Category: इन्द्रधनुष्य

श्री मंगेश जांबोटकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ मुंबईची तहान भागवणारे ‘७ तलाव’  ☆ प्रस्तुती – श्री. मंगेश जांबोटकर ☆

☆

आपण रोज सकाळी उठल्यावर नळाला पाणी आलं की ते वापरतो, पण हे पाणी मुंबईत नक्की कुठून येतं?

मुंबईला पाणी पुरवणारे तलाव असं म्हटलं की आपल्याला फक्त ‘तानसा-वैतरणा’ एवढीच नावं माहिती असतात. पण या तलावांचं अफाट जाळं, त्यांचा रंजक इतिहास आणि तिथली रंजक माहिती आपल्यापैकी अनेकांना ठाऊक नसेल!

आज आपण मुंबईला दररोज जवळपास ३, ८५० दशलक्ष लिटर (MLD) पाणी पुरवणाऱ्या या ७ तलावांची आणि धरणांची संपूर्ण कुंडली अगदी सविस्तरपणे पाहणार आहोत.

१. विहार तलाव (Vihar Lake) — मुंबईचा ‘पहिला’ जलस्रोत

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या (बोरीवली नॅशनल पार्क) घनदाट जंगलात, तुळशी आणि पवई तलावाच्या अगदी मधोमध हा तलाव आहे.

खरा इतिहास: मुंबईला पाईपलाईनद्वारे पाणीपुरवठा करणारा हा मुंबईचा पहिला मोठा तलाव आहे. ब्रिटिशांच्या काळात १८५६ मध्ये याचं काम सुरू झालं आणि १८६० मध्ये ते पूर्ण झालं.

विशेष माहिती: या तलावाचा एक भाग मिठी नदीच्या उगमाशी जोडलेला आहे. हा परिसर पूर्णपणे संरक्षित (Protected Zone) असल्यामुळे इथे प्रचंड मोठे मासे, स्थलांतरित पक्षी आणि मुख्य म्हणजे मगरींचा मोठा वावर आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव इथे सामान्य नागरिकांना जाण्यास पूर्णपणे बंदी आहे.

२. तुळशी तलाव (Tulsi Lake) — मुंबईतील दुसरा जुना तलाव

विहार तलावा शेजारीच संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात हा तलाव वसलेला आहे.

इतिहास व वैशिष्ट्य: विहार तलाव बांधल्यानंतरही मुंबईची पाण्याची गरज भागली नाही, म्हणून ब्रिटिशांनी १८७९ मध्ये तुळशी तलाव बांधला. हा मुंबईतील दुसरा सर्वात जुना तलाव आहे.

खास गोष्ट: या तलावाचं पाणी अत्यंत शुद्ध मानलं जातं. पावसाळ्यात हा तलाव ओसंडून वाहू लागला की त्याचं अतिरिक्त पाणी विहार तलावात आणि पुढे मिठी नदीला जाऊन मिळतं. हा परिसरही पूर्णपणे प्रतिबंधित क्षेत्र आहे.

३. पवई तलाव (Powai Lake) — निसर्गरम्य पण दुर्लक्षित

मुंबईतील प्रसिद्ध आयआयटी बॉम्बे आणि हिरानंदानी कॉम्प्लेक्सच्या जवळ असलेला हा अतिशय सुंदर तलाव आहे.

खरा इतिहास: ब्रिटिशांनी १८९०-९१ मध्ये मिठी नदीच्या पात्रावर धरण बांधून हा कृत्रिम तलाव तयार केला होता.

महत्त्वाची फॅक्ट: सुरुवातीला हे पाणी पिण्यासाठी वापरण्याचा विचार होता, पण तलावाच्या आजूबाजूला झालेल्या मानवी हस्तक्षेपामुळे आणि प्रदूषणामुळे हे पाणी पिण्यास अयोग्य ठरले. सध्या याचा वापर औद्योगिक कामांसाठी होतो. केंद्र सरकारने १९९५ नंतर याला राष्ट्रीय तलाव संवर्धन योजनेत स्थान दिले. इथे आजही मगरी आणि विविध पक्षी पाहायला मिळतात. या तलावाच्या बाजूला फिरण्यासाठी सुंदर उद्यान (बागेची जागा) आहे, जिथे लोक निसर्गाचा आनंद घेऊ शकतात.

४. तानसा तलाव (Tansa Lake) — शुद्ध पाण्याचा खजिना

ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर तालुक्यातील माहुली डोंगराच्या कुशीत हा अवाढव्य तलाव वसलेला आहे.

खरा इतिहास: या तलावाचे मुख्य काम ब्रिटिशांनी १८९२ मध्ये पूर्ण केले आणि मुंबईला पाणी सुरू झाले. पुढे १९१५ ते १९२५ दरम्यान मुंबईची लोकसंख्या वाढली, तेव्हा धरणाची उंची वाढवण्यात आली आणि प्रसिद्ध ‘तानसा ट्विन पाईपलाईन्स’ (१८०० मिमी व्यासाच्या दोन मोठ्या वाहिन्या) टाकण्यात आल्या.

तानसा अभयारण्य: या धरणाच्या भोवती ‘तानसा वन्यजीव अभयारण्य’ आहे. या जंगलात बिबट्या, जंगली डुक्कर, भेकर, तरस आणि शेकडो प्रजातींचे पक्षी राहतात. ट्रेकर्ससाठी हा परिसर म्हणजे स्वर्ग आहे.

५. मोडकसागर धरण (Modak Sagar / Lower Vaitarna) — भारतीय अभियंत्याचा चमत्कार

हे धरण स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात म्हणजेच १९५४ मध्ये पूर्ण झाले.

इतिहास आणि नाव: हे धरण वैतरणा नदीवर बांधण्यात आले आहे. मुंबई महानगरपालिकेचे (BMC) ख्यातनाम भारतीय मुख्य अभियंता नारायणराव मोडक यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि अफाट कष्टांतून हे धरण उभे राहिले. म्हणूनच त्यांच्या सन्मानार्थ या धरणाला ‘मोडकसागर’ नाव देण्यात आले.

विशेष माहिती: जेव्हा हे धरण ओव्हरफ्लो होतं, तेव्हा त्याचा विसर्ग एखाद्या मोठ्या धबधब्यासारखा दिसतो. मात्र, सुरक्षेसाठी आणि पाण्यात मगरींचा वावर असल्यामुळे इथे पूर्वपरवानगीशिवाय जाणे निषिद्ध आहे.

६. मध्य व अप्पर वैतरणा (Middle & Upper Vaitarna) — आधुनिक मुंबईची लाईफलाईन

वैतरणा नदी ही मुंबईसाठी वरदान ठरली आहे. या नदीवर वेगवेगळ्या कालखंडात धरणे बांधली गेली.

अप्पर वैतरणा: हे धरण नाशिक जिल्ह्यात आहे, पण त्याचे पाणी पाईपलाईनद्वारे मुंबईला आणले जाते.

मध्य वैतरणा (बाळासाहेब ठाकरे मध्य वैतरणा धरण): मुंबईची तहान भागवण्यासाठी २०१२ मध्ये हे धरण बांधून पूर्ण झाले. हे धरण अवघ्या २ वर्षांत बांधून रेकॉर्ड तयार करण्यात आले होते. हे पाणी वसई-विरारसाठी नसून पूर्णपणे मुंबई शहरासाठी आरक्षित आहे.

७. भातसा तलाव (Bhatsa Dam) — मुंबईचा ‘सर्वात मोठा’ पाठीराखा

मुंबई-नाशिक हायवेवर (NH-3) शहापूर आणि खर्डीच्या दरम्यान भातसा आणि चोरणा नदीच्या संगमावर हे अवाढव्य धरण आहे.

खरा इतिहास: १९७० आणि १९८० च्या दशकात हे धरण टप्प्याटप्प्याने विकसित करण्यात आले.

सर्वात मोठी फॅक्ट: मुंबईला रोज लागणाऱ्या एकूण पाण्यापैकी जवळपास ५०% पाणी एकट्या भातसा धरणातून पुरवले जाते! म्हणजेच भातसा धरण नसेल तर मुंबईची तहान भागणे अशक्य आहे. हा परिसर अतिशय डोंगराळ, घनदाट जंगलाने वेढलेला आणि प्रचंड प्रसन्न आहे. हायवेवरून जाताना येथील निसर्गाचा गारवा मनाला सुखावून जातो.

थोडक्यात सांगायचं तर…

मुंबईला पाणी पुरवणाऱ्या या ‘सात बहिणींमागे’ (विहार, तुळशी, पवई, तानसा, मोडकसागर, वैतरणा आणि भातसा) अनेक भारतीय आणि ब्रिटिश अभियंत्यांचे अफाट कष्ट आणि दूरदृष्टी आहे. शेकडो किलोमीटर दुरून डोंगरांना पोखरून, बोगदे तयार करून हे पाणी आपल्या घरापर्यंत पोहोचवले जाते.

 … म्हणूनच, पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरा!

  ☆ ☆ ☆ ☆

लेखिका : अबोली पेंडूरकर

प्रस्तुती : श्री. मंगेश जांबोटकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “जुईने करून दाखवले!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

३० मे, २०२६ रोजी खडकवासल्यातील एन. डी. ए. National Defence Academy (राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी) मध्ये दीक्षांत समारंभ झाला यात खडकवासल्याच्या अगदी भिंतीपलीकडे राहणारी जुई राजेंद्र ढगे ही आपली मराठी कन्याही दमदार पावले टाकीत देशसेवेत दाखल होण्याच्या प्रवासात अग्रेसर झाली… ही अत्यंत अभिमानाची बाब आहे… यातून मुलींनी प्रेरणा घ्यावी यासाठी हा लेखन-प्रपंच!   

२०१७… धनुर्विद्या प्रकारातील मोठी नेमबाजी स्पर्धा कोकणातल्या डेरवण येथे सुरू होती… ती अन्य स्पर्धकांची निशाणेबाजी पहात मैदानाच्या बाहेरून जात होती……. कुणा स्पर्धकाचा भरकटलेला एक टोकदार बाण सणसणत आला आणि तिच्या डाव्या हातामध्ये आरपार घुसला! ती तर धनुर्धारी! प्रत्यंचा ताणायची असेल, तिच्यावर अडकवलेला बाण लक्ष्याच्या दिशेने सोडायचा असेल तर उजवा हात महत्त्वाचा. पण ही प्रत्यंचा ज्या धनुष्यावर बांधलेली असते, ती प्रत्यंचा ताणायला, ते धनुष्य पेलायला डावा हात मजबूत असावा लागतोच. आणि बाण तर हाच डावा हात भेदून गेलाय. झालेल्या जखमेचं आणि तिच्यातून वाहणा-या रक्ताची तमा नव्हती….. पण यापुढे या हातात धनुष्य धरता येईल ना? या एकाच चिंतेचे ढग तिच्या बालमुखकमलावर दिसत होते. सुदैवाने योग्य वैद्यकीय उपचार आणि मनातली प्रखर जिद्द यांमुळे जखम बरी झाली… आणि तिने पुन्हा धनुष्य उचलले! पुढे अनेक पदकं पटकावली.

२०२३… पण यावेळी तिचे लक्ष्य अत्यंत वेगळे होते!

पण भातुकलीच्या खेळामधली भांडीकुंडी किंवा इतर स्त्रीसुलभ नाजूक खेळ खेळण्याच्या पोरवयात तिच्या हाती हे धनुष्यबाण आले कुठून? यासाठी आई थोडी वेगळ्या मातीतली असावी लागते. तिची आई तशीच होती. तिने एक खेळ म्हणून का होईना तिच्या हाती हे काहीसं पुरूषी अस्त्र सोपवलं आणि तिने नेम अचूक धरला! राजपुत्र अर्जुनाच्या हाती धनुष्यबाण हक्क म्हणून मिळालं होतं. तसं ते इतर राजपुत्रांच्या हातीही होतंच, पण अर्जुनाने धनुष्य, बाण, लक्ष्य आणि लक्ष या चारी गोष्टींवर प्रभुत्व मिळवले आणि आज इतिहासात सर्वश्रेष्ठ धनुर्धारी म्हणून अर्जुन हे नाव चिरंजीव झालेलं दिसतं. अर्जुन आणि माशाच्या डोळ्याचा लक्ष्यभेद ही गोष्ट तर लाखो मुलींनी ऐकलेली. पण तिच्या डोळ्यांत ही कथा जणू रुतून बसली होती.

पुराणातील किंवा इतिहासातील ढाल-तलवार, भाले आणि धनुष्यबाणाच्या लढाया आता केवळ गोष्टींत राहिलेल्या आहेत. मात्र आताही लढाई आहेच, मात्र आयुधं आमुलाग्र बदलून गेलीत. ही बदललेली आयुधं सक्षमतेने चालवणारी नवी सैन्यपिढी ही देशाच्या सीमांची सततची मागणी असते, आणि पुढील काळातही राहीलच. याएवढीच महत्त्वाची गरज म्हणजे सैन्याचं नेतृत्व करू शकणारी अतिशय कार्यक्षम, उच्चदर्जा-प्रशिक्षित सैन्य अधिका-यांची फळी.

गरज पडली तेंव्हा स्त्रियांनी हाती शस्त्रास्त्र धरून रणभूमीवर तांडव मांडल्याची उदाहरणं आपल्या हिंदुस्थानात अगदी देवादिकांच्या काळापासूनची. शिवछत्रपतींच्या महाराष्ट्रात महाराणी ताराराणी आणि इतर रणरागिणींनी हाती खडग घेऊन लढताना जगानं पाहिलं आहेच. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील संघर्षात मूळच्या महाराष्ट्रकन्या राणी लक्ष्मीबाईसाहेब तर पाठीस बालक बांधलेलं असताना लढल्या. सुभाषबाबुंच्या आझाद हिंद फौजेत स्त्रियांच्या नाजूक समजल्या जाणा-या हातांमध्ये वजनी बंदुकाही इतिहासाने पाहिल्या आहेत.

इंग्रजांच्या भारतातील सैन्याने १८८८ मध्ये त्यांच्या सोयीसाठी स्त्रियांना फौजेत घेतलं होतं पण ते केवळ परिचारिका म्हणून. पण स्वातंत्र्योत्तर आणि आधुनिक काळातही युद्ध आणि स्त्रिया हा विचार काहीसा मागे पडला होता. वैद्यकीय आणि तत्सम सेवांमध्ये मात्र जगातल्या कुठल्याही सैन्याला स्त्रियांशिवाय सक्षम पर्याय नाही. हिंदुस्थानही याला अपवाद नाही. एका अर्थाने स्त्रियांच्या रक्तातील शौर्याचे निखारे राखेखाली राहून गेले होते. हिंदुस्थानाच्या तिन्ही सैन्यदलांमध्ये स्त्रिया अगदीच कमी आहेत किंवा होत्या असं नव्हतं. Combat services and Supervisory Rols (as officers) अर्थात युद्धसेवा आणि पर्यवेक्षकीय सेवांमध्ये अधिकारी या वर्गात स्त्रिया आहेतच. वायुदलात २०१८ मध्ये १३. ०९%, नौसेनेत ६% तर पायदळात ३. ८०% अशा संख्येने स्त्रिया सेनेला मदत करीत होत्या आणि आता ही संख्या वाढलीही असावी. २०२० पर्यंतच्या माहितीनुसार यातील तीन स्त्रिया वैद्यकीय शाखांतून लेफ्टनंट जनरल किंवा समकक्ष अधिकारी पदापर्यंत पोहोचलेल्या होत्या. परंतू प्रत्यक्ष हाती शस्त्र धरलेल्या ८३ दुर्गा मे, २०२१ मध्ये भारतीय पायदळात दाखल झाल्या, त्या सैन्य-पोलिस या शाखेत….. जवान म्हणून! स्त्रियाही ‘जवान’ होऊ शकतात, हे आपल्या व्यवस्थेने उशीराने का होईना लक्षात घेतले, हे महत्त्वाचे. देशरक्षणार्थ हौतात्म्य पत्करलेल्या अनेक शूर अधिका-यांच्या पत्नी सैन्यदलात अधिकारी झाल्याच्या बातम्या हल्ली आपण वाचतोच.

स्त्रिया सैन्याचं नेतृत्व करू शकतात हा विचार हिंदुस्थानाने स्विकारला आणि २०२१ मध्ये खडकवासल्याच्या राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीत सैन्याधिकारी प्रशिक्षणासाठी स्त्रियांसाठी १९ जागांना अनुमती दिली. यासाठी पुरूष उमेदवारांना असते तशीच कडक सैनिकी परीक्षा निर्धारीत करण्यात आली. गेल्या तीन वर्षांपासून सुमारे दोन लाखांहून अधिक मुली एन. डी. ए. मध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी परीक्षा देतात……. ही संख्या सुखद आहे!

आपल्या या कथेची नायिका २०२१ पासून या दोन लाखांतून एक होण्याच्या स्वप्नांत रममाण होती. प्रखर जिद्द, विविध विषयांचा रोजचा सुमारे दहा-बारा तास अभ्यास, शारीरिक क्षमता कायम ठेवण्यासाठी लहानपणापासून पहाटे लवकर उठून व्यवस्थित व्यायाम करण्याची आई-वडिलांनी रुजवलेली सवय या सर्वांचा गोड परिणाम म्हणून ही महाराष्ट्र कन्या यावर्षी स्टाफ सिलेक्शन बोर्ड (एस. एस. बी.)ची मुलाखत आणि इतर सर्व चाचण्या पहिल्याच प्रयत्नात पार करून सुमारे चार-साडेचार लाख मुला-मुलींमध्ये देशात एकतिसावी आणि मुलींच्यात तिसरी आली!

घरापासून हाकेच्या अंतरावर असलेली राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी, तिथले रूबाबदार कडेट्स, आकाशात भरा-या मारणारी त्यांची विमाने, पासिंग आऊट परेडच्या सकाळी आकाशातून घोंगावून जाणारी लढाऊ विमाने, हेलिकॉप्टर्स आता तिच्या दृष्टीपथात आली आहेत…….

दहावीच्या बोर्ड परीक्षेचं परीक्षा केंद्र म्हणून एन. डी. ए. खडकवासला च्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या केंद्रीय विद्यालयात जाण्याचा योग येणं, तिथून आणि त्यानंतर झालेलं एन. डी. ए. चं दर्शन, तेथील कडेट्सचं खडतर प्रशिक्षण व शिक्षा, त्यांची रूबाबदार पण शिस्तबद्ध व्यक्तिमत्वं, तिथंच पदवीनंतर प्रशासकीय सेवांमध्ये जाण्याचा मनाचा आधीचा निर्णय रद्द करून सैन्यदलात झालेला निर्णय… बारावीत शिकत असतानाच प्रवेशपरीक्षेची माहिती मिळताच स्वयंप्रेरणेने अर्ज भरणं….. आई-वडिलांनी तयारीसाठी भोपाळ सारख्या दूरवरच्या प्रशिक्षण वर्गासाठी जाण्याची परवानगी देणं….. हा प्रवास खडतर आहे.

प्रबोधिनीतून उत्तीर्ण होणा-या कडेटसचा पासिंग आऊट परेड सोहळा अत्यंत देखणा आणि स्फुर्तीदायक असतो. आपले भावी सैन्याधिकारी अभिमानाने पावलं टाकीत टाकीत प्रतिकात्मक असलेली अंतिम पग नावाची पायरी ओलांडून देशाच्या संरक्षण सेवेत दाखल होतात.

आणखी तीनेक वर्षांनी आपली ही कथानायिका सुद्धा या पथावरचं आपलं ‘अंतिम पग’ टाकेल आणि मराठी मातीतून हिंदुस्थानाच्या सीमेवर एक संरक्षक उभा ठाकेल…….!

महाराष्ट्रातल्या एन. डी. ए. मध्ये आता महाराष्ट्राने पाऊल ठेवलं आहे! १५०व्या प्रशिक्षण तुकडीच्या यादीत आता एक मराठी नाव, जुई ढगे, हे हि-यासारखे  झळकते आहे!

कुणी लाखात एक आहे, असं म्हणलं जातं तेंव्हा या त्याने किंवा तिने इतर नव्व्याण्णव हजार नऊशे नव्व्याण्णव लोकांना मागे टाकलेलं असतं. शारीरिक सौंदर्याच्या मापदंडाने लाखात एक असणारे तर अनेक असतात, पण आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर असं एकमेव आणि अद्वितीय होणं, ही खूप मोठी बाब ठरते! दोन लाखांतून पहिल्या एकोणीसात येणं म्हणजे एक लाख नव्व्याण्णव हजार नऊशे एक्क्याऐंशी जणींना मागे टाकून पुढे येणे……. आणि ते ही स्वत:च्या हिंमतीवर……. घराण्यात तशी पूर्वपिठिका अजिबात नसताना, आसपासच्या परिसरात तसं वातावरण नावालाही नसताना, या वयातली तरूणाई ‘जवान’ होण्याऐवजी बेगडी दुनियेत ‘बेभान’ धुंदीत, आंतरजालात कीटकांसारखी अडकून पडलेली असताना आणि भक्कम आर्थिक नसताना….. हे किती विशेष!

मध्यमवर्गीय नोकरदार असलेली आई प्रा. डॉ. मनिषा आणि एका प्रसिद्ध कारखान्यात सेवा करणारे  वडील राजेंद्र ढगे व कुटुंबीय, पाठिंबा देणारी शाळा, शिक्षक, पालकांनी तिला खेळांत भवितव्य घडवता यावी यासाठी केलेली पदरमोड, खेळांतून निर्माण होणारी जिद्द, अपयशातून धडे घेत पुन्हा लक्ष्याचा वेध घेण्याची आंतरीक भावना, बारावीची बोर्ड परीक्षा डोक्यावर असतानाही केलेला अभ्यास, सुयोग्य प्रशिक्षण यांमुळे प्रा. डॉ. मनीषा यांची कन्या कुमारी जुई राजेंद्र ढगे ही आपली मुलगी आता सैन्याधिकारी होणार आहे……… महाराष्ट्राला तुमचा अभिमान वाटतो….. Cadet जुई! जयहिंद!

जुई राजेंद्र ढगे आता पुढील प्रशिक्षणासाठी जातील आणि अधिकारी होऊन देशाच्या सेवेत दाखल होतील….. जय महाराष्ट्र!

© श्री संभाजी बबन गायके 

न-हे, पुणे

9881298260

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री अनिल वामोरकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ कवी आणि पाऊस… लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर ☆

☆

पावसाकडे प्रत्येक कवी कसा वेगवेगळ्या सुंदर नजरेने पाहतो… 

आणि कविता प्रत्येक पिढीनुसार  कशी तरुण होते… 

☆

नको नको रे पावसा

असा धिंगाणा अवेळी :

घर माझे चंद्रमौळी

आणि दारात सायली;

*

नको नाचू तडातडा

असा कौलारावरून :

तांबे-सतेली-पातेली

आणू भांडी मी कोठून?

☆

– इंदिरा संत 

कालचा पाऊस आमच्या 

गावात आलाच नाही,

आम्ही आसवांनी शेते भिजवली…

*

 – यशवंत मनोहर

☆
ए आई मला पावसात 

जाऊ दे ।

एकदाच ग भिजुनी 

मला चिंब चिंब होऊ दे ।।

मेघ कसे बघ 

गडगड करिती ।

विजा नभांतुन 

मला खुणविती ।

त्यांच्यासंगे अंगणात मज 

खूप खूप नाचु दे ।।

☆

– वंदना विटणकर 

☆

 नभं उतरू आलं,

चिंब थरथर वलं ।

अंग झिम्माड झालं,

हिरव्या बहरात ।।

अशा वलंस राती,

गळा शपथा येती ।

साता जल्मांची प्रीती,

सरंल दिनरात ।।

वल्या पान्यात पारा,

एक गगन धरा ।

तसा तुझा उबारा,

सोडून रीतभात ।।

नगं लागंट बोलू,

उभं आभाळ झेलू ।

गाठ बांधला शालू,

तुझ्याच पदरा ।।

 – शांताबाई शेळके

☆

भेट तुझी माझी स्मरते 

अजुन त्या दिसाची ।

धुंद वादळाची होती 

रात्र पावसाची ।।

कुठे दिवा नव्हता,

गगनी एक ही न तारा ।

आंधळ्या तमातुन वाहे 

आंधळाच वारा ।

तुला मुळी नव्हती बाधा 

भीतिच्या विषाची ।।

☆  

 – मंगेश पाडगांवकर

☆

मन चिंब पावसाळी 

झाडात रंग ओले । 

घनगर्द सावल्यांनी 

आकाश वाकलेले ।।

पाऊस पाखरांच्या 

पंखांत थेंब थेंबी । 

शिडकाव संथ येता 

झाडे निळी कुसुंबी ।। 

मन चिंब पावसाळी… 

 – ना. धों. महानोर

☆

ढग दाटून येईल,

झाड नवीन होईल…

☆

– अरुणाताई ढेरे

☆

मोकळा उदासीन वारा,

नभ भरून आले वरती,

गाण्याच्या जन्मासाठी,

अन मनात भिजते माती…

☆

–  अरुणाताई ढेरे

☆

आला आला वारा 

संगे पावसाच्या धारा ।

पाठवणी करा सया 

निघाल्या सासुरा ।।

 – सुधीर मोघे 

☆

नाही कधी का तुम्हास म्हटलं,

दोष ना द्यावा फुका ।

अन्‌ राया मला, पावसात नेऊ नका ।।

लई गार हा झोंबे वारा ।

अंगावरती पडती धारा ।

वाटेत कुठेही नाही निवारा ।

भिजली साडी भिजली चोळी,

भवतील ओल्या चुका ।।

अन्‌ राया मला,

पावसात नेऊ नका ॥ 

 – (लावणी) – वसंत सबनीस

☆

थेंबांना सावरलेल्या,

त्या गवताच्या काडांचा,

पाऊस पडून गेल्यावर,

मी भिजलेल्या झाडांचा…

☆

लेखक : अज्ञात  

प्रस्तुती : श्री अनिल वामोरकर

अमरावती

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुधीर करंदीकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ कोर्टाचा आगळावेगळा निर्णय – – लेख क्र. २ ☆ श्री सुधीर करंदीकर ☆

कोर्टाचा आगळावेगळा निर्णय – – घटना परदेशामधील कोर्ट

बेरोजगारी, कामधंदा न मिळणे, हा प्रकार सगळ्याच देशांमध्ये कमीजास्त प्रमाणात असतोच. त्यामुळे कमीजास्त प्रमाणात चोऱ्यामाऱ्या होणे, हे पण ओघानी येतेच.

परदेशामधली एक घटना आहे – एका माणसाला दोन दिवस काहीही काम मिळाले नाही, त्यामुळे ते दोन दिवस त्यानी उपाशी राहून कसेबसे काढले. काहीतरी काम मिळेल आणि पोटाला काही खायला मिळेल या आशेवर तिसरा दिवस उजाडला. तिसऱ्या दिवशी पण काम नाही आणि दोन दिवस पोटात अन्नाचा कण नाही, शेवटी अनावर होऊन त्यानी एका दुकानामधून ब्रेड चोरला आणि भूक थोडी शांत केली. दुकानदारानी त्याला पकडले आणि पोलीसांच्या हवाली केले.

कोर्टामधे केस उभी राहिली. उपस्थित मंडळी स्थानापन्न झाली. लिपिकानी केसची माहिती कोर्टाला वाचून दाखवली.

जज्ज : (आरोपी माणसाला) तू ब्रेडची चोरी केली, हे खरे आहे का? आणि केली असेल तर का केली? चोरी करणे हा गुन्हा आहे हे तुला माहित आहे ना?

माणसानी चोरी केल्याचे कबुल केले, चोरी करणे हा गुन्हा आहे, हे माहित असल्याचे पण कबुल केले, आणि चोरी का करावी लागली ते कारण पण त्यानी सांगितले.

त्याचे बोलणे ऐकून सगळ्यांनीच हळहळ व्यक्त केली. हा गुन्हा या वेळेस आरोपीला माफ करावा, अशी एका वकिलानी कोर्टाला विनंती केली. सगळ्यांचे म्हणणे ऐकून घेतल्यानंतर जज्ज साहेबांनी असा निर्णय जाहीर केला – – 

जज्ज : आरोपीनी चोरी का केली, याचे कारण जरी पटण्यासारखे असले आणि चोरी तशी किरकोळच असली, तरी, चोरी करणे हा कायद्याने गुन्हाच ठरतो. आणि चोरी करणाऱ्यांना शिक्षा ही असतेच. आणि शिक्षेचे प्रयोजन अशाकरिता असते, की, त्यानी पुन्हा चोरी करू नये. ही जी चोरी केली आहे, त्याकरता १० डॉलर दंड भरणे ही शिक्षा आरोपीला कोर्ट देत आहे.

सगळेच उपस्थित लोक चेहेऱ्यावर हळहळ व्यक्त करतात.

जज्ज : अजून निर्णयाचे काम संपलेले नाही. आरोपी हा दंड भरू शकत नाही, हे कोर्टाला पक्के समजते आहे. म्हणून आरोपीतर्फे १० डॉलर ही दंडाची रक्कम मी आरोपीच्या वतीने कोर्टाकडे भरत आहे. असे म्हणून जज्ज नी खिशामधून १० डॉलर ची नोट काढून बाजूला बसलेल्या लिपिकाकडे दिली.

सगळ्यांच्या चेहेऱ्यावर समाधान उमटले.

जज्ज :  निर्णयाचा पुढचा भाग –  आपल्या देशात पोट भरण्याकरता माणसाला काम मिळू शकत नाही, ह्याकरता आपण सगळेच जबाबदार आहोत आणि शिक्षेला पात्र आहोत. म्हणून कोर्ट इथे हजर असलेल्या सगळ्यांना १० डॉलर दंड करत आहे. सगळ्यांनी दंडाची रक्कम सरकारी लिपिकाकडे जमा करायची आहे आणि मगच बाहेर पडायचे आहे.

सगळ्यांनीच आनंदी चेहेऱ्यानी १० – १० डॉलर जमा केले. २ मिनिटात २०० डॉलर जमा झाले.

जज्ज :  हे २०० डॉलर मिस्टर क्ष (चोरी करणारी व्यक्ती) यांना कोर्ट देत आहे. त्यांनी छोटा मोठा उद्योग सुरु करावा आणि मेहेनत करून आपली रोजी रोटी कमवावी. इथे कोर्टाचे या केसचे कामकाज संपते आहे.

मिस्टर क्ष नी खाली मान वाकवून जज्ज साहेबांचे आणि उपस्थितांचे आभार मानले.

सगळेजण जज्ज साहेबांना धन्यवाद देत आणि त्यांचे कौतुक करत बाहेर पडले.

© श्री सुधीर करंदीकर

मो. 9225631100 – ईमेल – srkarandikar@gmail. com

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुधीर करंदीकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ कोर्टाचा आगळावेगळा निर्णय – – लेख क्र. १ ☆ श्री सुधीर करंदीकर ☆

 – – – घटना जंगलामधले कोर्ट.  

ही घटना एका जंगलामधली आणि सिंह या राजाच्या दरबारामधली आहे.

फार पूर्वी जेव्हा राजे आणि राजवटी हा प्रकार होता तेव्हा कोर्ट कचेरी हा प्रकार नव्हता. भांडण तंटे, तक्रारी या राज दरबारात राजासमोर पेश केल्या जायच्या, आणि निर्णय राजा देत असे. आणि तो अंतिम असे.

हळूहळू राजवटी संपल्या आणि लोकशाही अस्तित्वात आली. आणि या बदलामध्ये कोर्ट कचेऱ्यांचा जन्म झाला. आणि तक्रारी न्याय मिळवण्याकरता कोर्टात जायला लागल्या.

जंगलांमध्ये मात्र अजूनही राजे आणि राजवट हा प्रकार सुरू आहे. प्राण्यांचे पण आपापसात भांडण तंटे असतात, काही तक्रारी असतात, अशा सगळ्या गोष्टी राज दरबारात सिंह या राजापुढे पेश केल्या जातात. आणि सिंह राजाचा निर्णय अंतिम समजला जातो.

आता जंगला मधली एक घटना आणि निर्णय बघूया —

एका घनदाट आणि खूप दूरवर पसरलेल्या जंगलामधली ही घटना आहे. जंगलामध्ये सगळेच पशु – प्राणी – पक्षी खेळीमेळीनी रहात होते. सिंहाला जंगलामध्ये नेहेमीच राजाचा मान असतो. पशु – पक्षी – प्राणी यांच्यामधे कधी भांडण तंट्याचा प्रसंग उद्भवला, तर त्याचा न्याय निवाडा सिंहाच्या दरबारामध्ये होत असे.

एक दिवस जंगलामधे फेरफटका मारत असतांना एका वाघाची भेट गाढवाशी झाली. गाढव एका गवत असलेल्या मोकळ्या जागेवर पाय मोकळे करत हिंडत होते. एकमेकांना हाय – हॅलो – नमस्कार करून झाले. काय म्हणताय? तब्येत कशी आहे? पाऊस पाणी, अजून काय नवीन? वगैरे गप्पा झाल्या.

गाढव : मी मुद्दामच गवतावर फेऱ्या मारतो आहे. गवतावर पायताण न घालता चालल्यामुळे ब्लड प्रेशर चा त्रास होत नाही, असे जवळच्या गावात माणसे बोलतांना मागे ऐकले होते. तेव्हापासून मी रोजच फिरत असताना जिथे कुठे गवत दिसेल तिथे गवतावर छान फेऱ्या मारतो. त्यामुळे ब्लड प्रेशर कायम १२०/८० असते. इथे छान गवत दिसले म्हणून गवतावर फेऱ्या मारतोय. इथे उन्ह पण छान आहे, त्यामुळे अनायसे डी व्हिटॅमिन पण मिळतंय.

वाघ : वा, छानच आहे 

गाढव : निळंशार गवत बघतांना डोळ्यांना पण छान वाटतंय. तुम्हाला पण छान वाटत असेल ना!

वाघ : छान नक्कीच वाटतंय, पण गाढवदादा गवताचा रंग निळा नसून हिरवा आहे.

गाढव : दादा, गवताचा रंग निळा आहे.

गवताचा रंग निळा आहे, का हिरवा आहे यावर दोघांची वादावादी सुरु झाली. आणि वाढत वाढत हमरा तुमरी वर गेली. कुणीच माघार घ्यायला तयार नव्हते.

बाजूने जाणारा कोल्हा हे सगळे बघत थांबला होता. कोल्ह्याने दोघांना हात करून शांत व्हायला सांगितले.

कोल्हा : अशी वादावादी करून दोघांमध्ये ताणतणाव निर्माण करण्यात आणि तुमचे मैत्री सबंध खराब करण्यात काही पॉईंट नाही. माझ्याबरोबर आपले राजे सिंह यांच्याकडे जाऊन त्यांनाच आपण विचारू, कि, गवताचा रंग निळा आहे का हिरवा आहे. ते जो निर्णय देतील तो दोघेही मान्य करा.

तिघेही सिंहाकडे गेले. सिंहानी सगळ्यां प्राण्यांची सभा बोलावली. सगळे प्राणी जमले.

सिंह (दोघांना उद्देशून) : तुम्ही दोघं तुमचे म्हणणे अगदी थोडक्यात सांगा…

वाघ : युवर ऑनर, गवताचा रंग हिरवा असतो असे माझे म्हणणे आहे.

गाढव : युवर ऑनर, मीवाघोबा दादांना सांगतोय कि गवताचा रंग निळा असतो, इथे पण सगळीकडे छान गवत उगवले आहे आणि निळ्या रंगाचे आहे. महाराज, आता आपणच निर्णय द्यावा.

सिंह : मी दोघांच्या बाजू ऐकून घेतल्या आहेत. गाढवाचे म्हणणे बरोबर आहे, असा मी निर्णय देत आहे. आणि वाघाला छोटी शिक्षा फर्मावत आहे.

सर्व प्राण्यांनी आपापल्या आवाजात टाळ्या वाजवून गाढवाचे कौतुक केले. सभा इथे संपली.

आपल्या बाजूनी निर्णय लागला हे ऐकून गाढव खुश झाले आणि मी बरोबर आहे, मी बरोबर आहे, असे म्हणत, हुंदडत तिथून आनंदात पसार झाले.

सगळे गेल्यानंतर ….

वाघ (सिंहाला) : महाराज गवत हिरवे असते, तरी तुम्ही मला खोटे का ठरवले? आणि मला शिक्षा का दिली?

सिंह : गवत हिरवे असते, हे मला पण माहित आहे. आणि आपल्या राज्यामधल्या सगळ्यांनाच माहिती आहे. पण एक लक्षात घे, राज्यामधल्या आम जनतेला खुश ठेवण्याकरता कधी कधी असे निर्णय राजाला घ्यावेच लागतात. गाढवासारख्या आम जनतेला नेहेमीच खुश ठेवावे लागते. थोडंसं चुचकारले कि ते खुश असतात, त्यांना अक्कल नसते हे तुला पण समजते.

वाघ : महाराज, तुमचे हे म्हणणे मला पूर्णपणे पटले. पण मग मला शिक्षा कशाकरता?

सिंह : वादविवाद हे नेहेमी आपल्या तोडीच्या व्यक्तीबरोबर करायचे असतात. हे तुला पटतंय कां?

वाघ : पटतंय कां म्हणजे काय, शंभर टक्के पटतंय. तुम्हीच मागे मला हे समजावून सांगितले होते.

सिंह : गाढवाची आणि तुझी आकलन शक्तीची लेव्हल एक आहे कां?

वाघ : महाराज, हा काय प्रश्न झाला कां? आपण त्यांना गाढव म्हणतो यातच उत्तर दडलेले आहे.

सिंह : तुला शिक्षा का केली हे तुला आता समजले असेलच. आता लक्षात ठेव, वादविवाद हे नेहेमी आपल्या तोडीच्या व्यक्तीबरोबर करायचे असतात.

वाघानी दोन मिनिटे कान धरून उभे राहण्याची शिक्षा पूर्ण केली, सिंहाला वाकून नमस्कार केला आणि उड्या मारत मारत आपला मार्ग धरला.

 © श्री सुधीर करंदीकर

मो. 9225631100 – ईमेल – srkarandikar@gmail. com

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 विविधा 

☆ “जीवन’संपदा’ नष्ट करणाऱ्या संवेदनाहीनतेचे जाळे” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

मानवी जीवनाला सर्वोच्च प्राधान्य या तत्वावरच मानवी समाजाची रचना झाली आहे… आणि त्यानुसारच कार्यपद्धतीही निश्चित करण्यात आली आहे. किंबहुना ती तशीच होणे अपेक्षित आहे. मृत्यू अटळ असला तरी तो नैसर्गिकपणे आला तरच त्याला अर्थ असतो. बाकी सर्व मृत्यू ‘बळी’ या प्रकारात मोडतात!

 घरोघरी वीजपुरवठा, इंटरनेट, टेलीविजन वाहिन्या इत्यादी सुविधांसाठी वायर्स, केबल्स, पाईप्स वापरणे गरजेचेच असते. यात या केबल्स इत्यादी इकडून तिकडे ‘फिरवणे’ क्रमप्राप्त असतेच. वीजपुरवठा केबल्स भूमिगत टाकता येतात. पण इतर केबल्सचे तसे नाही. एक इमारत ते दुसरी इमारत, मध्ये असणारी झाडे, विजेचे खांब इत्यादीवरून या केबल्स दुसरीकडे नेताना त्या खाली अधांतरी लोंबकळत राहणार हे निश्चित. वादळ, मानवी हस्तक्षेप, केबल्स खराब होऊन तुटून जाणे, चोरी करण्यासाठी केबल्स कापून नेणे व उरलेली केबल तशीच ठेवणे, यांमुळे या केबल्स खाली येतात. काही ठिकाणी या केबल्सच्या गुंडाळ्या करून बाजूला लटकत ठेवल्या जातात, चोर केबल कापून उरलेली केबल तशीच लटकवत ठेवून जातात, आणि या केबल्स जर लोकांच्या जाण्या-येण्याच्या मार्गात असतील तर त्या त्वरीत तिथून दूर करणे अनिवार्य असते. पण नेमकी हीच बाब दुर्लक्षित राहिल्याचे दिसते. कारण कुणाच्या जीवाचे कुणाला काही सोयरसुतक राहिलेले आहे, असे अजिबात आढळत नाही. आग लागलेली ज्याला दिसते त्याने त्याचक्षणी बोंब ठोकत इतरांना सावध करणे, सूचना देणे जसे केले जाते, तसे या बाबतीत केले जात नाही. काहीजणांना हा धोकाच लक्षात येत नाही. केबल्स यंत्रणा राबवणा-या लोकांच्या लक्षात आणून दिले तर लगेचच हालचाल होईलच असेही नाही. हा सर्वस्वी दोष आपल्या समाजव्यवस्थेचा, प्रशासनाचा आहे.

कायद्याच्या भाषेत सदोष मनुष्यवध हा प्रकार असतो. भारतीय दंड (शिक्षा) संहितेच्या १००/१०१ कलमानुसार साधारणत: अशी परिभाषा आहे की, एखाद्याच्या एखाद्या कृतीने, मनुष्याचा मृत्यू ओढवू शकतो, याची कल्पना असतानाही त्याबाबत योग्य ती काळजी न घेतली जाणे याला त्या व्यक्तीला, संस्थेला जबाबदार धरले जाईल. यासाठी १० वर्षे ते आजन्म कारावास आणि आर्थिक दंडाची तरतूद आहे. या प्रकारच्या घटनांमध्ये झालेला मृत्यू ‘वध’ म्हटले गेले आहे, यातच सगळे आले!

या कायद्याची अंमलबजावणी कटाक्षाने झाली तरच इतरांना जरब बसेल. परंतू आपल्याकडील मानसिकता, पळवाटा असणारे कायदे, लपवण्याची, फसवण्याची कला अवगत असणारे तज्ज्ञ, आर्थिक हितसंबंध, राजकीय हेवेदावे यांत सर्व जिरून जाते… आणि हवेत विरूनही जाते.

खड्डे खोदून ठेवले जातात, त्यांच्या भोवती संरक्षक व्यवस्था ठेवण्याची तसदी घेतली जात नाही, अंधारात माणसे या खड्ड्यात कोसळतात. शेतात शेततळी तयार होतात, तिथेही हीच त-हा. पतंग उडवण्यासाठी वापरला जाणारा मांजा चीन मधून येतो आणि चिनी आपल्या लोकांचा युद्धाशिवाय बळी घेऊ शकतात आणि त्यांना हा नायलान धागा मांजा म्हणून नालायक व्यापारी साहाय्य करतात. वाहने विरुद्ध दिशेने चालवून, अतिशय बेदरकारपणे चालवून, चीनी हेडलाईट्स लावून समोरच्याला तात्पुरते आंधळे करून जाणारे, वाहने रिवर्स घेताना, पार्क करताना त्यांच्याखाली कुणी मनुष्य, प्राणी नाही न हे पाहण्याची काळजी न घेणारे, बांधकामाच्या ठिकाणी वाळूत एखाद्या कष्टकरी महिलेचे लेकरू निजवले गेले असू शकते याचा विचार मनातही न आणणारे चालक, एकमेकांशी समांतर वाहने चालवत बोलत चाललेले वाहनचालक… मरणासाठी ही अशी हजारो कारणे आहेत. आणि या मरणांना आपण कारणीभूत होऊ शकतो, याची तिळमात्र शक्यता मनात नसणारी माणसेही लाखो आहेत. जगायचे कसे?

स्वत:च्या चुकीमुळे स्वत:चाच अपघातात मृत्यू झाला आहे, अशा व्यक्तीवर सुरुवातीला एफ. आय. आर. दाखल होतो! पण मृत व्यक्तीला शिक्षा देता येत नसल्याने हा गुन्हा रद्दही केला जातो. पण यासाठी न्यायिक प्रक्रिया असल्याचे ऐकण्यात आले आहे. पण जे इतरांच्या मृत्यूस कारणीभूत आहेत, अशांवरही ही प्रक्रिया लागू असते. परंतू हे खटले खूप प्रलंबित राहतात, हे दुर्दैव आहे… अफाट लोकसंख्या हे कारण तर आहेच पण त्यापेक्षाही राजकीय, सामाजिक इच्छाशक्तीचा अभाव हेही सर्वांत मोठे कारण आहे… जीव महत्त्वाचा मानला तर सर्वकाही करणे शक्य आहे… पण असो.

त्याला काय होतंय, मला काय त्याचं आणि हे असंच चालायचं अशी सार्वत्रिक वृत्ती बळावल्याने आपण आपली जीवन संपदा गमावण्याच्या अगदी जवळ असतो… हे सत्य आहे. फक्त तू आधी की मी आधी? एवढाच काय तो प्रश्न उरतो. कधी न कधी मरायचेच आहे, ज्याचे दिवस भरले तो जातो, आपण काय करणार? देव माणसाच्या मृत्यूला स्वत: जबाबदार राहू नये म्हणून अशाच काही सबबी शोधतो असेही लोक बोलतात. एक व्यक्ती जेंव्हा अशी अचानक, विनाकारण, दोष नसताना या जगातून जाते अर्थात तिला जावेच लागते… तेंव्हा अनेकांवर अनेक संकटे ओढवतात… ही यादी मोठी आहे!

त्यामुळे जे आता जिवंत आहेत, त्यांनी आपणही किंवा आपलेही कुणी यात केंव्हा तरी सापडू शकते, अशा विचाराने, एखादी आग लागली की आपण जसे धावत सुटतो, त्या पध्दतीने काही उपाय केले तरच हे थांबेल. अन्यथा… आपल्या कर्माची फळे भोगायला वर जाण्याची हल्ली गरज नाही… इथंच सर्व व्यवस्था आहे!

माझ्या मित्राची पत्नी, संपदा संदीप पटवर्धन अशाच एका केबल जाळ्यात अडकून जीवाला मुकली. त्यानिमित्ताने हे मनातले लिहिले आहे. विसरून जाऊ नका. कारण संपदाच्या वधाचा दोष आपल्याही माथी आहेच. पुढे असे आणखी पाप आपल्या हातून घडू नये, ही अपेक्षा आहे.

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

प्रा.भारती जोगी

 इंद्रधनुष्य 

☆ “समिधाच सख्या या!!” – लेख क्र. १३. ☆ प्रा.भारती जोगी ☆

मृणालिनीदेवी रविंद्रनाथ टागोर 

☆

ज्या सौंदर्याला मी फक्त माझ्या घरात पहायचो,

ते आज मला चांदण्यांत, फुलांत आणि नभात दिसते.

तू आता फक्त माझी राहिली नाहीस

तू या संपूर्ण सृष्टीचा एक भाग झालीस. 

हा वेदनेचा स्पर्श होत प्रकटलेला भावनांचा आवेगी ओघ आहे; जो…

विश्व कवी, कवी गुरू, गुरूदेव रविंद्रनाथ टागोर यांनी, आपल्या प्रिय पत्नीच्या निधनानंतर स्मरण या काव्यसंग्रहात प्रसृत करत ; प्रवाहित केला… स्मृती सुमन रुपात!! 

रवींद्रनाथांच्या वडिलांच्या टागोर इस्टेट मध्ये व्यवस्थापक असलेल्या बेनीमाधव यांची कन्या… भवतारिणी रविंद्रनाथांची पत्नी म्हणून आली त्यावेळी तिचं वय होतं ९ वर्षे… आणि रविंद्रनाथांचं वय होतं २२. लग्नानंतर तिचं नाव बदलून मृणालिनी ठेवण्यात आलं. अतिशय साध्या, ग्रामीण भागातून आलेली ही निरक्षर बालिका! एक नाजूक वेल… जी एका विराट वृक्षाच्या छायेत… त्याच्या आधारावर जगू पहाणारी.

पण तिचं भाग्य थोर की, विवाहानंतर घरचीच कामं केली पाहिजेत अशी कुणीही जबरदस्ती नाही केली. स्वतः रवींद्रनाथांनी तिला लोरे टे हाऊस या शाळेत इंग्रजी भाषा शिकायला पाठवले. पाटी-पुस्तक, गणवेश ते दाखला काढणे, हे सगळं केलं. संस्कृत भाषा शिकवायला, गृह-शिक्षक नेमला. आणि बघता-बघता… मुळातच प्रतिभावंत असलेली ही मृणालिनी… पाकळी-पाकळीने उमलंत… फुलू लागली… संपूर्ण उन्मिलित होण्यासाठी, सर्वांगाने उमलंत फुलवण्यासाठी, सुरू झालं तिचं उन्मिलन!! आणि बघता-बघता ही मृणालिनी इंग्रजी, संस्कृत, बंगाली या तिन्ही भाषांवर प्रभुत्व प्राप्त करत, पारंगत झाली. ही वेल त्या विराट वृक्षाच्या आधाराने, गगनावरी जाण्यास उत्सुक झाली.

आणि मग सुरू झाला एक अनोखा प्रवास… एका मुलीचा… अशिक्षित ते अनुवादक होण्याचा! 

लग्नाच्या वेळी निरक्षर असलेल्या मृणालिनी देवी भाषांतरकार म्हणून नावारूपाला आल्या.

प्राचीन भारतीय ग्रंथांचा सखोल अभ्यास करताना, त्यांना वाटले की, हे ज्ञान बंगाली वाचकांना ही मिळावे. म्हणून मृणालिनी देवींनी…

महाभारतातील अत्यंत क्लिष्ट आणि तत्वज्ञानाने भरलेल्या शांती पर्वाचा बंगालीत अत्यंत सोपा अनुवाद केला. अगदी ज्ञानेश्वर माऊलींच्या… ऐसी अक्षरे रसिके मेळविन… ची च आठवण आली.

इतकंच नाही तर कठोपनिषद याचे केलेले भाषांतर त्यांच्या भाषिक आणि वैचारिक प्रगती चे उत्तम उदाहरण म्हणावे!! त्यांनी अनुवादकाच्या भूमिकेतून या ग्रंथांचे सांस्कृतिक, आणि दार्शनिक महत्त्व दाखवून दिले.

मृणालिनी देवींची आपल्या पतीची ख-या अर्थानं सहचरी होण्याची ही तळमळ थेट पोहोचते आपल्या अंतरंगात!! टागोर घराण्याचा वारसा असलेल्या साहित्य, नाट्य या दोन कलांवर मृणालिनी देवींनी ही आपला स्वतः चा असा एक वेगळा ठसा उमटवला. नाटकांतून ही प्रमुख नायिकेची भूमिका केली. याशिवाय बालसाहित्य, कथा लेखन, बोधकथा लेखन ही केले.

टागोरांच्या वाड्याचा उंबरठा ओलांडून आल्यापासूनच… त्या घराण्याच्या साहित्यिक वारसा जपंत, पुढे पाऊल टाकत निघालेल्या मृणालिनी देवी जणू त्या वाटेवर मोठ्या आत्मविश्वासाने चालत राहिल्या याच विश्वासाने…

हाती अमृताचा वसा, साथ देई माझा सखा

त्याच्या कृतार्थ डोळ्यांत, झुले उंच माझा झोका…

आणि खरंच रवींद्रनाथांच्या खंबीर साथीने… आधी वयातील अंतरामुळे औपचारिक असलेलं नातं, हळूहळू एक नितांत सुंदर असं बौद्धिक, भावनिक साहचर्याचं नातं झालं! टागोरांच्या परिवरातही त्या समरस झाल्या होत्या. आपल्या अनुवादाच्या आनंदात त्या आपल्या सासुबाईंनाही सामावून घेत. म्हणुनच की काय त्याची छोटी मुलगी मीरा आपल्या डायरीत लिहिती झाली…

” शांतिनिकेतन च्या दुस-या मजल्यावरील व्हरांड्यात एक टेबललॅंम्प जळतोयं. माझ्या आईच्या हातात एक इंग्रजी कादंबरी आहे. ती वाचतीये आणि माझ्या आजी साठी अनुवाद करतीये. “

फक्त मृणालिनी देवींच्या या बौद्धिक पैलूंची इतिहासात म्हणावी तशी नोंद नाही घेतली गेली… हे जाणवतं! 

वयात खूप अंतर असुनही टागोरांच्या जीवनावर आणि कलेवर मृणालिनी देवींचा खूप प्रभाव दिसून येतो.

रविंद्रनाथ जेव्हा कामानिमित्त, प्रवासासाठी घराबाहेर असायचे तेव्हा ते मृणालिनी देवींना आवर्जून पत्रे पाठवीत. त्या दोघांतील सुसंवाद आणि प्रेमच तर दिसून येतयं ना यांतून! पत्नी कडून उत्तर यायला उशीर झाला तर नाराजी ही व्यक्त करत. ही पत्रे… हा प्रेमाचा ठेवा… विसा भारती द्वारे प्रकाशित Letters by टैगोर (Volume 1) मध्ये संग्रहित करण्यात आली आहेत.

मृणालिनी देवींचं आणखी एक परिपक्व, प्रगल्भ असं रूप बघायला मिळालं ते रवींद्रनाथांनी शांतिनिकेतन मध्ये सुरू केलेल्या ब्रह्मचर्य आश्रम या शाळेच्या प्रारंभिक अवस्थेत! त्यावेळी पैशाच्या अडचणीमुळे रविंद्रनाथ खूप चिंतेत होते. त्यावेळी त्यांची ही सहधर्मचारिणी ख-या अर्थाने त्यांच्या पाठीशी उभी राहिली आणि तिने आपले लग्नातील सगळे दागिने विकून पैसा उभा केला. आणि, साकार झाली रवींद्रनाथांच्या कल्पनेतील ती शाळा! 

स्वतः मृणालिनी देवी कलकत्त्यातलं ऐश्वर्य सोडून आश्रमात रहायला आल्या. आणि विद्यार्थ्यांच्या रहाण्याची, जेवणाची, आरोग्याची काळजी घेऊ लागल्या. मुळातच सुगरण असलेल्या मृणालिनी देवी, स्वतः च्या हाताने सात्त्विक, पौष्टिक आणि चवदार स्वयंपाक बनवत आणि मायेनं जेवू घालंत. शाळेला कुटुंब रूप देऊन, त्या स्वतः आई झाल्या त्या सगळ्या मुलांची! टागोर घराण्याची स्वयंपाकाचे नवनवे प्रयोग करण्याची परंपरा येथे ही सांभाळली आणि आश्रमातील जेवणाची चव समृद्ध केली या अन्नपूर्णेनं!! 

आणि आपल्या पूर्वाश्रमीचं नाव भवतारिणी सार्थ करत… रविंद्रनाथांच्या शांतिनिकेतन चा भव… संसार तारिणी सिद्ध झाली.

मृणालिनी देवींचं मोठं दुर्दैव की त्या अल्पायुषी ठरल्या. फक्त २८ वर्षे आयुष्य लाभलं त्यांना. पण तरीही रविंद्रनाथांच्या शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक स्वप्नांना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी त्यांनी पडद्यामागून मोठीच भूमिका बजावली. इच्छा असूनही आपल्या पतीला खूप वर्षे साथ मात्र नाही देऊ शकल्या त्या.

अचानकच मृणालिनी देवींना एका अज्ञात आजाराने ग्रासलं. दिवसेंदिवस त्यांची प्रकृती खालवत गेली. रविंद्रनाथ त्यांना इलाजासाठी आपल्या जोरासांको ठाकुर बारी येथे घेऊन गेले. तेव्हा गाडी ६ तास लेट असल्याने त्यांना विलासपूर येथील स्टेशन च्या वेटिंग रूममध्ये थांबावे लागले. त्यावेळी त्या वेळेत ही त्यांनी फांकी नावाची एक कविता रचली. ती आजही बिलासपूर च्या प्लॅटफॉर्म वरील एका भिंतीवर शिलालेखाच्या रूपात आहे. रविंद्रनाथांनी शिलालेखात अक्षर रूपात… अ क्षर केले… आपल्या वेदनेला! 

शांतिनिकेतनला युनेस्को जागतिक वारसा… स्थळाचा दर्जा मिळवून देणा-या वटवृक्षाचे पहिले बीज ठरला… मृणालिनी देवींचा… आर्थिक आणि नैतिक पाठिंबा! तिथे त्यांच्यातील समिधा समर्पणात कुठेही कमी पडली नाही.

मृणालिनी देवींच्या निधनानंतर रविंद्रनाथांनी मृणालिनी आनंद नावाचा बगिचा तयार केला. तिथं अनेक प्रकारची फुलझाडे लावली. आपल्या ख-या अर्थाने सहचरी ठरलेल्या, प्रेरणा आणि समर्थनाचा अखंड स्त्रोत बनून राहिलेल्या पत्नीच्या निधनानंतर ही… तिची उपस्थिती… तिचं नाव टागोरांच्या कवितेत आणि संगीतात निरंतर गुंजत राहिलं. त्यांच्यातील नातं एक वारसा म्हणून टागोरांच्या काव्यरचनांमधील प्रेम, विरह, औदासीन्य यांत बघायला मिळतं…

तू जिथे गेली आहेस, तिथे माझे डोळे पोहोचू शकत नाहीत

पण तरीही, तू माझ्या मनात एक शांत प्रकाशासारखी जिवंत आहेस…

– रविंद्रनाथ टागोर

— लेख क्र. १३

© प्रा.भारती जोगी

पुणे.

 फोन नंबर..९४२३९४१०२४.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈

श्री सुनीत मुळे

 इंद्रधनुष्य 

☆ एक मराठी विक्रमी व्यक्ती.. – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆

जपान मधील टोकियो मध्ये कसाई भागात एक मराठी विक्रमी व्यक्ती रहाते.. पुण्यात शनिवार पेठेतील शनिवार पोलीस चौकी जवळ त्यांचा वाडा होता. तो माणूस आता १९९५ ला जपान ची स्कॉलरशिप घेऊन जपान मधे जातो आणि तिथे एका प्रायव्हेट शाळेचा प्रिन्सिपल होतो.

त्यांची आई तिथे पुरण पोळी ते साबुदाणा खिचडी पर्यंत सर्व भारतीय चटण्या तसेच भारतीय पोशाख शिवते व भारतीय रेस्टोरंटही चालवते.

हा माणूस टोकियो मधे स्वतः तीन मजली प्रचंड मोठ घर बांधतो. घरात मराठी पुस्तकांची लायब्ररी करतो, तसेच मराठी भाषा शिकवण्याचे क्लासेसही घेतो. सर्व जपानी शाळांना आग्रह धरतो. हाच भारतीय मराठी माणूस जपान मध्ये नंतर तिथं आमदार होतो.

अजून बरंच काही आहे. पण सगळ्यावर कळस म्हणजे आता त्यांनी शिवाजी महाराजांचा पुतळा आपल्या घराशेजारी उभारला आहे. पुण्यातील खटावकर यांनी तो तयार केला. तो जपानला विमानाने १० लाख रुपये फक्त वाहतूक खर्च करुन नेला व ८ मार्च २०२५ ला तेथे उभारला. सुमारे ९०० भारतीय लोक उपस्थित होते. यांच्याकडे महाराजांनी लिहिलेल्या सुमारे ३०० हस्तलिखित पत्रांचा खजिना आहे.

… ह्या माणसाचं नाव आहे योगेंद्र पुराणिक.

☆

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे

श्री विश्वास देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ७३ आणि ७४ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

श्लोक क्र. ७३ – – 

देहेदंडणेचे महा दुःख आहे।

महादुःख ते नाम घेता न राहे।

सदाशिव चिंतीतसे देव देवा।

प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा।। ७३।।

अर्थ : देहाला कष्ट दिल्याने मोठया यातना होतात. परंतु रामनाम घेतल्याने या यातना राहत नाहीत. प्रत्यक्ष भगवान शंकर देखील देवाधिदेव म्हणजेच श्रीरामाचे चिंतन करतात. अशा श्रीरामाचे प्रभात समयी आपण चिंतन करावे.

(देहेदंडणे – देहाला कष्ट/यातना देणे )

विवेचन : अनेक लोक परमेश्वर प्राप्तीसाठी उपासतापास, नवस, तीर्थयात्रा आदी गोष्टी करतात. या सगळ्या गोष्टींनी देहाला कष्ट होतात. त्याच्या यातना किंवा दुःख भयंकर असते. सर्वांनाच या गोष्टी शक्य होतील असेही नाही. नर्मदा परिक्रमा करणे अतिशय पुण्यप्रद मानले जाते. परंतु सर्वांनाच ते शक्य होईल अशातला भाग नाही. बद्रीनाथ, केदारनाथ ही अत्यंत पवित्र धामे आहेत. पण जर शारीरिक क्षमता नसेल तर त्यांची यात्रा करणे कठीण होते. देहाला त्रास देणारी होते. पूर्वीच्या काळी ऋषीमुनी तप:साधना करीत असत. त्यासाठी एकांतात जाऊन बारा बारा वर्षे तपश्चर्या करीत. कोणी एका पायावर उभे राहून तप करीत असे तर कोणी नदीच्या पाण्यात उभे राहून. असे अनेक प्रकार होते. या सगळ्या गोष्टींचा उद्देश देहाबद्दलची आसक्ती नाहीशी व्हावी आणि परमेश्वर प्राप्तीकडे मनाचा कल व्हावा असा असायचा. परंतु देहाला एवढे कष्ट देऊन सर्वांनाच परमेश्वर प्राप्ती होईल अशी शाश्वती नव्हती. शिवाय काही कारणाने तप करणे मध्येच थांबले तर सर्वच व्यर्थ जायचे.

परंतु नामसाधनेत असे कष्ट देहाला पडत नाहीत. नामसाधना सोपी आहे. तुकाराम महाराज देखील सांगतात, “नामसंकीर्तन साधन पै सोपे, जळतील पापे जन्मांतरीची. “मग एवढे सोपे साधन सोडून देहाला ताडन करणारी इतर साधने का अवलंबावीत ?

या संसारात देखील मानवी देहाला अनेक प्रकारचे कष्ट होतात. नानाविध त्रासांना सामोरे जावे लागते. प्रारब्धाने वाट्याला आलेले दुःख भोगावेच लागते. या सगळ्या गोष्टीत शरीराला प्रचंड त्रास होतो. आपण म्हणतो की कोणी कोणाचे दुखणे वाटून घेऊ शकत नाही. हे खरेच आहे. प्रारब्धाने आलेले दुःख ज्याचे त्यालाच भोगावे लागते. पण सगळ्या परिस्थितीत रामनाम औषधाचे काम करते. देहाला वेदना होतील पण रामनामामुळे तो त्रास मनापर्यंत पोहोचत नाही. देहाच्या दुःखावर इतर औषधे तात्पुरती काम करतात पण रामनाम त्यावर मात करण्याची शक्ती देते. मात्र ते औषध नियमितपणे घोट घोट पोटात जायला हवे.

रामनामाचे इतके महत्व समर्थ पुन्हा पुन्हा सांगत आहेत. एखाद्याला एखादी गोष्ट सांगून, समजावूनही पटली नाही तर त्याला एखाद्या मोठया व्यक्तीचे उदाहरण देऊन समजवावे लागते. समर्थ म्हणतात, ” हे मना, अरे तुला किती आणि काय सांगू ? प्रत्यक्ष योगियांचा राणा असलेले भगवान शंकर देखील श्रीरामाचा जप करतात. त्याचेच चिंतन करतात. मग तुला करायला काय हरकत आहे ?” श्रीराम हे देवांचे देव आहेत. त्यांनीच देवांना रावणाच्या बंदिवासातून सोडवले आहे. आदी आणि अंत तेच आहेत. तेव्हा हे मना, प्रभात समयी रामाचे चिंतन कर.

स्वसंवाद :: 

१. मी परमेश्वर प्राप्तीसाठी किंवा समाधानासाठी केवळ बाह्य कष्टांचे (उपासतापास, कठीण व्रतवैकल्ये) अवडंबर माजवत आहे का?

२. जेव्हा शारीरिक किंवा मानसिक व्याधींमुळे माझ्या देहाला ‘दुःख’ होते, तेव्हा मी निराश होतो की रामनामरूपी औषधाचा आश्रय घेतो?

३. “कोणी कोणाचे दुखणे वाटून घेऊ शकत नाही” हे त्रिकालाबाधित सत्य स्वीकारून, मी माझ्या मनाला नामस्मरणाने खंबीर बनवले आहे का?

४. जर प्रत्यक्ष भगवान शंकर (देवाधिदेव) निरंतर रामनामाचे चिंतन करतात, तर मग संसारी असलेल्या माझ्या मनाला नामस्मरणाचा संकोच का वाटावा?

============== 

श्लोक क्र. ७४ – – 

बहुतांपरी संकटे साधनाची।

व्रते दान उद्यापने ते धनाची।

दिनाचा दयाळू मनी आठवावा।

प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा।। ७४।।

अर्थ : परमेश्वर प्राप्तीच्या साधनांमध्ये अनेक प्रकारच्या अडचणी येतात. व्रते, दानधर्म, उद्यापन करणे या गोष्टींसाठी गाठीशी पैसा लागतो. परंतु दिनांसाठी दयाळू असणाऱ्या भगवंताला आठवण्यासाठी यापैकी कशाची जरुरी नाही. म्हणून अशा या भगवंताचे पहाटेच्या सुमारास चिंतन करावे.

(बहुतांपरी – अनेक प्रकारचे, साधनांची – ईश्वर प्राप्तीच्या विविध मार्गांची, उद्यापन – एखाद्या व्रताच्या अखेरीस केलेला धार्मिक विधी )

विवेचन : ईश्वरप्राप्तीचे अनेकविध मार्ग आहेत. त्यासाठी कोणी व्रतवैकल्ये करतो, कोणी एखादे अनुष्ठान करतो, तर कोणी दानधर्माचा मार्ग अनुसरतो. आपण कोणता मार्ग निवडायचा याचे स्वातंत्र्य अर्थातच साधकाला असते. तरी समर्थ या मार्गातील धोके आणि अडचणी आपल्या निदर्शनास आणून देतात. या सगळ्या गोष्टींसाठी धनाची जरुरी असते. व्रत करायचे म्हटले तर काही तरी नियम आलाच. त्यानुसार शरीराला पडणारे कष्टही आले. शिवाय व्रताचे काही नियम असतात. त्यांचे व्यवस्थित पालन झाले पाहिजे. व्रत व्यवस्थित पूर्ण झाल्यानंतर त्याची विधिपूर्वक सांगता करावी लागते. त्यासाठी पुरोहितांना बोलावून धार्मिक विधी, दानधर्म, दक्षिणा आदी गोष्टी कराव्या लागतात.

व्रत, दानधर्म आणि उद्यापने या गोष्टी करायच्या तर पैशाची व्यवस्था आधी करावी लागते. बरे, या सगळ्या गोष्टी म्हणजे परमेश्वर प्राप्तीसाठीचे बाह्य मार्ग झाले. हे सगळे करीत असताना माणूस यातच गुंतून पडतो. परमेश्वर प्राप्तीसाठी अंतर्मुख होण्याची आवश्यकता असते. तो आपल्या अंतर्यामीच वसलेला असतो. सगळे लोक व्रतवैकल्ये, उद्यापन सोहळे, दानधर्म आदी गोष्टी समारंभपूर्वक करतात म्हणून आपल्यालाही असे करायलाच हवे नाहीतर लोक काय म्हणतील अशी भीती सामान्य माणसाच्या मनात असते. बऱ्याच वेळा मग इतरांना दाखवण्यासाठी देखील असे विधी मोठे समारंभपूर्वक करावे लागतात. यात आर्थिक आणि मानसिक कुतरओढ होते ती सर्वसामान्य माणसाची. त्याचा गोंधळ होतो. नेमके काय करावे ते कळत नाही. सगळी सोंगे आणता येतात पण पैशाचे सोंग आणता येत नाही. पण परमेश्वर यापैकी कुठल्याच गोष्टीची अपेक्षा तुमच्याकडून करत नाही.

समर्थांसारख्या संतांना या गोष्टीची अचूक जाणीव असते. समर्थांच्या काळात तर सामान्य माणूस जपतप, अनुष्ठान, व्रते, उद्यापने यासारख्या कर्मकांडात अडकून पडला होता. तो बहिर्मुख झाला होता. त्याला अंतर्मुख करणे आवश्यक होते. समर्थांसारखे सद्गुरू लोककल्याणाचा कळवळा असल्यानेच नामस्मरणासारखा सोपा मार्ग सांगत आहेत. परमेश्वर हा अत्यंत दयाळू आहे. त्याची दीन होऊन म्हणजेच आर्ततेने भक्ती केली, तर तो आपल्या दासांवर कृपा करतो. ‘ नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी ‘ असे समर्थांनी सांगितलेच आहे. आपणही तो मार्ग अनुसरावा. दीनांचा दयाळू असलेल्या भगवंताला मनी आठवावे. त्याचे रूपगुण अंतरी साठवावे. अशा या भगवंताचे प्रभात समयी चिंतन करावे. संत एकनाथ महाराज म्हणतात, ” आवडीने भावे हरिनाम घेशी, तुझी चिंता त्यासी सर्व आहे. “

स्वसंवाद :: 

१. मी करत असलेल्या धार्मिक गोष्टी (व्रतवैकल्ये किंवा पूजा) केवळ ‘इतरांना दाखवण्यासाठी’ किंवा एक सामाजिक प्रथा म्हणून करत आहे का?

२. भगवंत माझ्या अंतर्यामीच आहे हे ठाऊक असूनही, मी त्याला शोधण्यासाठी बाह्य कर्मकांडात आणि सण-समारंभांच्या अवडंबरातच गुंतून पडलो आहे का?

३. जेव्हा माझ्याकडे आर्थिक मर्यादा असतात, तेव्हा मी देवाचा कोप होईल या भीतीने व्याकुळ होतो, की “तो दीनांचा दयाळू आहे” या भावनेने त्याला आर्ततेने साद घालतो?

४. संत एकनाथ महाराजांनी म्हटल्याप्रमाणे, मी सर्व चिंता त्या लक्ष्मीपतीवर सोडून देऊन कधी ‘आवडीने आणि भक्तीभावाने’ केवळ नामस्मरण केले आहे का?

– क्रमशः श्लोक ७३ आणि ७४

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈