डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २५ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
रविंद्रनाथ टागोर व संगीत
रविंद्रनाथांना जन्मजात लाभलेल्या रूपसौंदर्यासारखंच सूर सौंदर्य देखील लाभलं होतं. ब्राह्मो समाजाचे आद्य गायक विष्णुचंद्र चक्रवर्ती हे त्यांचे पहिले गायन गुरू. यदुभट्ट यांच्याकडेही त्यांचे संगीत शिक्षण झाले मात्र कोणत्याही विशिष्ट प्रणालीत त्यांनी स्वतःला बांधून घेतलं नाही. त्यांनी जवळ जवळ २२३० स्वरचित गाण्यांना चाली लावल्या.
रविंद्रनाथांच्या कविता; नाद, सूर, लय घेऊनच त्यांच्या लेखणीतून प्रकट होत. ते त्यांच्या कवितेला कधी कविता म्हणत नाहीत, गीत म्हणतात. इंग्रजी गीतांजलीतील कविता खरंतर prose poetry किंवा गद्य काव्य या प्रकारातील आहेत पण तरीही त्यांनी तिला ‘गीतांजली, song offering’ म्हटलंय. कदाचित मूळ बंगाली कविता, ह्या गेय असल्यामुळे असेल. कविता व गेयता यांचं नातं अनादि कालापासून भारतीयांनी अनुभवलेलं आहे. आपली वेद, उपनिषदे सुद्धा गेय काव्य रूपातच आहेत.
रविंद्रनाथांनी सुरांचे सामर्थ्य लहानपणीच ओळखलं होतं. त्यांच्या कवितेचा भाव; सुख-दु:ख, हर्ष- शोक, भक्ती- प्रीती कोणताही असो, त्यांचे शब्द, सुरांचा साज लेऊनच वहीच्या मंचावर नर्तन करीत प्रवेश करत. कवितेचं गाणं होताना सुरांतून इंद्रधनुष्य निर्माण होत असतं असं त्यांना वाटे.
“मला गायला कधी येत नव्हतं असं मला आठवतच नाही. ” असं ते म्हणायचे. गाणं रचताना ते गात गात रचावं व रचता रचता तद्रूप होऊन जावं अशी तन्मयता, उन्मादावस्था त्यांनी अनेकदा अनुभवली व एकदा एका खाजगी पत्रात वर्णिली पण आहे. ही अलौकिक अशी अध्यात्मिक परमावस्था नाही काय?
रविंद्रनाथांना भारतीय अभिजात संगीताची चांगली जाण होती. अनेक रागरागिण्यांचे संस्कार घेऊन त्यांची गीतं प्रकट होत. पण लोकसंगीताच्या देखील असंख्य चाली त्यांच्या गीतांमध्ये दिसतात. बंगाली लोकसंगीत मुळात अतिशय समृद्ध आहे. बाऊल, भटियाली, कीर्तन, काका, कविगान, श्यामा संगीत, फकिरांची गाणी, सूफी गाणी, वैष्णव भक्तांची गाणी, भादू सारखी कहाण्यांची गाणी, पाँचालि, जात्रापाला असे अनेक प्रकार त्यात आहेत. आपल्या संगीतासाठी ख्याल, ध्रुपद, ठुमरी, दादरा, टप्पा इथपासून लोकसंगीतापर्यंतच्या; इतकंच नव्हे तर पाश्चात्य संगीतावर आधारित चाली देखिल वापरण्याची रविंद्रनाथांची प्रतिभा पाहून अभ्यासक देखील चकित होतात.
रविंद्र संगीताचा बंगाली संगीतावरील प्रभाव आज देखील ठळकपणे जाणवतो किंबहुना खरंतर रविंद्र संगीतापासून बंगाली संगीत वेगळं करताच येणार नाही. त्यांच्या संगीताकडे चित्रपट क्षेत्रातील सत्यजित राय, ऋत्विक घटक, मृणाल सेन, नितीन बोस, तपन सिन्हा, कुमार साहनी यांच्यासारखे अतिरथी, महारथी आकर्षित झाले नसते तरच नवल! त्यांनी आपल्या चित्रपटात रविंद्रनाथांची गाणी वापरली. इतकेच नव्हे तर कांही ब्रिटिश, युरोपियन व ऑस्ट्रेलियन चित्रपटांत देखील त्यांची गाणी वापरली गेली आहेत. मात्र आपल्या गीतातील शब्दच काय पण सूर देखील बदलणं त्यांना मंजूर नव्हतं. आज सुध्दा त्यांची गाणी जशीच्या तशी गायली जातात.
(संदर्भ: रविंद्रनाथ तीन व्याख्याने, ले. पु ल देशपांडे)
——
☆ गीत : ७३ ☆
DELIVERANCE is not for me in renunciation. I feel the embrace of freedom in a thousand bonds of delight.
Thou ever pourest for me the fresh draught of thy wine of various colours and fragrance, filling this earthen vessel to the brim.
My world will light its hundred different lamps with thy flame and place them before the altar of thy temple.
No, I will never shut the doors of my senses. The delights of sight and hearing and touch will bear thy delight.
Yes, all my illusions will burn into illumination of joy, and all my desires ripen into fruits of love.
——
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७३ ☆
☆
सर्वसंगपरित्याग करुनि
कशास मी मुक्त व्हावे ?
हजार बंधनात सुखाच्या,
मुक्तीला आलिंगन द्यावे॥
*
काठोकाठ रस तू भरिशी
मातीच्या या घटाघटातुनी
अनेक रंगी तिला रंगविशी,
अनेक तशा सुवासातुनी॥
*
तव ज्योतीने दीप उजळतील
मम जगती, राऊळी लावण्या
पंचेंद्रिये मम सजग राहतील
तुझे शब्द, स्पर्श जाणण्या॥
*
तव दर्शनास आसुसलो रे,
कसा करीन मी बंद लोचना
सारी सुखे ही तुझी देणगी
याच जाणीवा आणि भावना॥
*
आनंद इतुका मला हवा की
आभास सारे त्यात मिटावे
तव प्रेमाच्या अंतर्यामी
मनोरथ माझे फलित व्हावे॥
☆
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ७४ ☆
THE day is no more, the shadow is upon the earth. It is time that I go to the stream to fill my pitcher.
The evening air is eager with the sad music of the water. Ah, it calls me out into the dusk. In the lonely lane there is no passer by, the wind is up, the ripples are rampant in the river.
I know not if I shall come back home. I know not whom I shall chance to meet. There at the fording in the little boat the unknown man plays upon his lute.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७४ ☆
☆
लांब गेल्या सावल्या अन्
क्षितिजी टेकला दिनमणी
मावळतीची सुवर्णलाली
जलात नदीच्या आरसपानी॥
*
सांजवेळी नदी किनारी,
घडा भराया जाईन म्हणते
उत्सुक सायंकाळ परंतु
उदासवाणे गीत गाते॥
*
तिन्हीसांजेच्या या प्रहरी
दूर कोण मज साद देते
वात लहर ती अवखळ भारी
पाण्यावर तरंग उठविते॥
*
जाईन म्हणते, नसे माहिती
परतुनि येईन की नाही
नदी किनारी, कुणा भेटण्या
जीव अनावर होतच राही॥
*
गेले धावत निर्जन मार्गे
तोच उमटले मधु सूर बासुरी
एकल नावेमधे बैसला
अनोळखी जरी, खचित मुरारी॥
☆
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९४५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ७५ ☆
THY gifts to us mortals fulfil all our needs and yet run back to thee un-diminished.
The river has its everyday work to do and hastens through fields and hamlets; yet its incessant stream winds towards the washing of thy feet.
The flower sweetens the air with its perfume; yet its last service is to offer itself to thee.
Thy worship does not impoverish the world.
From the words of the poet men take what meanings please them; yet their last meaning points to thee.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ७५ ☆
☆
दान तुझे तुळस मंजिरी
उणे न कांही तुझ्या मंदिरी
भरभरुनि तू देतच जाशी
परतुनि ये ते तुझ्याच पाशी॥
*
नदी वाहते शेतामधुनी
शमते तृष्णा गावामधुनी
अविरत वाहे, अखेर सरिता,
पादाभ्यंगा तुझ्याच करिता॥
*
कुसुम गंधा पवन वाहतो
आसमंत हा पुलकित होतो
ध्येय अंतिम परंतु त्याचे
तुझ्याच पायी लीन व्हायचे॥
*
तुझ्या पूजना सर्वस्व वाहतो
इथे परि कुणी नच गरीब होतो
भरभरून सुख जीवनी वेचतो
तुझीच किमया हे ही जाणतो॥
*
कवीच्या गीतांमधुनी अर्था
जो तो शोधी, पुरवित स्वार्था
परि अखेर जी गीते बोलती
कृष्ण भावना तुझीच की ती॥
☆
– क्रमशः भाग २५..
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
