Category: विविधा

श्री जगदीश काबरे

🌸 विविधा 🌸

☆ “गृहीत धरणे…” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

गृहीत धरणे : नात्यांतील न दिसणारा परंतु हळूहळू वाढणारा तणाव –  श्री जगदीश काबरे

मानवी नातेसंबंध हे प्रामाणिक संवाद, परस्पर आदर आणि स्वातंत्र्याच्या मान्यतेवर आधारलेले असतात, परंतु अनेकदा हेच नाते नकळतपणे बिघडू लागते ते एका अतिशय सामान्य, कधी कधी नकळत पण सहज घडणाऱ्या प्रक्रियेने—गृहीत धरणे या वृत्तीने. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर गृहीत धरणे ही केवळ वर्तणूक नसून एक मानसिक पॅटर्न आहे, ज्यामध्ये व्यक्ती आपल्या सवयींना, आपल्याशी नातं असणाऱ्या लोकांच्या उपलब्धतेला किंवा त्यांच्या भावनिक व व्यक्तिगत मर्यादांना इतकी स्वाभाविक मानते की त्याबद्दल विचारणे, पुष्टी करणे किंवा त्यांची सहमती घेणे हे गौण ठरवते. परिणामी, संबंधांमध्ये असंतुलन, आंतरव्यक्तिगक दडपण, अप्रत्यक्ष भावनिक शोषण, आणि कालांतराने तुटलेपणा निर्माण होतो. या प्रक्रियेची सुरुवात इतकी सूक्ष्म असते की ती दिसत नाही, पण परिणाम मात्र मोठे आणि कधी कधी अपरिवर्तनीय असू शकतात.

गृहीत धरण्याचा पहिला आणि मुख्य प्रश्न आहे तो एखाद्या व्यक्तीला पूर्णपणे तो आपल्या शब्दाबाहेर नाही असे समजणे. हे समजण्यासाठी आपल्याला मानवी मानसशास्त्रातील ‘इंटिमसी बायस’ (intimacy bias) तपासावे लागते. ज्या व्यक्तीशी आपण मानसिकदृष्ट्या जवळ असतो, त्या व्यक्तीला आपण स्वतःसारखेच समजण्याची प्रवृत्ती असते. म्हणजेच त्याच्या वेळेची, मनस्थितीची, प्राधान्यांची, परिस्थितीची वेगळी ओळख करून घेण्याची गरज आपल्याला वाटत नाही. आपण असे गृहीत धरतो की त्याला जे आपण सांगत आहोत ते त्याला मान्यच आहे. कारण आजवर त्याने तसेच केले आहे. हीच प्रवृत्ती सामाजिक मनोविज्ञानात ‘फॅमिलियारिटी एक्स्पेक्टेशन सिंड्रोम’ म्हणून ओळखली जाते. नातं जितकं जवळचं, तितक्या सहजतेने आपण त्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर दावा गाजवू लागतो, आणि या दाव्याचा आवाजही आपल्याला ऐकू येत नाही. म्हणूनच सर्वात जास्त गृहीत धरणे जवळच्या नात्यांमध्ये होतं—मित्र, नवरा-बायको, भावंडं, पालक-मुलं किंवा नातेवाईक.

उदाहरणार्थ, एखाद्या मित्राने आपल्या ओळखीतील व्यक्ती आपल्याकडे राहायला पाठवण्याचा निर्णय घेऊन तो आपल्याला “तुमच्याकडे उद्या तो राहील” असे सांगणे. हा एक छोटेखानी प्रसंग असला तरी गृहीत धरण्याचा अत्यंत स्पष्ट दाखला आहे. इथे मूळ चूक निर्णय स्वतः घेण्याची नाही, तर तो दुसऱ्याच्या जागेचा, वेळेचा, भावनिक उपलब्धतेचा ‘हक्क’ असल्यासारखा वापरणे ही आहे. एक व्यक्ती दुसऱ्याच्या जीवनात अशा रीतीने प्रवेश करते, जणू त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या जीवनाला किंवा गोपनीयतेला काही महत्त्वच नाही. हे केवळ अस्वस्थ करणारे नसते, तर दुसऱ्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक खाजगी अवकाशात थेट दखल देणारे असते. सामाजिक दृष्टीने पाहिले तर ही गोष्ट ‘खाजगी क्षेत्रात हस्तक्षेप’ या नावाने ओळखली जाते आणि आधुनिक काळातील मानसिक आरोग्य तज्ञ त्याला संबंधांतील सूक्ष्म आक्रमणाचा (subtle invasion) एक प्रकार मानतात.

गृहीत धरण्यामागे एक मोठा सामाजिक घटक म्हणजे “उपलब्धतेचा मिथ्याभास” (illusion of availability). आपण एखाद्याला खूप जवळचा समजत असलो की तो आपल्यासाठी नेहमी उपलब्ध असतो असे आपण समजतो. पण ही उपलब्धता आपण गृहीत धरतो… ती प्रत्यक्षात असतेच असे नाही. लोकांचे स्वतःचे वेळापत्रक, कर्तव्ये, मानसिक अवस्था, कामाच्या जबाबदाऱ्या, आरोग्याच्या अडचणी या सर्व घटकांचा आपण विचार करत नाही. नात्यात महत्त्वाचा प्रश्न हा नसतो की एखादी व्यक्ती तुमच्यासाठी किती करते; महत्त्वाचा प्रश्न असतो की तुम्ही तिला तिच्या स्वातंत्र्याबद्दल किती सजग आहात. याला एक विरोधाभासही आहे. व्यक्ती जेवढ्या एकमेकांवर प्रेम करतात, तेवढीच गृहीत धरण्याची शक्यता वाढते. कारण प्रेमात किंवा जवळच्या नात्यात ‘तू सांगशील, विचारशील, मला कळवशील’ अशी अपेक्षा न ठेवता आपण प्रत्यक्षातच समोरच्याला ‘माझ्यासारखाच’ समजतो. हा भावनिक तर्क गोड वाटत असला तरी तो नात्याला हळूहळू तोडतो. कारण दोन व्यक्ती कधीच एकसारख्या स्वभावाच्या असू शकत नाहीत हे आपण विसरतो.

यावर उपाय काय? उपाय अत्यंत सोपा आहे, पण अंमलात आणणे तितकेच अवघड —संवाद, सहमती, आणि मर्यादा स्वीकारणे. कोणत्याही नात्यात कार्यक्रम आखण्यापूर्वी, कोणाचेही वेळापत्रक बिघडवण्यापूर्वी, कोणाला कोणतेही काम सांगण्यापूर्वी एक साधा प्रश्न विचारणे अत्यावश्यक असते— “तुला हे सोयीचे आहे का? ” या एका प्रश्नात आदर आहे, समजूत आहे, आणि नातं समतोल ठेवण्याचे भान आहे. मित्र असो, नवरा-बायको असो, नातेवाईक असो, प्रत्येकाने एकमेकांची विचारपूस करण्याची, त्यांचे स्वातंत्र्य जपण्याची, आणि त्यांच्या वेळेचा आदर करण्याची संस्कृती तयार करणे गरजेचे आहे. गृहीत धरणे ही केवळ वृत्ती नाही; ती एक न बोलता केली जाणारी अपेक्षा आहे. अपेक्षा जितक्या अव्यक्त, तितक्या धोकादायक. ज्या नात्यात व्यक्तींची ‘व्यक्ती’ म्हणून ओळख मिटत जाते आणि ‘आपलेपणा’ नावाचा मुखवटा सर्व मर्यादा झाकून टाकतो, त्या नात्यात बिघाड होणे अपरिहार्य असते. म्हणूनच गृहीत धरण्याच्या या वृत्तीला ओळखणे, तिच्याबद्दल चिंतन करणे, आणि जाणीवपूर्वक ही सवय बदलण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. कारण नात्यांना अशा छोट्या, क्षणिक पण सतत घडणाऱ्या कारणामुळे तडे जातात.

शेवटी, नाती टिकतात ती संवादाने, समजुतीने आणि परस्पर आदराने — गृहीत धरण्याने नव्हे. जेव्हा आपण विचारायला शिकतो, तेव्हा आपण समजायला लागतो; आणि जेव्हा आपण समजायला लागतो, तेव्हा नाती अधिक सुंदर, समतोल आणि आरोग्यदायी बनतात. गृहीत धरणे सोडून देणे म्हणजेच दुसऱ्याला त्याच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वासह स्वीकारणे आणि हाच कोणत्याही नात्यात सर्वात सुंदर पाया असतो.

© श्री जगदीश काबरे

मो ९९२०१९७६८०

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री कौस्तुभ परांजपे

 विविधा 

☆ “नांव, यादी, पुरावा…” ☆ श्री कौस्तुभ परांजपे ☆

सध्या चर्चा, आरडाओरड सुरु आहे ती नावं वगळण्यावरुन. यात नांंव का वगळलं… असं विचारणारे आणि तसं सांगणारे दोघंंही आपली बाजू मांडतांना दिसतात.

पण माझ्याबाबतीत नांव असणं किंवा वगळणं हे काही विशेष नाही. पण नावाचा पुरावा देणं हे एक वेगळंच प्रकरण आहे. म्हणजे काहीवेळा नांव यावं म्हणून पुरावा द्यावा लागला, तर काही वेळा नांव वगळण्यासाठी.

हवं तिथून माझं नांव वगळलं जाण्याचा आणि नको तिथे असण्याचा माझा अनुभव बराच जुना आहे. म्हणजे बराच आहे, आणि जुनासुध्दा आहे. बर्‍याच चांगल्या ठिकाणी माझं नांव वगळलं गेलं आहे, तर नको त्या ठिकाणी आपलं नांव वगळलं जावं असं वाटत असतांना ते आलं आहे.

मी माझं नांव यावं म्हणून जिथेजिथे प्रयत्न केले तिथे ते आलंच नाही. आणि मी प्रयत्न करतोय असं वाटलंच नाही तिथे मात्र माझं नांव न देतासुध्दा आलं आहे. त्यामुळे नांव येण्यासाठी प्रयत्न करावेत का सोडून द्यावे यातच गोंधळ होतो. आणि अशा गोंधळामुळेच काही ठिकाणी माझं नांव वगळलं जातं.

बर्‍याच कार्यक्रमात, अगदी घरगुती कार्यक्रमात सुध्दा, जबाबदार माणसांच्या यादीतून माझं नांव वगळतात. वरवर या वयात तुला काय जबाबदारी द्यायची असं म्हणत असले तरी माझ्याकडून होणारा गोंधळ नको असतो.

लांबच्या प्रवासात सुध्दा मित्र अगोदर माझं नांव वगळतात. पण मग गाडीत एक जागा आहे असं लक्षात आल्यावर माझं नांव घेतात.

शाळेत स्कॉलरशिपची परीक्षा, दहावीची परीक्षा आणि नंतर अनेक परीक्षा अगदी नौकरी मिळवण्याच्या सुध्दा. यात विशेेष प्राविण्य मिळवणार्यांच्या यादीतून माझं नांव वगळलंच गेलं. पण मला त्यात काही विशेष वाटलच नाही. माझं नांव वगळलं म्हणूनच दुसर्‍याच आलं हिच भावना मनात होती.

एकदा तर पात्रता नाही म्हणून माझं नांव परीक्षा अर्ज भरतानांच वगळलं होतं. त्यामुळेच परीक्षेनंतर ऊत्तीर्ण होणाऱ्याच्या यादितूून माझं नांव वगळण्याचा त्यांचा त्रास कमी झाला.

पण शाळेत दंगा केला, घरचा अभ्यास केला नाही, यापासून नोकरीच्या ठिकाणी ऊशीरा येणं, जास्त रजा घेणं, काम वेळेत पूर्ण न करणं यासारख्या अनेक ठिकाणी अनेक वेळा नांव वगळलं म्हणून नाही, तर माझं नांव का घेतलं यासाठीच मला आरडाओरड करावीशी वाटत होती.

मोठेपणी शिधापत्रिका, मतदार यादी, गाडी चालवायचा परवाना या सारख्या ठिकाणी माझं नांव याव म्हणून वेगवेगळी कागदपत्र भरून मला त्याबद्दल काही पुरावे पण जोडावे लागले. आणि शाळेत दंगा करतांना मी खरंच नव्हतो, किंवा अभ्यास केला होता पण पाटी पुसली गेली याचे पुरावे देत नांव वगळण्यासाठी धडपड होती.

प्रवासाला जातांनासुध्दा रिझर्वेशनच्या यादित बर्‍याचदा माझं नांव सुरुवातीला प्रतिक्षा यादितच येतं. आणि मगच ते कन्फर्म करतात. माझ्या नावाच्या बाबतीत ते सुध्दा सावधपणे वागतात. आणि मग तिथेही नांव येणार का वगळणार याची प्रतिक्षा असते. पण तिथे सुरुवातीपासून नांव येतं मग ते प्रतीक्षा यादित का असेना यातच आनंद असतो.

त्यामुळे नांव येण्यासाठी किंवा वगळण्यासाठी पुरावा लागतो इतकेच समजलं. नांव येण्यासाठी किंवा वगळलं जाण्यासाठी काय करावं याचा एखादा झटपट (क्रॅश) कोर्स आहे का याचाही शोध घेतोय.

©  श्री कौस्तुभ परांजपे

मो 9579032601

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 विविधा 

☆ ‘सहजीवन संबंध’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

(सहजीवन संबंध (लीव्ह-इन रिलेशनशिप))

सध्याच्या काळात, काही तरुण-तरुणी विवाहबंधनात अडकण्याऐवजी सहजीवन संबंध स्वीकारत आहेत.

सहजीवन संबंध म्हणजे काय?

सहजीवन संबंध म्हणजे दोन प्रौढ व्यक्ती विवाहित नसतानाही एकत्र राहून जीवन व्यतीत करतात. हे विवाहासारखेच आहे, जसे:

एकत्र राहणे,

जबाबदाऱ्या वाटून घेणे

भावनिक आणि शारीरिक संबंध ठेवणे

परंतु…

हा विधिसंमत विवाह नाही.

सामाजिक परिवर्तनामुळे, आधुनिक तरुणाई विवाहाच्या पारंपरिक चौकटीत अडकण्याऐवजी या नवीन जीवनपद्धतीकडे आकर्षित होत आहे.

सहजीवन संबंध स्वीकारण्याची कारणे

१. स्वातंत्र्य आणि वैयक्तिक नियंत्रण

आधुनिक तरुणाईला स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणे महत्त्वाचे आहे.

विवाहानंतर येणाऱ्या सामाजिक आणि कौटुंबिक बंधनामुळे वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर मर्यादा येते.

सहजीवन संबंधात प्रत्येकाला आपला वैयक्तिक अवकाश राखता येतो.

२. करिअर आणि आर्थिक स्थैर्य

शिक्षण पूर्ण करून नोकरी, व्यवसाय, आर्थिक स्वावलंबन आणि करिअरच्या प्रगतीला अधिक प्राधान्य दिले जाते.

सहजीवन संबंधामुळे आर्थिक स्वातंत्र्य टिकवता येते आणि विवाहानंतरच्या जबाबदाऱ्यांचा ताण कमी होतो.

३. एकमेकांना समजून घेण्याची संधी

विवाह हे आयुष्यभर टिकणारे नाते मानले जाते, पण अनेक विवाह नीट ओळख नसल्यामुळे अपयशी ठरतात.

सहजीवन संबंधातून नात्यातील गुणदोष आणि स्वभाव समजून घेता येतो.

पुढे विवाह करायचा की नाही, हे परिपक्वतेने ठरवता येते.

४. विवाहसंस्थेविषयी बदललेली दृष्टी

विवाह हा जीवनातील अपरिहार्य टप्पा मानणे कमी झाले आहे.

प्रेम, सामंजस्य आणि सहजीवन महत्त्वाचे मानले जाते.

विवाहाविनाही नाते टिकवता येते, असे अनेक तरुण मानतात.

५. सामाजिक स्वीकार

समाज माध्यमे, चित्रपट, वेब सिरीज आणि जागतिक संपर्कामुळे सहजीवन संबंध अधिक स्वीकारले जात आहेत.

काही न्यायालयीन निर्णयांमध्ये याला वैधानिक मान्यता मिळाली आहे.

६. भावनिक आणि लैंगिक स्वातंत्र्य

नात्यात प्रामाणिकपणा, मोकळेपणा आणि लैंगिक समता महत्त्वाची आहे. सहजीवन संबंधामुळे हे साधता येते, कोणावरही जबरदस्ती नसते.

७. ताणमुक्त आणि समसमान नाते

विवाहानंतर कुटुंबाचा हस्तक्षेप आणि समाजाच्या अपेक्षांमुळे ताण येतो. सहजीवन संबंधात थेट संवाद साधता येतो आणि नाते समसमान राहते.

सहजीवन संबंधाचे समाज आणि कुटुंबावर परिणाम

लाभदायक पैलू

१. व्यक्तिस्वातंत्र्याचा आदर

२. विवाहावरील दडपण कमी होणे

३. महिला स्वातंत्र्याला चालना

४. आधुनिक जीवनशैलीशी जुळवून घेणे

हानिकारक / नकारात्मक पैलू

१. कुटुंब संस्था दुर्बल होणे

२. भावनिक आणि सामाजिक असुरक्षितता

३. मुलांच्या अधिकारांचा आणि ओळखीचा प्रश्न

४. समाजातील विरोध आणि टीका

कायदेशीर दृष्टिकोन

भारतीय कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय:

▪️पायल शर्मा विरुद्ध नरी निकेतन (२००१): प्रौढ व्यक्तींना लग्नाविनाही एकत्र राहण्याचा अधिकार आहे.

▪️लता सिंग विरुद्ध उ. प्र. शासन (२००६): प्रौढ व्यक्तींना त्यांचा जीवनसाथी निवडण्याचा मूलभूत अधिकार आहे.

▪️एस. खुशबू विरुद्ध कन्नियाम्मल (२०१०): सहजीवन संबंध अनैतिक असू शकतो पण अवैध नाही.

▪️इंद्र सर्मा विरुद्ध के. व्ही सर्मा (२०१३): स्त्रीच्या संरक्षणाचे अधिकार स्पष्ट केले.

नियम आणि अटी

१. दोघे प्रौढ (१८+) असावेत

२. दोघांची सहमती असावी

३. नाते स्थिर आणि दीर्घकाळ टिकणारे असावे

४. दोघांपैकी कोणीही आधीपासून विवाहित नसावे

स्त्रियांचे संरक्षण

कौटुंबिक हिंसा कायदा (२००५) अंतर्गत आर्थिक सहाय्य, पोटगी, घरात राहण्याचा अधिकार

संपत्ती आणि संतती

लिव्ह-इन पार्टनरला आपोआप संपत्तीचा अधिकार नाही, तो इच्छापत्रामुळे मिळू शकतो.

सहजीवन संबंधातून जन्मलेल्या मुलांना वारसा अधिकार मिळतो

सहजीवन संबंध: संस्कृतीविकास की अधःपतन?

काहींसाठी, व्यक्तिस्वातंत्र्य, समानता आणि आधुनिकता याचे प्रतीक तर काहींसाठी, जबाबदारी, स्थैर्य आणि पारंपरिक कुटुंबसंस्थेवरील परिणाम याची चिंता

भविष्यातील परिणाम

संयुक्त कुटुंबाऐवजी कणकुटुंबे / अणुकुटुंबे वाढतील

नात्यांमध्ये स्वातंत्र्य आणि समता महत्त्वाची होईल

वृद्धांची काळजी आणि अनाथ बालकांची समस्या वाढू शकते.

निष्कर्ष

सहजीवन संबंध केवळ आधुनिक फॅशन नाही, तर बदलत्या काळाचा आणि समाजाच्या मानसिकतेचा परिणाम आहे.

प्रेम, विश्वास, आदर आणि जबाबदारी ही मूलभूत तत्त्वे टिकली तर नाते स्थिर राहते.

बदलत्या समाजातही जीवनमूल्ये टिकवणे हा खरा संस्कृतीविकास आहे.

🙏🏻

© श्री दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 विविधा 

☆ गाणी, अभिनय, संगीत आणि आपण… ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

आज काही जुन्या हिंदी गीतांबद्दल मी तुमच्याशी बोलणार आहे. तशी माझी आणि माझ्या बरोबर वाढलेल्या पिढीतील लोकांची बरीच हिंदी आणि मराठी सदाबहार गाणी आवडती आहेत. साठ ते सत्तर च्या दशकातील ही गीते आहेत. त्यातील पहिले गीत आहे साथी या चित्रपटातील. हा चित्रपट १९६८ मध्ये आला होता. त्यातील हे गीत आहे. ‘ये कौन आया, रोशन हो गई महफिल किस के नाम से…’ लता मंगेशकरांनी हे गीत अत्यंत अप्रतिम गायले आहे आणि तितकाच अप्रतिम अभिनय या गीताच्या वेळी सिमी गरेवालने केला आहे. पार्टी सुरु असते. आणि सिमी गात असते. त्याचवेळी राजेंद्रकुमार येतो. आणि मग गाताना सिमीचा चेहरा बघावा. आनंद अगदी ओसंडून वाहणे म्हणजे काय हे पहायचे असेल तर तिच्या चेहऱ्याकडे बघावे. एखाद्या फुलासारखा प्रसन्न फुललेला चेहरा. हे गाणे जेव्हा आपण पाहतो किंवा ऐकतो तेव्हा पाहणाऱ्याला किंवा ऐकणाऱ्याला ते अगदी प्रसन्न करून जाते. जसे फुले वाटणाऱ्याच्या हाताला फुले सुगंध देऊन जातात. हे गीत लिहिले आहे मजरूह सुलतानपुरी यांनी आणि संगीतबद्ध केले आहे नौशाद यांनी.

दुसरे गीत आहे लव्ह इन टोकियो चित्रपटातील. हे गीत लता मंगेशकरांनी अप्रतिम तर गायिलेच आहे पण तेवढाच समर्थ अभिनय केला आहे आशा पारेख यांनी. या गीतातही पार्टीत आशा पारेख गात असते. चेहरा वर जसा सिमी गरेवालचा सांगितला आहे तसाच प्रसन्न. गीताचे बोल आहेत ‘ मुझे तुम मिल गये हमदम, सहारा हो तो ऐसा हो… ’ प्रेमात अशी अवस्था होते की जिकडे तिकडे प्रिय व्यक्तीच दिसू लागते. म्हणून पुढील ओळ आहे ‘ जिधर देखू उधर तुम हो, नजारा हो तो ऐसा हो तो ऐसा हो.. ’ असे सगळे आनंदाचे गीत सुरु असताना प्राण ज्याने त्या चित्रपटात खलनायकाचे काम केले आहे तो तिच्या लहान मुलाचे (की भावाचे) अपहरण करतो. त्यावेळी तिला त्याबद्दल फोन येतो. आणि एखादी हरिणी जशी पाडसाच्या ओढीने भयग्रस्त व्हावी तसे तिचे होते. काळजात धस्स होते. डोळ्यातून घळघळा अश्रू ओघळतात. पण दुसऱ्याच क्षणी ते सगळं लपवून ती गायला लागते. एक दोन क्षणातच हे सारे पडद्यावर घडते. पण त्या तेवढ्याच एक दोन सेकंदात आशा पारेखने अभिनयाची कमाल केली आहे. सगळे भाव आनंदाचे, दुःखाचे आणि भीतीचे चेहेऱ्यावर दाखवले आहेत. गाण्याचे बोल फार सुंदर आहेत. ती म्हणते ‘मेरी आंखों में आंसू है, मगर आंसू खुशीके है, किसे छोडू किसे पा लू, ये रिश्ते जिंदगीके है ‘ अप्रतिम शब्दरचना. शैलेंद्र यांची ही गीतरचना. शंकर जयकिशन यांचे तितकेच मधुर संगीत. आणि लता दीदींचा आवाज. या चौघांपैकी कोण श्रेष्ठ? नाही ठरवता येत. बस, एकाच वाक्यात सांगायचे तर Hats off to them!

तिसरे गीत आहे आम्रपाली या चित्रपटातले. हा चित्रपट सुद्धा १९६६ मधेच आला होता. या चित्रपटातील गाणी. संगीत, आणि पात्रांचा अभिनय केवळ अप्रतिम. गाणे आहे ‘ नील गगन की छांव में… ’ शैलेन्द्र यांच्याच या गीताला संगीत दिले आहे पुन्हा एकदा शंकर जयकिशन यांनी. आणि अभिनय केला आहे नृत्यात प्रवीण असलेली कसदार अभिनेत्री वैजयंती माला यांनी. ही जी तीनही गाणी आहेत यात नायक आहेतच. त्यांचा अभिनय आहेच. पण मुख्य अभिनय बघायचा तो नायिकेचाच. मला खात्री आहे की हा लेख वाचल्यानंतर काहींना नक्कीच ही गाणी पाहण्याची इच्छा होईल. तर जरूर बघा. ऑडीओ नको व्हिडीओ बघा. हे गीतही दरबारात मुजरा करताना वैजयंती माला म्हणते. चेहऱ्यावरून आनंद ओसंडतो आहे. गीतावर नृत्य करताना तिचे पदन्यास पाहण्यासारखे आहेत. शास्त्रीय नृत्याचा आणि गीताचा सुरेख संगम म्हणजे हे गीत. तर सांगायचे हे की जेव्हा सुनील दत्त तिथे येतो तेव्हा तिचे काही काळ थांबलेले नृत्य पुन्हा सुरु होते. आणि मग त्या नृत्यात वैजयंतीमाला जी नाचली आहे ते पाहण्यासारखे आहे. अक्षरशः त्यात तिने जान ओतली आहे. प्रचंड एनर्जी आणि उत्साह आहे. तो जो नृत्याचा छोटासा तुकडा आहे त्यात शब्द नाहीत फक्त संगीत आहे. मृदुंग, वीणा आणि तबल्याचा ठेका.

ही तीनही गाणी बघताना त्यातला काळ, अवकाश याचे जरूर निरीक्षण करा. काळ म्हणजे त्या वेळचे वातावरण या दृष्टीने ही तीनही गाणी दिग्दर्शकाने कशी चित्रित केली आहेत, ते वातावरण कसे जिवंत केले आहे हे पाहण्यासारखे आहे. ती गाणी गायिली जात असताना भोवतालची माणसे, त्यांचे हावभाव यांचे किती बारकाईने चित्रण केले आहे. आम्रपाली मधल्या गाण्यात तर हे जरूर पाहण्यासारखे आहे. आणि अवकाश म्हणजे space या अर्थाने. म्हणजे त्या दृश्याची व्यापकता, ती जागा त्याचे निरीक्षण करा. तो काळ, ते वातावरण त्या दिग्दर्शकाने, कलाकारांनी कसे जिवंत केले आहे हे पहा. आपण असे निरीक्षण फारसे करीत नाही. ती दृष्टी आपण हळूहळू विकसित केली तर आपण अशा अक्षर आणि अजरामर कलाकृतींचा आस्वाद घेऊ शकू.

पूर्वी ही गाणी, किंवा चित्रपट तयार करताना महिनोंमहिने मेहनत घेतली जायची. रियाज केला जायचा. त्यातून अशी सदाबहार गीते जन्माला यायची. गाण्यामध्ये वाद्यांचा ढणढणाट नसायचा, मोजकीच वाद्ये असायची. गाण्याचे बोल अर्थपूर्ण असायचे. मंद संगीत, सुरेख चाल इ. मुळे गाणी श्रवणीय व्हायची. गाणी गाताना नाचणाऱ्या अनावश्यक व्यक्तींचा ताफा किंवा पलटण नसायची. या पार्श्वभूमीवर आजच्या गाण्यांची आपण तुलना करू शकता. आजही काही चांगली गाणी निर्माण होतात. नाही असे नाही पण बोटावर मोजण्याएवढीच.

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ शालिनी जोशी

 विविधा 

☆ श्रीकृष्णाची वाङ्मय मूर्ती… ☆ सौ शालिनी जोशी ☆

मूर्ती ही एखाद्या व्यक्तीची प्रतिमा असते. तिला रंग, रूप, आकार असतो. त्यावरून त्या व्यक्तीचे बाह्य रूप समजू शकते. ती निर्जीव असते. आचार, विचार कळू शकत नाहीत. तेव्हा एखाद्या व्यक्तीने तिच्या वाणीने म्हणजे तिच्या शब्दांत सांगितलेले विचार म्हणजे त्या व्यक्तीची वाणीरूप मूर्ती. म्हणजे संत महात्म्यानी केलेला उपदेश, त्यांचे विचार ते गेले तरी ग्रंथ रूपाने लोकांपर्यंत पोहोचतात. म्हणून त्यांच्या ग्रंथांना त्यांची वाङ्मय मूर्ती म्हणतात. ज्ञानेश्वरी ज्ञानेश्वरांची, आत्माराम- दासबोध समर्थांची आणि गाथा ही तुकारामांची वाङ्मम मूर्ती होय. म्हणून समर्थ रामदास शिष्यांना सांगतात, ‘ आत्माराम दासबोधl माझे स्वरूप स्वतः सिद्धll असता न करावा खेदl भक्तजनीll’ तर ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी म्हणतात, ‘ पुढती पुढती पुढतीl इया ग्रंथ पुण्य संपत्तीll सर्व सुखी सर्व भूतीl संपूर्ण होईजोll’ (ज्ञा. १८/१८०९)

तशीच गीता ही श्रीकृष्णाची वाङ्मयमूर्ती. त्याविषयी सांगण्याचा हा प्रयत्न.

श्रीकृष्ण कौरव पांडवांच्या युद्ध प्रसंगी अर्जुनाचा सारथी म्हणून रणांगणावरती उतरले. युद्धात भाग घेणार नाही अशी प्रतिज्ञा. पण पांडवांच्या बाजूने त्यांनीच प्रथम पांचजन्य शंख फुंकला. आणि ते ऋषिकेश (इंद्रीयांचा स्वामी, ऋषिक- इंद्रिय) अर्जुनाच्या इंद्रियांचा स्वामी झाले. रणांगणावर नातेवाईकांना व गुरुना पाहून अर्जुनाला त्यांच्याविषयीच्या मोहाने ग्रासले. पापा पासूनचे विचार धर्मनाशापर्यंत पोहोचले. तरीही श्रीकृष्ण शांत होते. त्यांनी अर्जुनाचे म्हणणे ऐकून घेतले. अर्जुनाच्या हातातील धनुष्य गळून पडले. तो संन्यासाची भाषा बोलू लागला आणि शेवटी श्रीकृष्णाचे शिष्यत्व पत्करले. तेव्हा श्रीकृष्णानी आपले प्रयत्न सुरू केले. अर्जुनाची वीरश्री जागृत करायचा प्रयत्न केला. पण अर्जुन मोहरूपी चिखलात अधिकच रुतत आहे असे पाहून, असा मोहरुप रोग त्याला कधीच होऊ नये या दृष्टीने उपदेशाला सुरुवात केली. विचार केला, आचरण केले आणि मग सांगितले असा हा उपदेश.

आत्म्याचे अविनाशित्व, देहाची क्षणभंगूरता, स्वधर्माची अपरिहार्यता, क्षत्रियांचे कर्तव्य व जबाबदारी, निष्कामकर्माची महती अशा वरच्या वरच्या श्रेणीत उपदेश सुरू केला. लोकसंग्रहाचा विचार, यज्ञाच्या व संन्याशाच्या जुन्या कल्पनात बदल, ज्येष्ठांचे आचरण, निष्काम कर्म सांगून मी स्वतः असे आचरण करतो, दृष्टांच्या नाशासाठी व सज्जनांच्या रक्षणासाठी अवतार घेतो. असे सांगून आपला आदर्श त्याच्या पुढे ठेवला. हळूहळू आपल्या भगवंत रूपाची जाणीव करून दिली. निर्गुण निराकार असून जगाची उत्पत्ती, स्थिती, लय करणारा, भक्तांचा योगक्षेम चालविणारा, सृष्टीचे चक्र चालवणारा, सर्वांचे गंतव्य स्थान मीच आहे. सर्व व्यापकत्व स्पष्ट केले. विश्वरुप दाखवले. दैवी गुणांचे श्रेष्ठत्व पटवून दिले. स्थितप्रज्ञ, जीवनमुक्त, ज्ञानी भक्त यांचे आदर्श त्याच्या समोर ठेवले. त्यामुळे मोहाच्या पलीकडे जाऊन अर्जुन युद्धाला तयार झाला. तशी कबुली त्याने दिली. गीतोपदेशाचे सार्थक झाले. सर्वांसाठी सर्वकाळी अमर असा हा उपदेश, युद्धभूमीवर केवळ ४० मिनिटात श्रीकृष्णाने अर्जुनाला केला. आणि ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ असे स्वातंत्र्य ही त्याला दिले.

आपल्याही जीवनात असे मोहाचे प्रसंग येत असतात खरं पाहता आपण सारे अर्जुन आहोत. तेव्हा प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण आपल्यासमोर नसले तरी हृदयात आहेत, मार्ग दाखवण्यास सज्ज आहेत, त्यांची गीता समोर आहे. तिचा आधार घेऊन जीवनाचे सूत्र त्या श्रीकृष्णाच्या हाती देवून संकट मुक्त व्हावे. अशी ही गीता म्हणून भगवंतांची वाङ्मय मूर्ती होते. साधकाने जीवन कसे जगावे सांगणारी जीवन गीता.

शंकराचार्य गीता महात्म्यात म्हणतात, ‘ सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपाल नंदन:l पार्थो वत्स: सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्ll उपनिषद या गायी, श्रीकृष्ण हा दोहन करणारा गवळी, अर्जुन गीतामृत पिणारे वासरू. हा दृष्टांतच गीता ही श्रीकृष्णाची वाङ्मयमूर्ती आहे सांगायला पुरेसा आहे. गीता ही श्रीविष्णूच्या मुखकमलातून निघालेले शास्त्र आहे. त्यामुळे इतर शास्त्रांच्या अभ्यासाची गरज नाही. हेच सर्व शास्त्रांचे शास्त्र. खचलेल्या मनाला उभारणी देणारं, मन बुद्धीचा समन्वय साधणार मानसशास्त्र आहे. योग्य सात्विक आहार व त्याचे फायदे सांगणार आहारशास्त्र आहे. युक्त आहार, विहार, झोप आणि जागृती यांचे फायदे सांगणारे आचरण शास्त्र आहे. नेत्यांची जबाबदारी आणि समाजातील सर्व घटकांना त्यांची कर्तव्य सांगणारं, सर्व जाती, धर्म, स्त्रिया यांना समान लेखणारं समाजशास्त्र आहे. पंचभूतात्मक सृष्टीचे ज्ञान करून देणारे विज्ञान शास्त्र, ‘उतिष्ठ, युद्धस्व’ सांगून प्रसंगाला धैर्याने तोंड देण्यास सांगणारे विवेक शास्त्र आहे. तसेच सर्वाभूती ईश्वर सांगणारे समत्व शास्त्र आहे आणि सर्वात मुख्य म्हणजे आत्मज्ञान करून देणारं आत्मशास्त्र आहे. सर्व योगही कर्म, ज्ञान, भक्ती येथे एकोप्याने नांदतात. कारण व परिणाम सूत्र पद्धतीने मांडले आहेत. कोणतीही सक्ती नाही. अंधश्रद्धा नाही. पण शास्त्राप्रमाणे कर्तव्य करायचा आग्रह आहे. अर्जुनाचे दोष सांगण्याचा स्पष्टपणा आहे आणि स्वतःचे कर्तव्य ही सांगितले आहे. स्वतः केले, आचारले मग सांगितले असा हा उपदेश. अर्जुनाच्या मनात कधीही परत संभ्रम होऊ नये असा रामबाण उपाय. सर्व द्वंद्वातून मुक्त करून नराचा नारायण करणारा हा संवाद. वरवर प्रासंगिक वाटला तरी तसा नाही. सर्वकाली, सर्व जगाच्या कल्याणाचा आहे. श्रीकृष्ण योगेश्वर अर्जुनाचे निमित्त्य करून सर्व जगाचे साकडे फेडतात. कर्म बंधनात न अडकता कर्म करण्याची वेगळी दृष्टी जगाला देतात. कर्म हीच पूजा झाली. ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वरीत म्हणतात,

‘म्हणौनि मज काहीl समर्थनी आता विषो नाही l

गीता जाणा हे वाङ्मयीl श्रीमूर्ति प्रभूचीll

(ज्ञा. १८/१६८४)

अशी ही गीता ५००० वर्षे झाली तरी तिचे महत्त्व कमी झाले नाही. सर्व काळी सर्व लोकांना ती मार्गदर्शक आहे. सर्व मानव जातीच्या कल्याणासाठी आहे. मानवाच्या आयुष्यातील कसोटीच्या वेळी योग्य मार्गदर्शन करणारा हा ग्रंथ म्हणजे भारताची वैचारिक संपत्तीच आहे. अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे सामर्थ्य, धैर्य देणारी गीता हातात घेऊन अनेक क्रांतिकारकांनी प्राणांचे बलिदान केले. यशाची प्रेरणा देणारी तीच आहे. म्हणून अनेक खेळाडूही यशाचे कारण गीता सांगतात. कितीतरी विद्वान, तत्वज्ञानी, शास्त्रज्ञ गीतेचा अभ्यास करतात व केला आहे. देशी-परदेशी विद्वानांवर तिचा प्रभाव आहे. विविध भाषेत भाषांतर होत आहे. झाली आहेत. असे हे अध्यात्म प्रधान, नीतिशास्त्र भारताचा राष्ट्रीय ग्रंथ आहे. अभिमानाने गीता ग्रंथ आपण परदेशी पाहुण्यांना भेट देतो. पंतप्रधान मोदींनी ही पद्धत सुरू केली. कारण गीता ही प्रत्यक्ष भगवंताची वाङ्मयमूर्ती!

©  सौ. शालिनी जोशी

संपर्क – फ्लेट न .3 .राधाप्रिया  टेरेसेस, समर्थपथ, प्रतिज्ञा मंगल कार्यालयाजवळ, कर्वेनगर, पुणे, 411052.

मोबाईल नं.—9850909383

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈

श्री मंजिरी येडूरकर

  विविधा 

☆ मेजर थॉमस कँडी ☆ सौ.मंजिरी येडूरकर ☆

तुम्हाला माहित आहे कां, 19 व्या शतकापर्यंत मराठी लिपी मध्ये विरामचिन्हेच नव्हती. विरामचिन्हे ज्याने सुरू केली तो ब्रिटिश होता. जेव्हा बोली भाषेचं लिपीत रूपांतर झालं तेव्हा कोणत्याही लिपीत विरामचिन्हे नव्हती. संस्कृत सर्वात प्राचीन समजतो पण त्यात देखील दंड सोडल्यास कोणतीही विरामचिन्हे नाहीत. जसं जसं टंकलेखन सुरू झालं, छपाई सुरू झाली तसं तसं प्रथम इंग्रजी लिपी मध्ये विरामचिन्हांचा वापर सुरू झाला. भारतात इंग्रजांचे राज्य सुरू झाल्यानंतर टंकलेखन व छपाई यासाठी मराठी लिपी तितकी योग्य नाही असे लक्षात आले. त्यावेळी मराठी भाषेमध्ये जे काही बदल केले गेले त्या बदलांचे श्रेय एक इंग्रज अधिकारी मेजर थॉमस कँडी याच्याकडे जाते. याचा जन्म इंग्लंड मध्ये 13 डिसेंबर 1804 रोजी झाला. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटीत थॉमस व त्याचा जुळा भाऊ जॉर्ज दोघांनी भारतीय भाषांचा अभ्यास केला. त्यांची नियुक्ती ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीमध्ये क्वार्टर मास्टर म्हणून झाली व ते दोघे 1922 ला भारतात आले. इन्फंट्री रेजिमेंट मध्ये भाषांतर कार म्हणून काम करू लागले.

त्याच वेळी मॉल्सवर्थ हा इंग्लिश – मराठी डिक्शनरी चे काम करत होता. त्याला मदत करण्यासाठी 1930 मध्ये जॉर्ज ला पाठवले. पण मॉल्सवर्थ आजारी पडल्यामुळे 1936 मध्ये तो मायदेशी इंग्लंडला रवाना झाला. पुढे थॉमस, जॉर्जच्या मदतीला आला व ती डिक्शनरी 1840 च्या दरम्यान पूर्ण झाली. 1838 मध्ये जॉर्जने आर्मीची नोकरी सोडली व तो ख्रिश्चन धर्मासाठी काम करू लागला. ‘ख्रिस्ती धर्म कसा उत्पन्न झाला व कसा पृथ्वीवर वाढला’ हे मराठीतील पुस्तक जॉर्जने लिहिले. 1854 मध्ये जॉर्ज इंग्लंडला परत गेला. कांहीं काळानंतर मॉल्सवर्थ पुन्हा भारतात आले आणि त्यांनी परत दुसरी मोठी इंग्रजी– मराठी कोशाची वाढवलेली आवृत्ती तयार केली. त्यांचाही मराठीचा गाढा अभ्यास होता. ते ही नंतर इंग्लंडला परत गेले. थॉमस मात्र अखेरपर्यंत भारतातच राहिले.

त्यांनी महाराष्ट्रातील समाज, भाषा परंपरा व संस्कृती यांचा अभ्यास केला. त्यांची नियुक्ती महाराष्ट्रातच झाली असल्याने त्यांनी मराठी भाषा, मराठी साहित्य व दैनंदिन कामकाजातील मराठी यांचा अभ्यास केला. मराठी भाषेत व्याकरणाची शास्त्रीय चौकट बांधण्याचे काम त्यांनी केले. शब्दांचे व्युत्पत्तीशास्त्र तपासले, वाक्यरचनांचे प्रकार निश्चित केले. सर्व विषयांची पाठ्यपुस्तके, ख्रिश्चन शाळांसाठी मराठीत बनवून, छापून घेतली. कित्येक इंग्रजी पुस्तकांचे मराठीत भाषांतर केले, जसे ‘इंडियन पिनल कोड’, ‘सिव्हिल प्रोसिजर कोड’. अनेक मराठी अनुवाद करणाऱ्यांना मार्गदर्शन केले. त्यामुळे त्याची मुख्य सरकारी भाषांतरकार म्हणून ब्रिटिश सरकारने नेमणूक केली. महाराष्ट्रात कामकाज मराठीत चालायचे पण कागदपत्रांमध्ये भाषा ही गोंधळलेली होती, ठाम शब्दरचना नव्हती व अति संस्कृतनिष्ठ होती. त्याने भाषेला संक्षिप्त, स्पष्ट नमुन्यात, अभिव्यक्ती मधील अनिश्चितता टाळून नवीन रूप दिले. अहवाल, परिपत्रके आज्ञा, कार्यवृत्ते कशी लिहावीत याचे नियम बांधून दिले. मराठी भाषा मुद्रण व टंकलेखन करण्यायोग्य व्हावी म्हणून काही अक्षरांची पुनर्रचना केली. अक्षररूपांचे नमुने तयार केले. संयुक्त अक्षरांची सुलभ विभागणी केली. प्रशासकीय शब्दांची शुद्धता निश्चित केली.

थॉमसने मराठी भाषेत सर्व प्रथम विरामचिन्हांचा वापर सुरू केला. विरामचिन्ह हे शब्दाच्या पुढे लगेच आले पाहिजे मध्ये रिकामी जागा असू नये पण विराम चिन्हा नंतर एका अक्षराची रिकामी जागा सोडून पुढचा शब्द लिहावा, तसेच स्वल्पविराम, अर्धविराम कुठे द्यावा, सिंगल कोट, डबल कोट कधी द्यावा या सर्व गोष्टींचे त्याने नियम तयार केले. मराठी भाषेचा असा विज्ञाननिष्ठ अभ्यास करणारा हा पहिलाच इंग्रज गृहस्थ होता. त्याने ‘विरामचिन्हांची भाषा’ हे पुस्तक लिहिले.

मराठी कोशाचे काम करताना त्यावेळी पुण्याच्या पाठशाळेतील अनेक विद्वान पंडितांचे त्यांना सहाय्य लाभले. कोशाच्या कामानंतर त्यांनी आपले सर्व लक्ष मराठी पाठ्यपुस्तके व इंग्रजी ग्रंथांचे सुगम भाषांतर यावर केंद्रित केले. इतरांनी केलेल्या भाषांतरात सुधारणा व दुरुस्त्याही केल्या. मराठी भाषेस आधुनिक वळण लावण्यात त्याचा फार मोठा वाटा आहे. आधुनिक मराठीच्या ग्रांथिक शैलीवर त्याचा फार मोठा ठसा आहे. मराठी कोश रचना व व्याकरण यावर त्याचे प्रभुत्व होते. वाक्यरचनेतील शैथिल्य व अनियमितता काढून तिला बंदिस्तपणा आणण्याचे श्रेय त्यांनाच द्यावे लागेल. आपल्या दृष्टीने इंग्रजी – मराठी कोश हे तर त्यांचे चिरंतन कार्य आहे. याशिवाय त्यांनी नीती बोधकथा, नवीन लिपी धारा, विरामचिन्हांची परिभाषा, वाचन पाठमाला, बालमित्र, हिंदुस्थानातील इंग्रजांच्या राज्यांचा इतिहास इत्यादी ग्रंथ लिहिले. त्यांनी कांहीं काळ पुणे संस्कृत कॉलेज मध्ये सुप्रिटेंडंट म्हणून, डेक्कन कॉलेज मध्ये प्रिन्सिपल म्हणून काम केले. अशा या कर्तृत्ववान व्यक्तीने अखेरपर्यंत मराठीचा अभ्यास, मराठी भाषेचा विकास हेच ध्येय ठेऊन काम केले. अखेर 24 फेब्रुवारी 1877 ला महाबळेश्वर येथे देह ठेवला.

☆

© सौ.मंजिरी येडूरकर

लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री तुकाराम दादा पाटील

विविधा 

☆ चमत्कार… ☆ प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆

आम्ही चमत्काराना शिरोधार्य मानून त्यांच्या सबळ पुराव्यांची मागणी आजपर्यंत कधीच नाही केली. म्हणून परंपरेनं घालून दिलेल्या अंधार वाटेनं चाचपडत चालताना होणा-या ससेहोलपटीला सामोरे जाताना होणारी आमची दुर्दशा आम्हालाच बघवत नाही. तरी ही आम्ही भाकडकथांचा आमच्या मनावर असणारा पगडा आव्हेरून सत्य शोधण्याचा प्रयास का करत नाही. हा ही एक चमत्कारच मानायला हवा.

नवनव्या प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार असणा-या घटनांच्या माध्यमातून मिळणारा समयसूचकतेचा शहाणपणा आमच्यात आत्मविश्वास निर्माण करतच नाही. पण नवसासायासाना आणि प्रत्यक्षानुभुती न देणा-या चमत्काराना मात्र सहज मान्य करून त्यांच्याच भरवशावर आपण अफाट विश्वास ठेऊन डळमळीत पायावर जीवनाचा मजबूत आरसेमहाल उभा केल्याच्या आनंदात उत्साहाने वावरत असतो. मग अचानक निर्माण होणा-या वादळाने सारेच जमीनदोस्त होते तेव्हा दैव नावाच्या जुन्या अनभिज्ञ संकल्पनेला उरी कवटाळून आरण्यरुदन करत माथेफोड करून घेतो. पण हे असेच का करतो ते तरी आपल्याला कळते का?

परंपरा, लोकमानस आणि जनरहाटीच्या नावाखाली आपल्यावर लादलेल्या आंधळ्या संस्कारांच्या कर्मकांडातूनच आपण त्यातून सुटण्याचा प्रयत्न करत रहातो. हा ही एक चमत्कारच नाही का?

युगानुयुगाच्या आमच्यावर लादल्या गेलेल्या काल्पनिक चमत्काराच्या विळख्यातून आमचा समाज कालत्रयी मुक्त होणार नाही इतका प्रबळ कसा झाला आहे तेच कळत नाही.

मती गुंग करणारे चमत्कार मानवी जीवनाला समाधान मानून घेण्यासाठी मिळालेला एक शापच आहे हे स्पष्ट दिसत असूनही तो मान्य करायला आपले मन धजतच नाही. हा ही एक चमत्कारच आहे.

तो मानवी जीवनाच्या सुरुवातीपासूनच मानवाच्या मानगुटावर विराजमान झाला आहे. जेव्हा तो आपले मानगूट सोडेल तेव्हाच आपण समर्थ, बलशाली आणि आत्मनिर्भर बनू असे कुणालाच कसे वाटत नाही.

© प्रा. तुकाराम दादा पाटील

मुळचा पत्ता  –  मु.पो. भोसे  ता.मिरज  जि.सांगली

सध्या राॅयल रोहाना, जुना जकातनाका वाल्हेकरवाडी रोड चिंचवड पुणे ३३

दुरध्वनी – ९०७५६३४८२४, ९८२२०१८५२६

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री जगदीश काबरे

🌸 विविधा 🌸

☆ “मानुषप्राण्यापासून माणूस होण्याचा प्रवास” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

मनुष्य हा जिवंत प्राणी असला, तरी केवळ जैविक प्रक्रिया आणि प्रेरणांनी चालणारे यंत्र नाही. भूक लागली की अन्न घेणे, तहान लागली की पाणी पिणे, किंवा लैंगिक प्रेरणेने प्रेमसंबंध निर्माण करणे, हे सर्व नैसर्गिक आहे. पण या कृतींमध्ये केवळ शारीरिक क्रिया असेल तर त्यात ‘मानवता’ नसते. आपण या कृती सराईतपणे करतो, पण एकवेळ अशी येते की आपल्या मनात “का? ” हा प्रश्न उभा राहतो. आपण का जगतो, का खातो, का पितो, का प्रेम करतो, का द्वेष करतो, हे प्रश्न पडणे ही आपल्या माणूसपणाची सुरूवात असते. यंत्राला “का? ” विचारता येत नाही; ते फक्त ‘कार्य’ करते, पण मानव विचार करतो. विचारच त्याला जैविकतेच्या पलीकडे घेऊन जातो.

“का? ” हा प्रश्न म्हणजे सज्ञानतेचा प्रारंभ आहे. एकदा हा प्रश्न पडला की सर्व अनुभवांवर एक नवा प्रकाश पडतो. भूक लागली म्हणून खाणे आणि पोषणासाठी खाणे यात फरक जाणवतो. प्रेम हे केवळ शारीरिक नसून भावनिक आणि बौद्धिकही आहे, हे कळते. प्राण्यांमध्ये सर्वसाधारणपणे दोनच लिंग का आहेत? ” हा प्रश्न जेव्हा पडतो, तेव्हा जैविक रचनेपलीकडे जाऊन प्रजोत्पादन, समाजरचना, आणि लैंगिकतेच्या नैतिक-मानसिक अर्थाचा शोध सुरू होतो. अशा वेळी आपण “यंत्र” नसतो, तर “चेतन प्राणी” बनतो.

मानवाचा विकास हा या ‘का? ’ च्या शोधामुळेच झाला आहे. आदिमानव आकाशातील वीज, पाऊस, आग, तारे, मृत्यू, जन्म या सगळ्यांविषयी का, कसे, कशासाठी, असे प्रश्न स्वतःलाच विचारत गेला आणि त्यातून वैज्ञानिकता जन्माला आली. विज्ञान म्हणजे प्रश्न विचारण्याची पद्धत. धर्म, परंपरा, आणि समाजरचना अनेकदा उत्तरं देतात, पण विज्ञान प्रश्न विचारतं. कारण “का” विचारण्यातच प्रगती आहे. आपण जेव्हा भौतिकतेच्या पलीकडे विचार करतो, तेव्हा आपल्याला मानवतेची खरी किल्ली सापडते.

विज्ञान आपल्याला मानवतेकडे नेणारा मार्ग आहे. ते केवळ यंत्रे निर्माण करत नाही, तर आपल्या विचारांना सज्ञान बनवतं. विज्ञानामुळे आपण शरीर, मन आणि निसर्ग यांच्या परस्परसंबंधाचा अर्थ शोधतो. “यंत्र” म्हणून शरीराचं महत्त्व नाकारायचं नाही; शरीर म्हणजे आपल्या अनुभवांचं माध्यम आहे. पण शरीराच्या मर्यादेपलीकडे जाणारा विचार म्हणजेच माणूसपण. शरीराला भूक लागते, पण मनाला ज्ञानाची भूक असते. शरीर तहानेने पाणी मागतं, पण मन ज्ञानाची तहान बाळगतं. शरीर लैंगिकतेने प्रेम व्यक्त करतं, पण विचारांच्या उंचीवर ते सर्जनशीलतेत आणि करुणेत रुपांतरित होतं.

यंत्राला आदेश दिले की ते चालतं; पण माणूस विचार करून स्वतःचे आदेश ठरवतो. हीच त्याची ओळख आहे. जर आपण विचार थांबवले, प्रश्न विचारणे थांबवले, तर आपण पुन्हा यंत्र होतो… समाज, धर्म, बाजार किंवा राजकारण यांच्या नियंत्रणाखाली चालणारे यंत्र. पण “का? ” हा प्रश्न विचारणारा माणूस मुक्त असतो. तो कोणत्याही धर्माचा अंधानुयायी राहत नाही, कोणत्याही जात-लिंग-धर्माविषयी द्वेष बाळगत नाही, कारण त्याला समजतं की द्वेषाचं मूळ अज्ञानात आहे. “मला परधर्मीयांचा राग का येतो? ” असा प्रश्न पडतो, तेव्हा आपण आपल्या भीती, संस्कार, आणि इतिहासाकडे पाहू लागतो. त्या प्रक्रियेतून आपण स्वतःला घडवत मानवतेकडे पोहोचतो.

“का? ” हा प्रश्न म्हणजेच आत्मजागृती. तो प्रश्न आपल्याला स्वार्थातून परमार्थाकडे, अंधश्रद्धेतून विवेकाकडे, आणि यंत्रमानवतेतून खऱ्या मानवतेकडे नेतो. विज्ञान म्हणजे या प्रवासाची दिशा दाखवणारा दीपस्तंभ आहे. विज्ञान सांगतं की सर्व गोष्टींचं कारण असतं, प्रत्येक क्रियेला परिणाम असतो, आणि सर्व विश्व एकमेकांशी जोडलेलं आहे. म्हणूनच विज्ञान आपल्याला अंधानुकरणापासून वाचवतं, आणि प्रश्न विचारायला शिकवतं.

मानवाचा उत्क्रांती प्रवास हा शरीराच्याच नव्हे तर विचारांच्याही उत्क्रांतीचा आहे. एकेकाळी आपण फक्त अन्नासाठी जगत होतो, पण आज आपण अर्थपूर्ण जगण्यासाठी धडपडत असतो. या प्रवासात “का? ” हा प्रश्नच आपल्याला चालना देतो. शरीर मर्यादित आहे, पण विचार अमर्याद आहे. शरीर मरण पावते, पण विचार जिवंत राहतात. म्हणूनच विचारविश्वात रममाण होण्यात खरी मजा आहे. तिथे आनंद भौतिक सुखांपेक्षा गहिरा असतो, कारण तो ज्ञानातून, सत्याच्या शोधातून मिळतो.

विज्ञानसाक्षरता म्हणजे केवळ प्रयोगशाळेतील प्रयोग नव्हे, तर जीवनाकडे विवेकाने पाहण्याची वृत्ती. “का? ” विचारणं म्हणजेच विज्ञानसाक्षरतेचा पाया. प्रत्येक प्रश्न आपल्याला नव्या उत्तराकडे, नव्या शोधाकडे घेऊन जातो. आणि या सततच्या शोधामुळे आपण यंत्रापेक्षा श्रेष्ठ होतो. कारण आपण फक्त जगत नाही, तर “जगण्याचा अर्थ” शोधतो.

माणूस म्हणून आपली खरी ओळख त्याच्या विचार करण्याच्या शक्तित आहे. आपण खाणं, पिणं, प्रजनन करणं या क्रिया केवळ शरीरासाठी करतो; पण विचार करणे, प्रश्न विचारणे हे उन्नतीसाठी करतो. शरीर जगण्यासाठी आहे, पण विचार हे जीवनाचं कारण आहेत. म्हणूनच “का? ” हा प्रश्न पडणं म्हणजे प्राण्यापासून मानवाकडे झालेला प्रवास आहे. विज्ञान हा त्या प्रवासाचा धागा आहे, जो आपल्याला ज्ञान, करुणा, आणि मानवतेकडे नेतो. शरीर, यंत्र, जग ही सर्व साधनं आहेत; पण विचार हेच अंतिम साध्य आहे. त्या विचारविश्वात रममाण झाल्यावरच आपण खऱ्या अर्थाने “माणूस” होतो.

© श्री जगदीश काबरे

मो ९९२०१९७६८०

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री कौस्तुभ परांजपे

 विविधा 

☆ “फोन आणि माणूस…” ☆ श्री कौस्तुभ परांजपे ☆

हि काही दोघांच्या मधली तुलना नाही. पण फोन आणि वयानुसार माणसाचं वागणं यात काही साम्य आहे का असा विचार.

फोनचे वेगवेगळे, बदलत जाणारे लँँडलाईन, काॅर्डलेस, मोबाईल असे प्रकार आपण पाहिले, कदाचित अजून काही बघायला मिळतील. याच पध्दतीने आपणसुध्दा बालपण, तारुण्य, म्हातारपण अशा माणसाच्या अवस्था पाहिल्या आहेत. आणि आपल्याच बाबतीत अनुभवल्या आहेत. आपलंंच म्हातारपण अनुभवणार आहोत.

फोन ज्या पध्दतीने आणि क्रमाने बदलत गेले अगदी त्याच क्रमाने नाही, पण त्यांचा वापर होतो त्या पध्दतीने वयानुुसार माणसाच्या वागण्यात बदल होतो असं वाटलं.

काॅर्डलेस फोन. हा चालता फिरता वापरता येतो. पण त्याची एक मर्यादा असते. एका ठराविक मर्यादेच्या बाहेर आपण त्याला नेत नाही. आपलं बालपण असं काॅर्डलेस फोन सारखं असतं. घरातले, शेजारचे हे हौसेने कडेवर, छोटी छोटी पावलं टाकत त्यांच्यासोबत नेतात.

किंवा शाळेत जायला लागल्यावर घराबाहेर पण हाकेच्या अंतरावर असतो. एका मर्यादेत असतो. म्हणून बालपण हे काॅर्डलेस फोन सारखं असतं.

हा फोन चार्ज करावा लागतो. लहानपणी आपण इतरांच्या कडेवर जरी असलो तरी काहीवेळानंतर आई जवळ जाण्याची धडपड करतो. ते एक प्रकारचं चार्जींगच असतं.

मोबाईल फोन, म्हणजे आपलं तारुण्य. हा कसा केव्हा, कुठेही, कधीही नेता येतो. तसंच तारुण्यात आपण मनसोक्त फिरत असतो. अगदी गावाच्या या कोपर्‍यापासून त्या कोपर्‍यापर्यंत. वेळेची पर्वा न करता.

आणि आता लँडलाईन. म्हणजे उतारवय. आपण अजून या अवस्थेत गेलो नाही. पण घरात आपण हे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष अनुभवलेलं आहे. लँडलाईन कसा एकाच जागेवर असतो. हलवला तरी जास्त लांब जात नाही. तसंच हे आयुष्य असतं. बसण्या उठण्याच्या, फिरण्याच्या जागा ठरलेल्या असतात. हाॅल, बेडरूम आणि गॅलरी. किंवा घरापुढची मोकळी जागा. तीसुद्धा असेल तरच. आणि वेळ सुध्दा ठराविक, किंवा ठरवून दिलेली.

बोलायचं असेल तर या फोन जवळच जावं लागतं. लांबून बोलता येत नाही. कधी कधी तर थोडं वरच्या आवाजात बोलावं लागतं. तो वाजला तर बोलणं ऐकायलाही त्याच्या जवळ जावं लागतं. अगदी सगळ तसंच उतारवयात असतं.

अगदि सुरुवातीला जेेव्हा लँडलाईन आले तेव्हा डायल करुन फोन लावता येत नव्हता. तर आपल्याला कोणता नंबर लावायचा आहे हे ऑपरेटरला सांगायला लागायचं. म्हणजेच संभाषणासाठी गरज असायची ती एका मधायस्थाची. उतारवयात कमी ऐकायला येेत त्यामुुळे तिथेही समोरचा काय म्हणतोय, आणि आपल्याला काय सांगायचं आहे. यासाठी कधीकधी अशा मध्यस्थाची गरज वाटते.

लँडलाईनवर फोन करतांना किंवा आल्यावर काहीवेळा आपल्याला दुसर्‍याच दोन जणांत संभाषण सुरु असल्याच असंच लक्षात यायचं. क्राॅस कनेक्शन असं याला म्हणायचो. हे क्राॅस कनेक्शन उतारवयात सुध्दा अनुभवायला येतं. आपण यांना सांगत काही असतो. आणि वेगळाच विचार किंवा तर्क करत ते काही वेगळच विचारतात नाहीतर ऊत्तर देतात. परत बरोबर आहे नं. असं समोरचा आणि आपण दोघांनाही एकदम विचारतात. यावर आपल्याकडे ऊत्तर नसतं. असं सगळंकाही उतार वयात होतं. म्हणून उतारवय हे लँडलाईन सारखं वाटतं.

खरखर हा लँडलाईन वर बोलतांना कायम येणारा अनुभव. तो अनुभव सुुध्दा उतारवयात येतो. फक्त लँडलाईन वरची खरखर ही फोनमधली असायची. उतारवयातली बोलण्यातच असते.

अशा पध्दतीने फोनचे बदलत गेलेले प्रकार आणि वयानुसार बदलत जाणाऱ्या आपल्या आयुष्यात काही साम्य आहे का. असा विचार करत होतो.

©  श्री कौस्तुभ परांजपे

मो 9579032601

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈