(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # १९६ ☆ देश-परदेश – World Mental Health Day: 10 Oct. ☆ श्री राकेश कुमार ☆
विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस विगत 1992 से मनाया जाना आरंभ हुआ था। इस का तात्पर्य तो, ये हुआ उससे पूर्व हम सबका मानसिक स्वास्थ्य ठीक ही रहता होगा।
हमें याद आती है, अपनी युवावस्था जब घर के बड़े हमेशा ये ही कहते, थकते नहीं थे, कि आज की औलादों का तो दिमाग ही खराब हो गया है।
आज हम भी अपने बच्चों को ये ही तो कह रहें है, कि ये तो अलग तरह की पीढ़ी है। इतनी बिगड़ी हुई है, कभी सोचा भी नहीं था। जेन जी की भाषा और हाव भाव देख सुन कर हमारी आयु वर्ग के लोगों के दिमाग का दही बन जाता है।
हमारे पिताश्री ने घर में पहली बार टीवी को देखकर एक माह तक हमसे बात नहीं करी थी। आज टीवी के नेटफ्लिक्स चैनल पर स्तरहीन भाषा और दृश्यों को देखकर हमने भी अपने बच्चों का एक माह बहिष्कार किया था।
देखा जाय, तो मानसिक स्वास्थ्य को खराब करने के लिए समय समय पर नए नए कारण मिलते हैं। हम आज को पहचानने के स्थान पर अपना पुराना समय और परिस्थितियों में अटके रहते हैं। वर्त्तमान को नकार कर पूर्वकाल के साये से निकल नहीं पाते हैं।
आज का समय यू ट्यूब, फेस बुक से भी बहुत आगे जा चुका हैं। आने वाला समय और कुछ लाएगा। ये सिलसला सतत चलता रहेगा।
हमारे कुछ करीबी मित्र तो हमारे मुंह पर ये भी कह देते है, कि हमारा दिमाग कुछ हिल गया है, इसलिए प्रतिदिन कुछ भी लिख कर व्हाट्स ऐप पर पोस्ट करते रहते हैं। भले ही कोई पढ़े या ना पढ़ें।
अशी एक कविता शाळेत असताना अभ्यासली होती. तेव्हा वाटलं होतं, पावसाळाच काय, सारेच ऋतु नेमाने येतात. पावसाळा… हिवाळा… उन्हाळा… दुसरी-तिसरीत असताना हेही पाठ केलं होतं की जून, जुलै, ऑगस्ट, सप्टेंबर- पावसाळा…. ऑक्टोबर, नोहेंबर, डिसेंबर, जानेवारी- हिवाळा… फेब्रुवारी, मार्च, एप्रील, मे- उन्हाळा… आता इतके काटेकोरपणे नाही पण सृष्टीने नेमून दिलेले हे काम ऋतु इमाने- इतबारे बजावायचे. ७ जूनच्या टिपणीला मृगाचा पाऊस पडायचा. मग आजी आम्हाला अंगणात पातेली, तसराळी नेऊन ठेवायला सांगायची. त्या निमित्ताने थोडं भिजून घ्यायचं. पातेली, तसराळी भरली की आत नेऊन ठेवायची. त्या निमित्ताने पुन्हा थोडं भिजणं. त्यातल्या पाण्यात थोडी, हिंग पावडर घालायची आणि ते पाणी प्यायचं म्हणजे वर्षभर आजारपण येत नाही, असं ती म्हणायची. ही ६०-७० वर्षापूर्वीची गोष्ट.
आताशी पाऊसही थोडा लहरी झालाय. सात जूनच्या टिपणावर येईलच असं नाही. दिवाळीत पहाटे उठल्यावर थंडी अंगाला झोंबत नाही. ती परदेशीच गेलेली असते. तिथून, कधी तरी चार महीने नाही, तर दूरच्या पाहुण्यासारखी, चार दिवस येऊन, गळामिठी घालून जाते. उन्हाळा मात्र कायमच अंगाला बिलगलेलाच असतो.
अलीकडे मृग या पावसाच्या पाहिल्या नक्षत्रावर पाऊस पडेलंच याची खात्री नाही. अनेकदा असं झालय, पाऊस येतोयसं वाटतं, पण तो न पडताच निघून जातो.
‘घन ओथंबून आले
क्षण माथ्यावर झुकले
परि न बरसले येथे
ते तसेच निघूनी गेले.
ते निघूनी जाता जाता
डोळ्यात दाटूनी आले
अन होऊन अश्रूधारा
गालावर झरझरले
सखी ग, घन बरसूनी गेले
सखी ग, घन बरसूनी गेले ‘
तर असेही घन बरसून जातात. मग पावसाची आळवणी सुरू होते. मुलं- बाळं म्हणतात, ‘ये रे ये रे पावसा, तुला देतो पैसा… पैसा झाला खोटा, पाऊस आला मोठा. ’
पाऊस आला, की लोकसंस्कृतील, म्हणजे ग्रामीण भागातील स्त्री खूश होऊन जाते. पूर्वी खेडोपाडी नळ वगैरे नव्हतेच. स्त्रिया नदीवरून पाणी आणत किंवा विहीरीचं पाणी ओढत. अशीच एखादी स्त्री म्हणाली असेल, ‘ये ग ये ग सरी, माझे मडके भरी’ तिची आळवणी सरीने ऐकली असणार, म्हणूनच ती पुढे म्हणते, ‘ सर आली धावून, मडके गेले वाहून. ’ मडके वाहून जाण्याइतका पाऊस झाला की त्या श्रमलक्ष्मीला थोडासा विसावा. पागोळ्यांखाली भांडी, बादल्या, हांडे ठेवून पाण्याची साठवण करायची.
रिमझिम पाऊस अंगण भिजवतो आणि त्याची मुसळधार, रान हिरवेगार करते. म्हणूनच म्हणायचं,
‘पावसा पावसा येऊन जा. तापलं अंगण निववून जा.
कीट, घाण धुवून जा. नद्या-नाले भरून जा.
शेते राने भिजवून जा. पिकांचं दान देऊन जा.
पावसा पावसा येऊन जा. सार्यांना हसवून निघून जा. ‘
इतकंच नाही, मुलांच्या मनात येतं,
‘जाता जाता, पावसा, पावसा इंद्राचं धनू ठेवून जा. ’
पावसाळ्यात इंद्रधंनुष्याकडे बघताना, पोरांनाच काय थोरांनाही आनंद होतो नाही का?
किती रूपं पावसाची! ती सारीच रूपं मनाला मोहिनी घालणारी.. गुलाबदाणीतून गुलाबपाणी शिंपडल्यासारखा, थेंबांची शिंपण करणारा टपटप पाऊस, त्याच्या थेंबांचे मोती केसात माळायचे, तर पावसात जायलाच हवं. मातीचा वास मनभरून काळजात साठवायचा, तर दारं उघडून अंगणात आणि अंगण ओलांडून शेतात-शिवारात जायला हवं.
थेंबांच्या मग सरी होतात. रिमझिमत रहातात. ‘रिमझिम’ हा मोठा नादमधुर शब्द. अनेक कवींना त्याने खुणावलय. खुळावलय. मंगेश पाडगावकर लिहितात,
‘श्रावणात घननीळा बरसला रिमझिम रेशीमधारा
उलगडला झाडातून अवचित हिरवा मोरपिसारा. ’
हे भावगीत नव्हे, चित्रगीतच आहे. निसर्गाचे किती देखणं रूप मंगेश पाडगावकरांनी यातून डोळ्यापुढे उभं केलं आहे.
मी लिहिलं आहे, ‘पाऊस रिमझिम झरतो बन बन मोहरले, फुलले
लखलखती वीज धराया कुणी बाहू पसरून आले. ’
कुणा प्रियकर-प्रेयसीची भेट मोहरलेल्या, फुललेल्या बनात होते. कुणी अभागिनी मात्र या पाऊसकाळात आपल्या प्रिय पतिविना, एकटीच उदासशी आपल्या घरात बसून आहे. ती म्हणते,
ती मेघाला विनवते आहे, ’बरस असा तू मेघा रिमझिम आज यायचे माझे प्रियतम’ तो आला की मग मात्र तू असा बरस असा बरस, की ‘पिया न जाईल माघारी दारात. ’
आपल्या प्रिय पत्नीच्या वियोगामुळे व्याकूळ झालेला कालिदासाचा यक्ष, मेघालाच दूत बनवून आपल्या पत्नीला संदेश पाठवतो, आणि एक उत्कृष्ट खंडकाव्य निर्माण होतं ‘मेघदूत’॰
रिमझिमत्या सरी, नंतर पाऊसझडी होतात. त्या झडझडून येतात. त्यांना वार्याची साथ लाभते. मन थोडं भयचकित होते. पावसाचं हे रूप घरात बसूनच आनुभवावं असं असतं खरं तर! ग. दि. माडगूळकरांच्या कृष्ण विरहिणी गौळणीला मात्र कृष्णाला भेटायला जायची आस आहे, पण ती जाणार तरी कशी? घन घन माला नभी दाटल्याहेत. धारा कोसळताहेत. अंगणाचे तळे झाले आहे. पाणी इतके वाढले आहे की तिच्या दाराशी येऊन भिडले आहे. बिच्चारी…
त्या तशा प्रलयातही एखादी प्रेयसी आपल्या प्रियकराला भेटायला जाते. ती म्हणते,
‘पाऊस झडींनी झडतो बेताल नदीची गाज
रे उधाण तव स्पर्शाचे सावरू कशी मी आज ‘ हवंहवंसं वाटणार्या त्या उत्कटतेतही तिचं मन भांबावून गेलय.
आरती प्रभूंची नायिका मात्र उन्मुक्त. ती घन मेघांना आवाहन करीत म्हणते,
‘ये रे घना ये रे घना, न्हाऊ घाल माझ्या मना’
पुढे ती सांगते, ‘टाकुनि या घरदार नाचणार नाचणार
नको नको म्हणताना, नको नको म्हणताना, मनमोर भर राना’
त्या नायिकेप्रमाणे मलाही वाटतं, तिच्यासारखंच टाकुनिया घरदार, राना –वनात जाऊन मनमुक्त नाचावं, पण लगेच दुसरा विचार येतो मनात की लोक मला वेडी तर म्हणणार नाहीत ना? सगळ्या कशा संत स्त्रीयांप्रमाणे ऐहिकाचे बंध तोडू शकणार?
सध्या पाऊस चांगला पडतोय. पावसाच्या पहिल्या सरी कोसळल्या आणि मातीच्या गंधाने मन धुंद झालं, तेव्हा कुणाला तरी म्हणावसं वाटलं, ‘भाव अत्तराचे कोसळले, जेव्हा पहिल्या पावसाचे थेंब मातीत मिसळले. ’ पावसाच्या थेबांकडे पाहून रविंद्रनाथ टागोरांच्या मनात एक मनोज्ञ विचार आला. आपल्या एका मुक्तकात (स्ट्रे बर्डस) ते म्हणतात,
‘पावसाच्या आतुर थेंबांनी धरतीमायला पुन्हा पुन्हा चुंबत म्हंटलं,
‘आम्ही तुझी वेडी पोरं आहोत…
आई, पुन्हा आलो तुझ्याच कुशीत.
स्वर्गात करमलच नाही ग तुझ्या आठवणीनं’ आई तिच्या वेड्या पोरांना कुशीत घेते. तिचा आनंद सुगंधाचं रूप लेऊन गगनावेरी जातो. अंकुराच्या रूपाने तिचं काळीज फाडून तिचा आनंद बाहेर येतो. शेतात – रानात पिकांच्या रूपात ओसंडू लागतो. धरतीच्या आनंदात मग आपलाही आनंद मिसळतो.
यंदाचा पाऊस आपली सुखस्वप्नं वास्तवात उतरवेलसं दिसतय. हवामान तज्ञांचा अंदाज आहे की यंदा पाऊस चांगला पडेल.
कोकणातील मंडळी आपल्या कुलदेवतेला, पूजा, अभिषेक झाल्यावर गा-हाणं घालतात, तसंच गा-हाणं मलाही घालावासं वाटतय,
‘हवामानतज्ञांचे अंदाज खरे ठरू देत रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
‘शेतं भाटं चांगली पिकूदेत रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
पाण्याचा सुकाळ होऊ दे रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
‘पाण्याचा प्रलय मांडू नको रे देवा… ‘
‘व्हय महाराजा… ’ असं आणखीही खूप काही म्हणावसं वाटतं. नद्या आपल्या काठांच्या मर्यादेतच वाहू देत; घरं, शेतं, भाटं, माणसं, जनावरं, सुरक्षित राहूदेत. तुझ्या पाण्याबरोबर करोनाही वाहून जाऊ दे… आणखीही असं बरंच काही…
पाऊस येतो काही दिवसांसाठी, पण बेगमी मात्र करतो, वर्षासाठी. महानोरांसारखा शेतकरी कवी विंनम्रतेने आवाहन करतो,
‘या नभाने या भुईला दान द्यावे आणि या मातीतूनी चैतन्य गावे. ’ आपल्या या कवितेचा शेवट करताना ते म्हणतात, ‘कोणती पुण्ये अशी येती फळाला
जोंधळ्याला चांदणे लखडून जावे. ’
ही काही कुठल्या गेल्या जन्मीची पुण्ये नव्हेत. शेतात राबणार्यांच्या, कष्टाच्या पुण्याचे, हे फळ आहे. श्रमलक्ष्मीवर धरणी आई प्रसन्न होते आहे. जोंधळ्याला चांदण्याचे तेज येते आहे.
अर्थात हे सारं घडतं पाऊस, शहाण्यासारखा समजूतदारपणे वागला तरच. एखाद्या वात्रट मुलासारखा त्याने आक्रस्ताळेपणा केला तर… मागे एकदा असंच झालं होतं…
मी म्हणाले होते –
‘मी म्हणाले, ये लवकर ये,
रिमझिमत ये, फुलकोषात झिरपत ये
नद्या-नाले भरत ये, बीजातला अंकुर जागवत ये,
नवे जीवन घडवत ये,
सृष्टी सुजलाम सुफलाम करत ये.
…
तू आलास, लगेचच आलास,
दौडत झोडत आलास,
फूल-पाने मोडत – तोडत,
नद्या – नाल्यांना पूर आणत,
बीजातला अंकूर कुजवत,
अवघे जीवन नष्ट करत,
सृष्टीमध्ये विनाश घडवत,
तू आलास.
असा कसा रे आलास?’
पाऊस असा आला की वैताग येतो. राग येतो. जीवाचा संताप संताप होतो. आपण पावसाला शिव्या-शापही देतो, तरी पण आपण त्याला ‘येऊ नको’, असं काही म्हणत नाही. आपण ‘ये रे, ये रे पावसा’ असंच म्हणत राहतो.
पाऊस आपण शरीराच्या डोळ्यांनी बघतो. मनाच्या डोळ्यांनी अनुभवतो आणि काळजाच्या डोळ्यात त्याच्या आठवणी साठवून ठेवतो.
पाऊस येतो. काही काळ आपल्यासोबत रहातो आणि नंतर निघून जातो, पण खरच का तो निघून जातो? धन-धान्याच्या, शाक- भाज्यांच्या, फळा-फुलांच्या, नदी-नाले-विहीरीतील पाण्याच्या रूपात तो निरंतर आपल्याजवळ असतोच ना!
“आज पैशाचा विचार नको. हे सगळे जीवाभावाचे आहेत. ज्यांनी आपल्याला कठीण काळात साथ दिली. आधार दिला, मदत केली. त्यांच्यासाठी कृतज्ञता म्हणून आजची पार्टी…”
“सईनं आग्रह करून सिनेमाला का नेलं ते आता लक्षात आलं.”… रोहिणीच्या बोलण्यावर सगळे मोठ्यानं हसले.
“अनपेक्षितपणे मिळालेले हे अत्यानदांचे क्षण फार मोलाचे आहेत. आता नेमकं काय वाटतंय हे सांगता येणार नाही पण छान!! सरप्राईज आवडलं. खूप खूप धन्यवाद!!” … रोहिणीनं हात जोडले.
“आपण सर्व इथं आलात त्याबद्दल आभार!! खरं सांगायचं तर रोहिणीच्या वाढदिवस हे निमित्त.. खरंतर हा कार्यक्रम माझ्या पुनर्जन्माचा आहे.” … सुधीर.
“अहो, काहीही काय बोलताय?” … रोहिणी.
“आज बोलू दे… पाच वर्षांपूर्वी झालेल्या जीवघेण्या अक्सीडेंटमध्ये जीव वाचला पण आयुष्य पार बदललं.
हॉस्पिटलमधले दहा महीने फार भयंकर होते. वेगवेगळी ऑपरेशन्स करूनही तब्येतीत सुधारणा होत नव्हती. एकातून बरा झालो की दुसरं दुखणं सुरू व्हायचं. दवाखाना, बेड, औषधं, इंजेक्शन, डॉक्टर, नर्स, ही व्हील चेअर… एवढ्याच गोष्टी आयुष्यात राहिल्या. डिस्चार्ज मिळाल्यावर घरी आलो तेव्हा रोहिणी, सईची ओढाताण बघवत नव्हती… अनेकदा वाटायचं की गेलो असतो तर बरं झालं असतं. निदान दोघींचे हाल वाचले असते. पाण्यासारखा पैसा खर्च झाला. सगळी बचत संपली. डोक्यावर कर्ज झालं. राहतं घर सोडलं तर काहीही शिल्लक राहीलं नाही. जवळचे म्हणवणारे नातेवाईक, मित्र प्रत्यक्षात खूप लांब असतात हे संकटाच्या वेळीच लक्षात येतं. असो. रोहिणीनं एकटीने मॅनेज केलं.”
“अहो, स्वतःला आवरा. बास!! आता नको तो विषय.”
.. “रोहिणीची धावपळ, टेंशन सगळं समजत होतं. स्वतःच्या हतबलतेचा खूप राग यायचा. शांतपणे ती परिस्थितीचा सामना करत होती आणि मी निराशेपोटी आत्महत्येचा विचार करत होतो. माझा स्वभाव तापट, पटकन संतापतो. आजारपणात चिडण्याचं प्रमाण वाढलं. सगळा राग रोहिणीवर निघायचा. सतत चिडचिड, नाहीतर एकदम गप्प बसणं, मध्येच रडणं असं माझं चाललेलं.. हे सगळं सहन करत रोहिणीनं मला सावरलं. काळजी घेतली. घर, नोकरी, मुलीचं शिक्षण आणि परावलंबी नवरा अशा वेगवेगळ्या फ्रंटवर एकटी लढली आणि अजूनही ती लढाई चालूयं.” … खूप भरून आल्यानं सुधीर बोलायचं थांबला.
“अहो, आता पुरे झालं. जेवायला चला. सगळे खोळंबलेत”… रोहिणी.
“तुझ्या कष्टाची पुरेपूर जाणीव आहे. जाहीरपणे सांगतो की तूच माझ्या असण्याचं कारण. तूच सरस्वती, तूच सावित्री अन तूच माझी दुर्गा!! ”
भावूक झालेल्या रोहिणीनं सुधीरचा हात हातात घेतला. तितक्यात सई केक घेऊन आली. तो कापल्यानंतर लखलखत्या पन्नास दिव्यांनी रोहिणीचं औक्षण केलं गेलं. बायकोला ओवाळताना सुधीर म्हणाला.. “शतायुषी हो!!, या जन्मात जमलं नाही पण पुढच्या जन्मात तुला खूप सुखात ठेवीन. यापुढं वटसावित्रीची पूजा आपण जोडीनं करायची.”
पण ते आपल्या डोळ्यांतून, शब्दांतून आणि वागण्यातून कळतं.
कधी मन आभाळाएवढं मोकळं असतं…
तर कधी स्वतःच्याच आत हरवलेलं!
प्रत्येक शांततेला समाधानाचं नाव नसतं. प्रत्येक हास्यामागे आनंद असतोच असंही नाही. काही वेदना शब्दांपलीकडच्या असतात… आणि काही माणसं गर्दीतही एकाकी असतात!
मनालाही हवी असते एक जागा—
जिथे मुखवटा उतरवता येईल,
मन मोकळं करता येईल,
आणि निःशब्दपणेही समजून घेतलं जाईल.
शेवटी, मन निरोगी असणं म्हणजे नेहमी आनंदी असणं नव्हे; दुःखातही स्वतःला हरवू न देणं… आणि गरज पडल्यास आधार स्वीकारता येणं!
आज जागतिक मानसिक आरोग्य दिनी मनात एकच विचार रुंजी घालतो—
☆ स्वातंत्र्याच्या इतिहासातील हरवलेली स्त्री-पाऊलवाट… प्रीतिलता वड्डेदार – लेख क्र. ३ ☆ मंजिरी येडूरकर ☆
प्रीतिलता वड्डेदार
यांचा जन्म ५ मे १९११ रोजी सध्याच्या बांगलादेशातील ढालघाट येथे झाला. त्या अतिशय हुशार होत्या. इंटरमिजिएट परीक्षेत पहिला क्रमांक पटकावल्यानंतर त्या कलकत्त्याला आल्या. तेथे त्यांनी ब्रिटिश सरकार विरोधी कारवायात सहभाग घ्यायला सुरुवात केली होती. शिक्षणाला तेवढेच महत्त्व असल्याने, त्यांनी मानसशास्त्रात पदवी प्राप्त केली व एका शाळेत मुख्याध्यापिका म्हणून काम करू लागल्या.
१९३० च्या दशकात बंगालने गांधीजींच्या अहिंसेच्या विचारांना नाकारले होते. त्यामुळे तेथे सशस्त्र संघटना उदयाला आल्या. लहानपणापासूनच शूर स्वातंत्र्य सेनानी राणी लक्ष्मीबाई यांचा त्यांच्यावर प्रभाव होताच. त्यामुळे जेव्हा स्त्रियांना सशस्त्र क्रांतिकारी गटात घेऊ नये असा प्रवाह होता, तेव्हा त्या म्हणाल्या, ” स्वातंत्र्याच्या लढ्यात पुरुष व स्त्रिया असा भेदभाव कसा केला जाऊ शकतो? स्त्रियांनी शस्त्र उचलणे ही आपल्या देशात काही नवीन गोष्ट नाही. ज्या ज्या देशात क्रांती यशस्वी झाली तेथे शेकडो स्त्रियांचा सहभाग होता. मग भारतातच का विरोध असावा. स्त्रियांना पुरुषांपेक्षा कमी सक्षम मानणे अन्याय कारक नाही कां? ही कल्पना दूर झाली पाहिजे. म्हणजे मग बघा, या सशस्त्र क्रांतिकारी संघटनेत हजारोंनी स्त्रिया सामील होतील. ” त्यांच्या ह्या विचारांना खरोखरीच बळ मिळाले. त्यांनी लढण्याचे, हल्ला करण्याचे, नेतृत्व करण्याचे, प्रशिक्षण घेतले. त्यांचा सूर्य सेन यांच्या ‘युगांतर’ गटाच्या ढालघाट छावणीत प्रवेश झाला.
काही लोकांचा महिलांच्या सहभागाला विरोध होता पण सूर्यसेन यांच्या मते शस्त्रे वाहून नेण्यास महिला अधिक उपयुक्त ठरतात कारण पुरुषांच्या इतका स्त्रियांवर संशय घेतला जात नाही. रामकृष्ण बिश्वास हे क्रांतिकारक त्यावेळी तुरुंगात होते. पण प्रीतिलता तो आपला लहान भाऊ आहे, त्याला भेटतो आहोत, असे दाखवून त्यांना तुरुंगात वरचेवर भेटत होती व त्यांच्याकडून मार्गदर्शन मिळवत होती. त्यांच्याबरोबर बोलून धाडींचे आणि हल्ल्याचे कट रचले जात होते. अनेक धाडी व हल्ल्यांमध्ये तिने सक्रिय सहभागही घेतला. पहिल्यांदा जरी अशा प्रकारे ब्रिटिशांना फसवण्यासाठी त्यांचा प्रवेश झाला असला तरी त्यांच्यातील कुशल नेतृत्व गुण, धैर्य दिसून आल्यामुळे त्या हळूहळू उच्च पदावर पोहोचल्या. १८ एप्रिल १९३० ला चित्तगोंगच्या शस्त्रागारावर प्रीतिलताच्या नेतृत्वात हल्ला केला गेला. या हल्ल्यात त्या टेलिफोन लाईन्स व टेलीग्राफ कार्यालय नष्ट करण्यात यशस्वी झाल्या.
१९३१ ला बिस्वास यांना फाशी झाली आणि प्रीतिलता यांच्या क्रांतिकारी विचारांना जास्तच बळ मिळाले. जेव्हा एक स्त्री कोणाचा जीव घेऊ शकेल का असा प्रश्न निर्माण व्हायचा तेव्हा त्या म्हणायच्या, ” जेव्हा मी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी माझा जीव द्यायला तयार आहे. तेव्हा मी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी कोणाचा जीव घ्यायलाही मागेपुढे पाहणार नाही. ” त्यांच्या हृदयात धगधगणारा सूड, देशभक्तीची आग दिसून येत होती.
१३ जून १९३२ मध्ये त्यांची सूर्यसेन यांच्याबरोबर गुप्त भेट ठरली होती. भेटायला त्या लपतछपत गेल्या. पण ब्रिटिश सैनिकांना संशय आल्याने त्या जागेला सैनिकांनी वेढा घातला. त्यामुळे तेथे चकमक झाली. कांही क्रांतिकारी मारले गेले. पण सूर्यसेन व प्रीतिलता निसटण्यात यशस्वी झाले. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना तिची माहिती मिळाली व आता मोस्ट वॉन्टेड च्या यादीत तिचे नाव गेले.
ब्रिटिशांसाठी असलेला एक पहारतली युरोपियन क्लब होता. या क्लबच्या बाहेर एक फलक होता. त्यावर लिहिले होते, ‘या क्लब मध्ये कुत्री व भारतीयांना प्रवेश नाही’ सूर्य सेन यांचे लक्ष या क्लब ने वेधून घेतले आणि हल्ला करून तो क्लब नष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. या हल्ल्याचे नेतृत्व प्रीतिलताकडे होते. ती पंजाबी माणसाच्या वेशात होती. त्यांनी क्लब वर हल्ला करून तो पेटवून दिला. ज्यावेळी तिथे चाळीस एक लोक बसले होते. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी प्रत्युत्तर म्हणून गोळीबार सुरू केला आणि नेतृत्व करण्यासाठी सर्वात पुढे असणाऱ्या प्रीतिलताला गोळी लागून ती जखमी झाली. आता आपण पकडले जाणार हे समजल्यामुळे तिने जवळच ठेवलेली सायनाईड ची गोळी खाल्ली व वयाच्या फक्त एकविसाव्या वर्षी राष्ट्रासाठी स्वतःचे बलिदान दिले.
या हल्ल्याच्या अगदी आदल्याच दिवशी त्यांनी आईला पत्र लिहिले होते त्यात त्या म्हणतात, ” आई असा आक्रोश करू नको. मी सत्यासाठी, स्वातंत्र्यासाठी मरणार आहे. यात तुला आनंद वाटत नाही कां? देश गुलामगिरीत आहे. इंग्रजांच्या अत्याचारामुळे जनता त्रस्त आहे. आपल्या मातृभूमीचा अपमान करीत आहेत. ती बेड्यांच्या ओझ्याखाली वाकली आहे. हे सर्व तू मुकाट्याने सहन करणार आहेस कां? आपण काहीतरी करायला नको कां? तू स्वातंत्र्यासाठी तुझ्या एका मुलीचा बळी देऊ शकत नाहीस कां? “
☆ काळ बदलला…. भावना त्याच आहेत…– लेखक : सुश्री ज्योती निंबाळकर ☆ प्रस्तुती – प्रफुल्ला शेणॉय ☆
☆
“तुमची बहीण स्वतः गाडी चालवू शकते, मग तिला माहेरून आणायला भाऊ २०० किलोमीटर का जाईल? ” मुग्धाने अमोलला हा प्रश्न विचारला… तिला वाटत होतं, हा जुनाट रिवाज आहे. पण काही तासांनी तिलाच जाणवलं की, ती फक्त एक प्रथा नव्हती… त्यामागे बहिणीला मिळणारी आपलेपणाची भावना होती.
“अहो तुम्ही माझे पती आहात, समजदार आहात म्हणून सांगते… आजकाल मुली किंवा बहिणींना माहेरून आणणं-नेणं ही प्रथा जवळजवळ बंद झाली आहे.
आजच्या काळात स्त्रिया प्रत्येक क्षेत्रात स्वतःच्या पायावर उभ्या आहेत. तुमची बहीण सायलीसुद्धा मोठ्या कंपनीत काम करते. तिच्याकडे स्वतःची गाडी आहे. मग तुम्ही दोनशे किलोमीटर गाडी चालवत तिला आणायला का जाता? ”
मुग्धाने अमोलला समजावलं.
अमोलच्या हातात गाडीची चावी होती. तो काही क्षण शांत राहिला.
“तुझं म्हणणं बरोबर आहे… पण यावेळी राखीसाठी तिला स्वतः घेऊन यावं, असं मनापासून वाटत होतं. लहानपणी बाबा आत्याला आणायला जायचे, तेव्हा किती आनंद व्हायचा… ते आठवतंय. ”
मुग्धा म्हणाली,
“अहो, आता काळ बदलला आहे. फोन आहे, गाडी आहे… सगळं सोपं झालंय. तिला स्वतः येऊ द्या. ”
अमोलने सायलीला फोन केला.
“ताई, तू उद्या स्वतःच्या गाडीने ये. मला ऑफिसमधून सुट्टी घेणं जरा अवघड आहे. ”
सायली काहीवेळ शांत झाली.. “हो रे अमोल… काही हरकत नाही. मी येते, ” सायलीने शांतपणे उत्तर दिलं.
दुसऱ्या दिवशी सायली स्वतःची गाडी चालवत माहेरी आली.
सगळ्यांना भेटून ती हसत होती, बोलत होती… पण तिच्या चेहऱ्यावरचा आनंद काहीसा अपुरा वाटत होता.
सायंकाळी सगळे अंगणात बसले होते. तेवढ्यात शेजारच्या घरासमोर एक रिक्षा थांबली.
त्यातून एक साधीशी मुलगी उतरली. तिचा भाऊ तिचं सामान घेऊन आला होता.
ती भावाच्या पाठीवर हलकीशी थाप मारत हसून म्हणाली,
“किती बोलतोस रे तू! पूर्ण रस्ताभर माझं डोकं खाल्लंस! ”
दोघेही हसत घरात गेले.
सायली मात्र त्या दोघांकडे एकटक पाहत राहिली.
तिच्या हातातला चहाचा कप तसाच राहिला.
थोड्याच वेळाने ती उठली आणि खोलीत गेली.
मुग्धाला काहीतरी जाणवलं. ती तिच्या मागे गेली.
खोलीत सायली जुन्या फोटोकडे पाहत रडत होती.
मुग्धाने तिच्या जवळ बसत विचारलं,
“ताई, काय झालं? ”
सायलीने डोळे पुसले.
“मुग्धा… तुला माहीत आहे का, स्वतःच्या पायावर उभं राहणं चांगलं असतं… पण कधी कधी ते खूप एकटंही करतं. ”
मुग्धा शांतपणे ऐकत राहिली.
सायली म्हणाली,
“आज मी माझ्या महागड्या गाडीतून एकटी आले. गाडीमध्ये एसी होता, संगीत होतं, आराम होता… पण तो आनंद नव्हता, जो लहानपणी अमोलसोबत साध्या बसमधून येताना मिळायचा.
मला गाडी चालवायला कुणाची गरज नाही. मला कुठेही जायला कुणाची गरज नाही.
पण… माझ्या माहेरी येताना मला माझ्या भावाची गरज होती.
भाऊ बहिणीला घ्यायला येतो, तेव्हा तो फक्त गाडी चालवत नसतो…
तो तिला सांगत असतो—
‘तू आमच्यासाठी अजूनही तितकीच खास आहेस. ’
रस्त्यात होणाऱ्या गप्पा, जुन्या आठवणी, भांडणं, हसणं… हे फोनवर कुठे मिळतं?
आज मी लवकर पोहोचले खरी… पण तो प्रवास खूप एकटेपणाचा होता. ”
मुग्धाच्या डोळ्यांतही पाणी आलं.
तिला जाणवलं… ती ज्याला जुनाट प्रथा समजत होती, त्यामागे कदाचित एक सुंदर भावना दडलेली होती.
तिने सायलीचा हात हातात घेतला.
“ताई, मला माफ करा. मी फक्त सोय आणि व्यवहार पाहिला… पण नात्यांची ऊब पाहिलीच नाही. ”
सायलीने तिला मिठी मारली.
“काही नाही गं… काळ बदलतो, पण काही भावना बदलत नाहीत. ”
दुसऱ्या दिवशी सायली परत जाण्यासाठी निघाली.
तिने गाडीची चावी हातात घेतली.
तेवढ्यात मुग्धाने तिच्या हातातून चावी घेतली आणि अमोलकडे फेकली.
अमोलने चावी पकडली.
“गाडी काढा. ताईला तुम्ही सोडायला जाणार! ”
अमोलच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला.
“अगं, कालपर्यंत तूच म्हणत होतीस…”
मुग्धा हसत म्हणाली,
“मी म्हणाले होते काळ बदलला आहे… पण भावना थोड्याच बदलल्या आहेत! ”
सायलीच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले.
ती म्हणाली,
“धन्यवाद मुग्धा… आज तू मला माझं माहेर पुन्हा दिलंस. ”
गाडीत बसल्यावर अमोलने विचारलं,
“ताई, आठवतंय का? लहानपणी तुझ्या बाहुलीचा पाय मी तोडला होता…”
“अरे! तूच तोडला होतास! ” सायली हसत म्हणाली.
“नाही गं, तो आधीपासूनच तुटला होता! ”
दोघांचं हसणं गाडीत घुमलं.
दोनशे किलोमीटरचा तो प्रवास कदाचित वेळ आणि पेट्रोल घेणारा होता…
पण त्या प्रवासात भाऊ-बहीणीचं नातं पुन्हा जिवंत होत होतं.
कधी कधी एखादी व्यक्ती स्वतःच्या पायावर उभी असते म्हणून तिला कुणाची गरज नसते असं नाही…
काही नाती गरजेसाठी नसतात, ती फक्त आपलेपणाची जाणीव करून देण्यासाठी असतात.
☆
लेखिका: ज्योती निंबाळकर
प्रस्तुती : प्रफुल्ला शेणॉय
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती # ३४४ 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य
वाचताना वेचलेले 
