☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १२१ आणि १२२ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १२१ – – –
महा भक्त प्रल्हाद हा कष्टवीला ।
म्हणोनी तया कारणे सिंहय झाला ।
न ये ज्वाळ वीषाळ संन्नीध कोण्ही ।
नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।१२१।।
अर्थ : प्रल्हाद हा भगवंतांचा थोर भक्त होता. जेव्हा त्याला त्रास होऊ लागला, तेव्हा त्याच्यासाठी भगवंताने सिंहाचे रूप धारण केले. सिंहरूपी भगवंताच्या अंगातून येणाऱ्या प्रचंड ज्वाळांमुळे त्याच्याजवळ जाण्याची कोणाचीही हिंमत नव्हती. भगवंत हा भक्ताभिमानी असून आपल्या भक्तांची तो कदापिही उपेक्षा करीत नाही.
विवेचन : प्रल्हाद हा भगवंताचा परमभक्त होता. प्रल्हादाचा उल्लेख करताना नेहमी भक्त प्रल्हाद असा केला जातो. त्याची कथा यापूर्वी ९६ व्या श्लोकात आली आहे. समर्थांनी त्याला महा भक्त म्हटले आहे. त्याचे कारण म्हणजे राक्षस कुळात जन्माला येऊनही आणि अत्यंत विपरीत परिस्थिती असूनही भगवंताची भक्ती तो एकनिष्ठपणे करीत राहिला. प्रल्हाद हा वयाने लहान असला तरी अत्यंत ज्ञानी होता. या चराचरात सर्वत्र भगवंत भरला आहे या गोष्टीवर त्याची दृढ श्रद्धा होती आणि त्या दृष्टीनेच तो सर्वांकडे पाहत होता. प्रल्हादाला महाभक्त म्हणण्याचे आणखी एक कारण आहे. त्याने परमेश्वराकडे त्याच्या एकट्याच्या मुक्तीची याचना केली नाही. भगवंताने सर्वसामान्य माणसांचा देखील उद्धार करावा अशी विनंती त्याने केली.
त्याच्यावर अनेक संकटे आली पण प्रत्येक वेळी प्राणांतिक संकटातून त्याला भगवंताने तारून नेले. प्रल्हादाची भक्ती जेवढी शुद्ध आणि निष्कपट होती, त्याच्या नेमका उलट त्याचा पिता हिरण्यकश्यपू हा होता. तो अत्यंत दुराचारी, भोगी आणि विलासी स्वभावाचा होता. त्याला मिळालेल्या वरामुळे त्याचा अहंकार कमालीचा वाढला होता. मीच परमेश्वर आहे असे तो समजू लागला होता. ज्याप्रमाणे शिशुपालाचे शंभर अपराध भरल्यानंतर श्रीकृष्णाने त्याला आपल्या सुदर्शन चक्राचा वापर करून ठार केले. त्याप्रमाणेच आता हिरण्यकश्यपूच्या अपराधांची सीमा झाली होती.
हिरण्यकश्यपूला दिलेल्या वरानुसार देव, दानव किंवा मानव यांच्या हस्ते, अस्त्राने किंवा शस्त्राने, जमिनीवर किंवा आकाशात त्याचा वध होऊ शकत नव्हता. एक प्रकारे हिरण्यकश्यपूने अमरत्वच प्राप्त केले होते. त्यामुळे आपल्या भक्ताला छळणाऱ्या हिरण्यकश्यपूला मारण्यासाठी भगवंताला नरसिंह रूप धारण करावे लागले. हे नरसिंह रूप अत्यंत उग्र होते. त्याच्या अंगातून दाहक ज्वाळा निघत होत्या. त्यामुळे ते पाहून सर्वसामान्यांची पाचावर धारण बसली. त्याच्याजवळ जाण्याची कोणाची हिंमत होईना. परंतु भगवंताचा भक्त असलेला प्रल्हाद मात्र त्याच्याजवळ जाऊन त्याला प्रणाम करू लागला. हाच नरसिंह अवतार. प्रल्हादाने नंतर त्याला सौम्य रूप धारण करण्याची विनंती केली. आता लक्ष्मीनृसिंह म्हणून या अवतारातील भगवंताची पूजा केली जाते.
या नरसिंह रूपात हिरण्यकश्यपूला दरवाज्यापर्यंत फरफटत नेऊन त्याला आपली नखे खुपसून ठार मारले. अशा प्रकारे भगवंत आपल्या भक्तांचा कैवारी आहे. त्यांच्या रक्षणासाठी तो कोणताही अवतार धारण करून त्यांचे रक्षण करतो.
स्वसंवाद :
१. प्रल्हादाप्रमाणे माझ्या सभोवताली कितीही विपरीत, नकारात्मक किंवा नास्तिक परिस्थिती असली, तरीही मी माझ्या चांगुलपणावर आणि भगवंताच्या सात्त्विक विचारांवर एकनिष्ठ राहू शकतो का?
२. हिरण्यकश्यपूला मिळालेल्या अफाट सत्तेसारखा किंवा संपत्तीसारखा अहंकार माझ्या मनात डोकावतो का? मी स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजू लागतो का?
३. जेव्हा भगवंताचे रूप उग्र किंवा संकटाचे वादळ प्रचंड असते, तेव्हा मी घाबरून दूर पळतो, की प्रल्हादासारखा निष्कपट आणि निर्भय भाव ठेवून त्या परिस्थितीला सामोरा जातो?
४. प्रल्हादाने जशी केवळ स्वतःच्या सुखाची किंवा मुक्तीची हाव न धरता सर्वांच्या कल्याणाची प्रार्थना केली, तशी ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ ही व्यापक भावना माझ्या प्रार्थनेत आणि आचरणात कधी उमटते का?
—–
श्लोक क्र. १२२ – – –
कृपा भाकिता जाहला वज्रपाणी ।
तयाकारणे वामनु चक्रपाणी ।
द्विजांकारणे भार्गव च्यापपाणी
नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।१२२।।
अर्थ : इंद्राने देवाची करुणा भाकली तेव्हा भगवंताने वामन अवतार धारण केला. द्विजांच्या रक्षणार्थ त्याने धनुष्यबाण धारण केलेल्या परशुरामाचा अवतार घेतला. भगवंत आपल्या भक्तांचा अशा प्रकारे कैवारी असून त्यांची तो कधीही उपेक्षा करीत नाही.
विवेचन : आधीच्या श्लोकात आपण भक्त प्रल्हादाबद्दल जाणून घेतले. या श्लोकात त्याचा नातू असलेला बली याचा संदर्भ आला आहे. त्याशिवाय द्विजांच्या रक्षणासाठी झालेल्या परशुराम अवताराचा देखील संदर्भ आहे. प्रल्हादाप्रमाणेच बली हा देखील भगवंताचा महान भक्त होता. तो अत्यंत पराक्रमी होता. आपल्याला इंद्रपद प्राप्त व्हावे म्हणून शंभर यज्ञांचे आयोजन केले होते. त्यापैकी ९९ यज्ञ निर्विघ्नपणे पार पडले. आता शंभरावा यज्ञ पूर्ण झाला तर आपले इंद्रपद जाईल याची भीती इंद्राला वाटू लागली. त्याने विष्णूंची प्रार्थना केली.
विष्णूने मग अदितीच्या पोटी वामन म्हणून जन्म घेतला. बटू वेशात थेट बलीच्या यज्ञशाळेत प्रस्थान केले. बली हा दानवीर होता. त्याने वामनरूपातील विष्णूचे यथोचित स्वागत करून त्यांना आपल्याला जी गोष्ट हवी आहे, ती सांगा. मी लगेच आपल्याला देतो असे म्हटले. याप्रसंगी वामन रूपातील भगवंताने आपल्याला केवळ तीन पावले एवढी भूमी द्यावी अशी विनंती केली. ही अजब आणि अत्यंत किरकोळ विनंती ऐकून बली क्षणभर चक्रावला. पण त्याने वामनाची मागणी पूर्ण करण्याचे ठरवून हातावर उदक सोडले. यावेळी दैत्यगुरू शुक्राचार्य यांनी बलीला विरोध करून असे करू नकोस असे सांगितले. पण आपल्या शब्दाचा पक्का असलेल्या बलीचा निश्चय अटळ होता.
त्याने हो म्हणताच वामन रूपातील भगवंताने विश्वव्यापक रूप धारण केले. एका पावलाने जमीन आणि दुसऱ्या पावलाने आकाश व्यापले. आता बलीने नम्र शरणागती पत्करली आणि आपले मस्तक त्याच्यापुढे झुकवले आणि तिसरे पाऊल आपल्या मस्तकावर ठेवण्याची विनंती केली. तेव्हा वामनाने आपले तिसरे पाऊल त्याच्या मस्तकावर ठेवले. त्याने बलीला पाताळात धाडले. तिथले राज्य दिले आणि स्वतः विष्णू त्याचे द्वारपाल झाले. शिवाय पुढील मन्वंतरात विष्णूने बलीला इंद्रपद दिले. अशा रीतीने भगवंताने इंद्र आणि बली अशा आपल्या दोन्ही भक्तांची लाज राखली.
या श्लोकातील पुढील संदर्भ भगवान परशुरामांचा आहे. त्यांच्या काळात काही क्षत्रिय राजे अत्यंत अहंकारी आणि अन्यायी झाले होते. त्यांनी भगवंताचे भक्त असलेल्या निरपराध ब्राह्मणांना त्रास देण्यास सुरुवात केली. आपल्या या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी भगवंताने जमदग्नी ऋषींच्या पोटी जन्म घेतला. हाच परशुराम अवतार. त्यांनी उन्मत्त झालेल्या क्षत्रिय राजांशी युद्ध करून त्यांचा नाश केला. काही लोक परशुराम अवताराला ब्राह्मण ब्राह्मणेतर वादाचा रंग देण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु ते योग्य नाही. कारण अन्यायी आणि अधर्मी राजांचा वध श्रीराम आणि श्रीकृष्ण यांनी देखील केला आहे. अशा रीतीने आपल्या भक्तांचा अभिमानी असलेला भगवंत त्यांच्या रक्षणार्थ धावून जातो. तो त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही.
स्वसंवाद
१. बली राजाप्रमाणे मी माझ्या आयुष्यात दिलेला ‘शब्द’ किंवा घेतलेला चांगला ‘निश्चय’ कितीही मोठे नुकसान सोसावे लागले तरी अढळ ठेवतो का?
२. इंद्राप्रमाणे जेव्हा मला माझ्या पदाची किंवा वैभवाची भीती वाटते, तेव्हा मी मत्सर करत बसतो, की विवेकाने ईश्वराचा धावा करून योग्य मार्ग शोधतो?
३. वामन अवताराप्रमाणे, भगवंत जेव्हा माझा अहंकार दूर करण्यासाठी मला संकटात टाकतो, तेव्हा मी बलीसारखे स्वतःचे मस्तक (अहंकार) त्याच्या चरणी समर्पित करायला तयार असतो का?
४. परशुराम अवताराच्या कथेवरून, माझ्या अंगी असलेल्या शक्तीचा किंवा अधिकाराचा उपयोग मी उन्मत्तपणे इतरांना त्रास देण्यासाठी करतो, की दुर्बलांच्या रक्षणासाठी करतो?
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ११९ आणि १२० ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. ११९ – – –
अजामेळ पापी तया अंत आला ।
कृपाळूपणे तो जनीं मुक्त केला ।
अनाथासि आधार हा चक्रपाणी ।
नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।११९।।
अर्थ : अजामेळ या पापी व्यक्तीचा अंत जवळ आला तेव्हा अत्यंत कृपाळूपणाने भगवंताने त्याला मुक्त केले. भगवंत अनाथ व्यक्तींचा नाथ असून तो त्यांचे रक्षण करतो. आपल्या भक्तांचा देव अभिमानी असून त्यांची कधीही उपेक्षा होऊ देत नाही.
(चक्रपाणी – हातात चक्र धारण केलेला /भगवंत)
विवेचन : आधीच्या ९५ व्या श्लोकात देखील अजामेळाचा उल्लेख आला आहे. नामस्मरणाचा महिमा स्पष्ट करताना समर्थ पुन्हा अजामेळाचे उदाहरण देतात. अजामेळ हा चरित्रहीन, पापी माणूस होता. विवाहबाह्य संबंधातून त्याला अनौरस संतती झाली होती. त्यातील त्याच्या धाकट्या मुलाचे नाव नारायण होते. हा नारायण त्याचा विशेष लाडका होता. अजामेळाने आयुष्यभर भगवंताचे नाम घेतले नाही. आता त्याचा अंत जवळ आला होता. अशा प्रसंगी त्याचा लाडका पुत्र नारायण जवळ नव्हता. त्याची आठवण येऊन त्याने ‘ नारायण, नारायण ‘ हाका मारायला सुरुवात केली. त्याचा मृत्यू समीप आल्याने त्याचे प्राण हरण करण्यासाठी यमदूत आले. परंतु त्याचवेळी तो नारायणाचे नाव घेत असल्याने विष्णुदूत देखील त्या ठिकाणी आले.
विष्णुदूत आल्याचे पाहून यमदूत परत गेले. आपण केवळ योगायोगाने का होईना पण भगवंताचे नाम घेतले. परंतु त्या नामाचा एवढा महिमा पाहून अजामेळाला आपल्या आतापर्यंतच्या वागण्याचा पश्चात्ताप झाला. भगवंताच्या नामाशिवाय आपण व्यर्थ जीवन घालवले असा बोध त्याला या प्रसंगावरून झाला. तो तेव्हापासून भगवंताची भक्ती करू लागला. आणि आपल्या अंतकाळी भगवन्नामाने उद्धरून गेला.
भगवंत हा अनाथांचा नाथ आहे. जे असहाय आहेत, ज्यांना कोणी नाही अशांचा तो आधार आहे. तो त्यांचे रक्षण करतो. तो आपल्या भक्तांचा कैवारी आहे.
या श्लोकातून नामस्मरणाचा महिमा सांगतानाच समर्थांनी हे स्पष्ट केले आहे की केवळ अंतकाळी नाम घेतल्याने कोणी उद्धरून जात नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे ज्याने आयुष्यात कधीच भगवंताचे नाम घेतले नाही, त्याच्या मुखात अंतकाळी भगवंताचे नाम येण्याची सुतराम शक्यता नाही. तेव्हा आपण आपल्या अंतकाळी भगवंताचे नाम घेऊ आणि उद्धरून जाऊ असे जर कोणाला वाटत असेल तर त्यात काही अर्थ नाही. पेरलेच नाही तर उगवणार कसे?
जशी सज्जनांना आणि भगवंताच्या भक्तांना त्याची कृपा प्राप्त होते, तसाच त्याच्या कृपेचा अधिकार दुर्जनांना देखील असतो. परंतु हे केवळ तेव्हाच घडते जेव्हा त्या व्यक्तीला आपल्या वागण्याचा पश्चात्ताप होतो. आणि जेव्हा ती व्यक्ती आर्ततेने भगवंताचे नाम घेऊ लागते तेव्हाच भगवंत येऊन अशा व्यक्तींचा उद्धार करतो.
स्वसंवाद :
१. मी केवळ संकटाच्या वेळी किंवा आयुष्याच्या शेवटी भगवंताचे नाम घेण्याची वाट पाहत आहे, की आजपासूनच जाणीवपूर्वक नामस्मरण करत आहे?
२. अजामेळाप्रमाणे माझ्या हातून काही चुका झाल्या असतील, तर ‘पश्चात्ताप’ होऊन स्वतःला सुधारण्याची आणि भक्तीमार्गावर चालण्याची तयारी मी ठेवली आहे का?
३. “देव अनाथांचा नाथ आहे आणि भक्ताभिमानी आहे” यावर विश्वास ठेवून, मी संसारात स्वतःला एकटे किंवा असहाय्य समजून निराश होणे सोडले आहे का?
४. माझे देवाचे नाम घेणे केवळ यांत्रिक आहे, की त्यात अजामेळाला शेवटी जी जाणवली ती ‘आर्तता’ आणि भगवंतप्राप्तीची ओढ आहे?
=====
श्लोक क्र. १२० – – –
विधीकारणे जाहला मछ वेगीं ।
धरी कूर्मरूपे धरा पृष्ठभागी ।
जना रक्षणाकारणे नीच योनी ।
नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।१२०।।
अर्थ : ब्रह्मदेवासाठी भगवंताने तत्परतेने मत्स्यरूप धारण केले. कूर्मावतारात पृथ्वी पाठीवर घेऊन तिचे रक्षण केले. जनांचे कल्याण व्हावे म्हणून त्याने नीच योनीत जन्म घेणे देखील स्वीकारले. आपल्या भक्तांचा अभिमानी असलेला भगवंत त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही.
विवेचन : या एकाच श्लोकात परमेश्वराच्या तीन अवतारांचा उल्लेख आला आहे. मत्स्यावतार, कूर्मावतार आणि वराह अवतार. त्यामुळे या श्लोकाचा अर्थ लक्षात येण्यासाठी या पौराणिक कथा थोडक्यात जाणून घेऊ या. ब्रह्मदेव वेदांच्या साहाय्याने सृष्टीची पुनर्निर्मिती करतात. म्हणून वेद हे सृष्टीचे निर्माते आहेत. २५ व्या कल्पाच्या वेळी ब्रह्मदेव निद्राधीन असताना हयग्रीव नावाच्या राक्षसाने वेद पळवले. ते घेऊन तो प्रलयसागरात लपून बसला. ब्रह्मदेवांना हे कळल्यानंतर त्यांनी भगवान विष्णूंना वेदांचे रक्षण करण्याची प्रार्थना केली. त्यावेळी भगवंताने तत्परतेने मत्स्यावतार धारण केला. हयग्रीव दैत्याशी युद्ध करून त्याचा वध केला आणि त्याच्या ताब्यात असलेले वेद सोडवून आणले.
दुसरी कथा भगवंताच्या कूर्मावताराची आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी देव आणि दानवांनी मंदार पर्वताचा रवी म्हणून घुसळण्यासाठी वापर केला. परंतु हा मंदार पर्वत आपल्या भारामुळे समुद्रात बुडू लागला. तेव्हा भगवंताने कूर्मावतार धारण करून मंदार पर्वताचा भार आपल्या पाठीवर घेतला. त्यानंतरच समुद्रमंथन शक्य झाले. परंतु येथे ही कथा समर्थांना अभिप्रेत नसावी. भगवंतानेच निर्माण केलेली ही धरा म्हणजे पृथ्वी आपल्याच वजनामुळे समुद्रात बुडू लागली. त्यावेळी सगळेच जीवन नष्ट होण्याचा धोका होता. अशा वेळी भगवंताने कासवाचे रूप धारण केले आणि पृथ्वीला आपल्या पाठीवर तोलून धरले असेही स्पष्टीकरण काही ग्रंथांमध्ये आढळते. काही विद्वानांनी या कथेला मान्यता दिली आहे. हीच कथा या ठिकाणी समर्थांना अपेक्षित असावी. हाच भगवंताचा कूर्मावतार. त्यामुळे पृथ्वी बुडण्यापासून वाचली.
भगवंताचा तिसरा अवतार वराह रूपातील आहे. हिरण्याक्ष नावाचा महाबलवान दैत्य होता. त्याने पृथ्वी पाताळामध्ये पळवून नेली. तेव्हा पृथ्वीचे त्याच्यापासून रक्षण करण्यासाठी विष्णूने वराह अवतार धारण केला. पाताळात जाऊन हिरण्याक्षाचा वध केला. आपल्या सुळ्यांच्या साहाय्याने पृथ्वी पाताळाबाहेर आणून ठेवली. वराह योनी हा पशूंमधील देखील नीच जन्म मानला जातो. परंतु लोकांच्या कल्याणासाठी विष्णूला वराह रूप देखील धारण करावे लागले.
आपल्या भक्तांच्या रक्षणासाठी किंवा जगाच्या कल्याणासाठी भगवंत किती तत्पर असतो हेच या पौराणिक कथा दाखवतात. ज्या भगवंताने अत्यंत बलवान अशा दैत्यांचा विनाश केला, प्रचंड असा पृथ्वीचा भार आपल्या पाठीवर किंवा सुळ्यांवर तोलून धरला. त्याला आपल्या भक्तांचे रक्षण करणे किंवा उद्धार करणे कठीण नाही. देव भक्ताभिमानी आहे, भक्तांचा कैवारी आहे. तो त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही हेच समर्थ या श्लोकातून आपल्याला सांगतात.
स्वसंवाद :
१. वेदांच्या रक्षणासाठी मत्स्यरूप धारण करणारा परमेश्वर संकटाच्या वेळी मला देखील सावरण्यासाठी कोणत्याही रूपात माझ्या मदतीला धावून येईल, असा अढळ विश्वास माझ्या मनात आहे का?
२. कूर्मावतारात पृथ्वी बुडू लागताच तिचा भार भगवंताने आपल्या पाठीवर घेतला. त्याप्रमाणे संसारसागरात मी बुडत असताना भगवंत मला आधार देईल याची खात्री मला वाटते का?
३. भगवंताने जनांच्या कल्याणासाठी ‘वराह’ (नीच योनी) जन्म घेण्यासही संकोच केला नाही, तर मी समाजहिताच्या कामात माझा खोटा अहंकार बाजूला ठेवून नम्रतेने काम करतो का?
४. ‘देव भक्ताभिमानी आहे’, हे जाणून मी माझ्या रोजच्या जीवनातील व्यर्थ चिंता सोडून देऊन स्वतःला ईश्वराच्या भक्तीवर पूर्णपणे सोपवून दिले आहे का?
इंद्रधनुष्य 
कवितेचा उत्सव 
वाचताना वेचलेले 
