अशी एक कविता शाळेत असताना अभ्यासली होती. तेव्हा वाटलं होतं, पावसाळाच काय, सारेच ऋतु नेमाने येतात. पावसाळा… हिवाळा… उन्हाळा… दुसरी-तिसरीत असताना हेही पाठ केलं होतं की जून, जुलै, ऑगस्ट, सप्टेंबर- पावसाळा…. ऑक्टोबर, नोहेंबर, डिसेंबर, जानेवारी- हिवाळा… फेब्रुवारी, मार्च, एप्रील, मे- उन्हाळा… आता इतके काटेकोरपणे नाही पण सृष्टीने नेमून दिलेले हे काम ऋतु इमाने- इतबारे बजावायचे. ७ जूनच्या टिपणीला मृगाचा पाऊस पडायचा. मग आजी आम्हाला अंगणात पातेली, तसराळी नेऊन ठेवायला सांगायची. त्या निमित्ताने थोडं भिजून घ्यायचं. पातेली, तसराळी भरली की आत नेऊन ठेवायची. त्या निमित्ताने पुन्हा थोडं भिजणं. त्यातल्या पाण्यात थोडी, हिंग पावडर घालायची आणि ते पाणी प्यायचं म्हणजे वर्षभर आजारपण येत नाही, असं ती म्हणायची. ही ६०-७० वर्षापूर्वीची गोष्ट.
आताशी पाऊसही थोडा लहरी झालाय. सात जूनच्या टिपणावर येईलच असं नाही. दिवाळीत पहाटे उठल्यावर थंडी अंगाला झोंबत नाही. ती परदेशीच गेलेली असते. तिथून, कधी तरी चार महीने नाही, तर दूरच्या पाहुण्यासारखी, चार दिवस येऊन, गळामिठी घालून जाते. उन्हाळा मात्र कायमच अंगाला बिलगलेलाच असतो.
अलीकडे मृग या पावसाच्या पाहिल्या नक्षत्रावर पाऊस पडेलंच याची खात्री नाही. अनेकदा असं झालय, पाऊस येतोयसं वाटतं, पण तो न पडताच निघून जातो.
‘घन ओथंबून आले
क्षण माथ्यावर झुकले
परि न बरसले येथे
ते तसेच निघूनी गेले.
ते निघूनी जाता जाता
डोळ्यात दाटूनी आले
अन होऊन अश्रूधारा
गालावर झरझरले
सखी ग, घन बरसूनी गेले
सखी ग, घन बरसूनी गेले ‘
तर असेही घन बरसून जातात. मग पावसाची आळवणी सुरू होते. मुलं- बाळं म्हणतात, ‘ये रे ये रे पावसा, तुला देतो पैसा… पैसा झाला खोटा, पाऊस आला मोठा. ’
पाऊस आला, की लोकसंस्कृतील, म्हणजे ग्रामीण भागातील स्त्री खूश होऊन जाते. पूर्वी खेडोपाडी नळ वगैरे नव्हतेच. स्त्रिया नदीवरून पाणी आणत किंवा विहीरीचं पाणी ओढत. अशीच एखादी स्त्री म्हणाली असेल, ‘ये ग ये ग सरी, माझे मडके भरी’ तिची आळवणी सरीने ऐकली असणार, म्हणूनच ती पुढे म्हणते, ‘ सर आली धावून, मडके गेले वाहून. ’ मडके वाहून जाण्याइतका पाऊस झाला की त्या श्रमलक्ष्मीला थोडासा विसावा. पागोळ्यांखाली भांडी, बादल्या, हांडे ठेवून पाण्याची साठवण करायची.
रिमझिम पाऊस अंगण भिजवतो आणि त्याची मुसळधार, रान हिरवेगार करते. म्हणूनच म्हणायचं,
‘पावसा पावसा येऊन जा. तापलं अंगण निववून जा.
कीट, घाण धुवून जा. नद्या-नाले भरून जा.
शेते राने भिजवून जा. पिकांचं दान देऊन जा.
पावसा पावसा येऊन जा. सार्‍यांना हसवून निघून जा. ‘
इतकंच नाही, मुलांच्या मनात येतं,
‘जाता जाता, पावसा, पावसा इंद्राचं धनू ठेवून जा. ’
पावसाळ्यात इंद्रधंनुष्याकडे बघताना, पोरांनाच काय थोरांनाही आनंद होतो नाही का?
किती रूपं पावसाची! ती सारीच रूपं मनाला मोहिनी घालणारी.. गुलाबदाणीतून गुलाबपाणी शिंपडल्यासारखा, थेंबांची शिंपण करणारा टपटप पाऊस, त्याच्या थेंबांचे मोती केसात माळायचे, तर पावसात जायलाच हवं. मातीचा वास मनभरून काळजात साठवायचा, तर दारं उघडून अंगणात आणि अंगण ओलांडून शेतात-शिवारात जायला हवं.
थेंबांच्या मग सरी होतात. रिमझिमत रहातात. ‘रिमझिम’ हा मोठा नादमधुर शब्द. अनेक कवींना त्याने खुणावलय. खुळावलय. मंगेश पाडगावकर लिहितात,
‘श्रावणात घननीळा बरसला रिमझिम रेशीमधारा
उलगडला झाडातून अवचित हिरवा मोरपिसारा. ’
हे भावगीत नव्हे, चित्रगीतच आहे. निसर्गाचे किती देखणं रूप मंगेश पाडगावकरांनी यातून डोळ्यापुढे उभं केलं आहे.
मी लिहिलं आहे, ‘पाऊस रिमझिम झरतो बन बन मोहरले, फुलले
लखलखती वीज धराया कुणी बाहू पसरून आले. ’
कुणा प्रियकर-प्रेयसीची भेट मोहरलेल्या, फुललेल्या बनात होते. कुणी अभागिनी मात्र या पाऊसकाळात आपल्या प्रिय पतिविना, एकटीच उदासशी आपल्या घरात बसून आहे. ती म्हणते,
ती मेघाला विनवते आहे, ’बरस असा तू मेघा रिमझिम आज यायचे माझे प्रियतम’ तो आला की मग मात्र तू असा बरस असा बरस, की ‘पिया न जाईल माघारी दारात. ’
आपल्या प्रिय पत्नीच्या वियोगामुळे व्याकूळ झालेला कालिदासाचा यक्ष, मेघालाच दूत बनवून आपल्या पत्नीला संदेश पाठवतो, आणि एक उत्कृष्ट खंडकाव्य निर्माण होतं ‘मेघदूत’॰
रिमझिमत्या सरी, नंतर पाऊसझडी होतात. त्या झडझडून येतात. त्यांना वार्‍याची साथ लाभते. मन थोडं भयचकित होते. पावसाचं हे रूप घरात बसूनच आनुभवावं असं असतं खरं तर! ग. दि. माडगूळकरांच्या कृष्ण विरहिणी गौळणीला मात्र कृष्णाला भेटायला जायची आस आहे, पण ती जाणार तरी कशी? घन घन माला नभी दाटल्याहेत. धारा कोसळताहेत. अंगणाचे तळे झाले आहे. पाणी इतके वाढले आहे की तिच्या दाराशी येऊन भिडले आहे. बिच्चारी…
त्या तशा प्रलयातही एखादी प्रेयसी आपल्या प्रियकराला भेटायला जाते. ती म्हणते,
‘पाऊस झडींनी झडतो बेताल नदीची गाज
रे उधाण तव स्पर्शाचे सावरू कशी मी आज ‘ हवंहवंसं वाटणार्‍या त्या उत्कटतेतही तिचं मन भांबावून गेलय.
आरती प्रभूंची नायिका मात्र उन्मुक्त. ती घन मेघांना आवाहन करीत म्हणते,
‘ये रे घना ये रे घना, न्हाऊ घाल माझ्या मना’
पुढे ती सांगते, ‘टाकुनि या घरदार नाचणार नाचणार
नको नको म्हणताना, नको नको म्हणताना, मनमोर भर राना’
त्या नायिकेप्रमाणे मलाही वाटतं, तिच्यासारखंच टाकुनिया घरदार, राना –वनात जाऊन मनमुक्त नाचावं, पण लगेच दुसरा विचार येतो मनात की लोक मला वेडी तर म्हणणार नाहीत ना? सगळ्या कशा संत स्त्रीयांप्रमाणे ऐहिकाचे बंध तोडू शकणार?
सध्या पाऊस चांगला पडतोय. पावसाच्या पहिल्या सरी कोसळल्या आणि मातीच्या गंधाने मन धुंद झालं, तेव्हा कुणाला तरी म्हणावसं वाटलं, ‘भाव अत्तराचे कोसळले, जेव्हा पहिल्या पावसाचे थेंब मातीत मिसळले. ’ पावसाच्या थेबांकडे पाहून रविंद्रनाथ टागोरांच्या मनात एक मनोज्ञ विचार आला. आपल्या एका मुक्तकात (स्ट्रे बर्डस) ते म्हणतात,
‘पावसाच्या आतुर थेंबांनी धरतीमायला पुन्हा पुन्हा चुंबत म्हंटलं,
‘आम्ही तुझी वेडी पोरं आहोत…
आई, पुन्हा आलो तुझ्याच कुशीत.
स्वर्गात करमलच नाही ग तुझ्या आठवणीनं’ आई तिच्या वेड्या पोरांना कुशीत घेते. तिचा आनंद सुगंधाचं रूप लेऊन गगनावेरी जातो. अंकुराच्या रूपाने तिचं काळीज फाडून तिचा आनंद बाहेर येतो. शेतात – रानात पिकांच्या रूपात ओसंडू लागतो. धरतीच्या आनंदात मग आपलाही आनंद मिसळतो.
यंदाचा पाऊस आपली सुखस्वप्नं वास्तवात उतरवेलसं दिसतय. हवामान तज्ञांचा अंदाज आहे की यंदा पाऊस चांगला पडेल.
कोकणातील मंडळी आपल्या कुलदेवतेला, पूजा, अभिषेक झाल्यावर गा-हाणं घालतात, तसंच गा-हाणं मलाही घालावासं वाटतय,
‘हवामानतज्ञांचे अंदाज खरे ठरू देत रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
‘शेतं भाटं चांगली पिकूदेत रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
पाण्याचा सुकाळ होऊ दे रे देवा… ’
‘व्हय महाराजा… ’
‘पाण्याचा प्रलय मांडू नको रे देवा… ‘
‘व्हय महाराजा… ’ असं आणखीही खूप काही म्हणावसं वाटतं. नद्या आपल्या काठांच्या मर्यादेतच वाहू देत; घरं, शेतं, भाटं, माणसं, जनावरं, सुरक्षित राहूदेत. तुझ्या पाण्याबरोबर करोनाही वाहून जाऊ दे… आणखीही असं बरंच काही…
पाऊस येतो काही दिवसांसाठी, पण बेगमी मात्र करतो, वर्षासाठी. महानोरांसारखा शेतकरी कवी विंनम्रतेने आवाहन करतो,
‘या नभाने या भुईला दान द्यावे आणि या मातीतूनी चैतन्य गावे. ’ आपल्या या कवितेचा शेवट करताना ते म्हणतात, ‘कोणती पुण्ये अशी येती फळाला
जोंधळ्याला चांदणे लखडून जावे. ’
ही काही कुठल्या गेल्या जन्मीची पुण्ये नव्हेत. शेतात राबणार्‍यांच्या, कष्टाच्या पुण्याचे, हे फळ आहे. श्रमलक्ष्मीवर धरणी आई प्रसन्न होते आहे. जोंधळ्याला चांदण्याचे तेज येते आहे.
अर्थात हे सारं घडतं पाऊस, शहाण्यासारखा समजूतदारपणे वागला तरच. एखाद्या वात्रट मुलासारखा त्याने आक्रस्ताळेपणा केला तर… मागे एकदा असंच झालं होतं…
मी म्हणाले होते –
‘मी म्हणाले, ये लवकर ये,
रिमझिमत ये, फुलकोषात झिरपत ये
नद्या-नाले भरत ये, बीजातला अंकुर जागवत ये,
नवे जीवन घडवत ये,
सृष्टी सुजलाम सुफलाम करत ये.
…
तू आलास, लगेचच आलास,
दौडत झोडत आलास,
फूल-पाने मोडत – तोडत,
नद्या – नाल्यांना पूर आणत,
बीजातला अंकूर कुजवत,
अवघे जीवन नष्ट करत,
सृष्टीमध्ये विनाश घडवत,
तू आलास.
असा कसा रे आलास?’
पाऊस असा आला की वैताग येतो. राग येतो. जीवाचा संताप संताप होतो. आपण पावसाला शिव्या-शापही देतो, तरी पण आपण त्याला ‘येऊ नको’, असं काही म्हणत नाही. आपण ‘ये रे, ये रे पावसा’ असंच म्हणत राहतो.
पाऊस आपण शरीराच्या डोळ्यांनी बघतो. मनाच्या डोळ्यांनी अनुभवतो आणि काळजाच्या डोळ्यात त्याच्या आठवणी साठवून ठेवतो.
पाऊस येतो. काही काळ आपल्यासोबत रहातो आणि नंतर निघून जातो, पण खरच का तो निघून जातो? धन-धान्याच्या, शाक- भाज्यांच्या, फळा-फुलांच्या, नदी-नाले-विहीरीतील पाण्याच्या रूपात तो निरंतर आपल्याजवळ असतोच ना!
कवितेचा उत्सव 
पोपटाची चोच… 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य
वाचताना वेचलेले 
