मराठी साहित्य – वाचताना वेचलेले ☆ “माय आहे रेऽऽ ती…” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर ☆

श्री अनिल वामोरकर

📖 वाचताना वेचलेले  📖

☆ “माय आहे रेऽऽ ती” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर

जेव्हा मी पावसातून भिजत घरी आलो.

बाबा ओरडले, “अरे गाढवा, छत्री का नेली नाहीस? “

बहीण म्हणाली, “आजारी पडल्यावरच मग ह्याला कळेल. “

आजोबा ओरडले, “पाऊस थांबेपर्यंत तुला थांबता नाही आले? एव्हढं भिजत यायची काय गरज होती? “

पण… आई माझे केस पुसत म्हणाली, “मूर्ख आहे हा पाऊस! माझा मुलगा घरी येईपर्यंत याला थांबायला काय झालं होतं? “

बाहेर मुसळधार पाऊस पडतोय. मी बाहेरुन आलेलो असतो. बाहेरच्या दाराच्या कोपऱ्यात भिजलेली छत्री ठेवतो आणि मागे वळतो. मधल्या दारात आई उभी असते, “उजव्या बाजूने पूर्ण भिजलायस. तिला उद्या घरी यायला सांग. मला भेटायचेय. “

मित्रांमधे खेळता खेळता उंबरठ्यावर बसलेल्या आपल्या आईला बघत तो दुडूदुडू धावत येतो आणि तिच्या कुशीत घुसतो.

“आई, तुझ्या पोटात येण्याआधी मी कुठे होतो गं? “

“तू ना.. कुठे बरं होतास? हां.. तू ना माझ्या स्वप्नात होतास. माझ्या डोळ्यात होतास. माझ्यातच माझ्यातला थेंब होतास. “

संध्याकाळची वेळ. गाडी चालवत घरी येतोय. समोर काचेवर पाऊस. बाहेर अंधार होत चाललाय. फोन वाजतो, “अरे कुठे आहेस? पाऊस पडतोय.. सावकाश ये.. लवकर ये.. मी वाट बघतेय. “

डोळ्यात निरांजनं घेऊन दारात वाट बघत उभी असलेली आई.

“गाढवा, अक्कल कधी येणारेय तुला? बाबा इथं मर मर मरतायत आणि तुला शिकवतायत, तर तू गणितात वीसपैकी दोन मार्क आणून मला न दाखवता पेपर फाडून टाकलास? तुला काय वाटलं, मला समजणार नाही? आयतं मिळतंय ना म्हणून हे सुचतेय. जा. स्टॅण्डवर जाऊन हमाली करून पाच रुपये कमवून आण. मग कळेल तुला कमावणं काय असतंय ते.

बाबा बोलत नाहीत म्हणून तुझी थेरं वाढलीत. पण आता नाही चालणारेय हे.

जोवर तू आपण होऊन बाबांना हे सांगत नाहीस तोवर तू उपाशी बसायचं.

काही मिळणार नाही तुला.

भूक लागली तर बाहेर जाऊन भीक मागून खा. पण घरातलं मी देणार नाही. “

रात्री न बोलता तसाच झोपलो. आई बाबा दोघंही बोलले नाहीत. दुसरे दिवशी सकाळी उठून बाबा ऑफिसला जायच्या वेळी धाडस करून त्यांना सांगितले. एक दणका पाठीत आणि एक गालावर बसला आणि न बोलता ते ताडताड निघून गेले.

आतून आई आली. पदराला हात पुसत होती. माझ्या रडक्या चेहऱ्याकडे बघत मला जवळ घेतले. केसातून हात फिरवत, “राजा, अभ्यास कर रे. अभ्यासाशिवाय काही खरं नाही रेऽऽ. अरे, बाबा एव्हढं कुणासाठी करतायत? आपल्यासाठी, तुझ्यासाठीच ना? मग, त्यांना बरं वाटायला तू अभ्यास करायला हवास. मार्क चांगले पाडायला हवेत. चल, आता रडणं बंद. आता अभ्यास करायचा आणि मार्क चांगले पाडायचे, हं. “

तोवर बाबा परत येतात, “जा, गाढवा. जा.. ते रडकं तोंड धुवून घे आणि जेवण कर. कालपासून ती पण उपाशीच आहे तुझ्यासाठी. “

पार्टीत बसलोय. वेळ झालाय. साडेबारा वाजलेत. पार्टी संपते. बाहेर येऊन मोबाईल बघतो. तेरा मिस कॉल्स. परत कॉल करायचं धाडस नसतं.

गाडी अंगणात आत घेतो. मधला लाईट सुरूच असतो. गाडीचा आवाज ऐकून दार उघडले जाते. पेंगुळल्या डोळ्यांनी, दिवसभराच्या शिणवट्याने थकलेली ती दारात. “अरे, किती फोन करायचे रे. काळजी वाटते. एक फोन घ्यायला काय होतंय रे. म्हातारं झाल्यावर कळेल तुम्हाला. चल, ये आता आत. आत कट्ट्यावर थंड ताक ठेवलेय ते पी आणि झोप. नंतर सकाळी ॲसिडिटी झाली म्हणून जेलुसिल खात बसशील… आणि आता हे जरा कमी कर. तूही पन्नाशी पार केलीयस आता. काळजी घे रे आता जरा स्वतःची. “

मुलाचं लग्न ठरलेलं. एक दिवस आईचा फोन, “येऊन जा. ” मी जातो. आई बाबा समोर बसवून घेतात आणि हातामधे एक पाकिट कोंबतात. मी उघडून बघतो. मुलाच्या नावाने अडीच लाखाचा चेक.

“आम्ही तुला काही दिले नाही. पण नातवाला देऊ शकतोय आज. हे त्याच्यासाठी. “

घराची थोडी दुरुस्ती करायचीय. पैसे असतात पण गंमत करायची म्हणून मी विचारतो, ” तुम्ही किती देणार? “

ताडकन् आई बोलते, “द्यायचं ते सगळं दिलेय. आता फक्त सईसाठीचे पाच लाख आहेत. ते मी मोडणार नाही. ते तिलाच तिचं लग्न ठरलं की देणार. इथे जे करायचेय ते तूच करायचेस. तुला एक पैसा देणार नाही. हां. पण कैरीचं लोणचं देणारेय. “

शनिवारी संध्याकाळी अंगणातल्या मारुतीसमोर भीमरुपी, रामरक्षा, करुणाष्टके म्हणून झाली की आम्हाला सगळ्यांना एकत्र बसवून मीठ मोहऱ्या ओवाळून टाकत ‘ईडापिडा टळो’ म्हणत दृष्ट काढणारी.. आई.

अशी आई असल्यावर आपल्याला दृष्ट लावायची कुणाची टाप आहे.

आणि

म्हणूनच आईचा दिवस वर्षातला फक्त एकच नसतो, तर सगळं आयुष्यच तिचं असतं. रोजचा दिवस तिचाच.

 

लेखक : अज्ञात

प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर

अमरावती

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/ सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – चित्रकाव्य ☆ – शब्देविण संवादू – ☆ ज्योत्स्ना तानवडे ☆

ज्योत्स्ना तानवडे

?️?  चित्रकाव्य  ?️?

? – शब्देविण संवादू – ☆ ज्योत्स्ना तानवडे ☆

बाळ बोलते आईसंगे 

कसे मूक संवादातुनी 

भाव समजती आईचे 

गोड बोलक्या डोळ्यातुनी 

*

स्पर्श बोलती दोघांचेही 

एकमेका आनंद होई 

जवळीक आईची अशी 

बाळाला आश्वासून जाई 

*

सुखावते बाळ ऐकुनी 

लाडिकसे बोल आईचे 

हुंकार देऊनी तिजला 

प्रतिसाद गोड बाळाचे 

*

माय लेकरांचे हे नाते 

शब्दाविना रंगून जाते 

काळवेळाचे भान कसे 

दोघांनाही आता नुरते ||

©  ज्योत्स्ना तानवडे

वारजे, पुणे.५८

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ जय प्रकाश के नवगीत # १५९ ☆ एक गीतिका ☆ श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव ☆

श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव

(संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं अग्रज साहित्यकार श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव जी  के गीत, नवगीत एवं अनुगीत अपनी मौलिकता के लिए सुप्रसिद्ध हैं। आप प्रत्येक बुधवार को साप्ताहिक स्तम्भ  “जय  प्रकाश के नवगीत ”  के अंतर्गत नवगीत आत्मसात कर सकते हैं।  आज प्रस्तुत है आपका एक भावप्रवण एवं विचारणीय नवगीत “एक गीतिका” ।)

✍ जय प्रकाश के नवगीत # १५९ ☆

☆ एक गीतिका ☆ श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव

पत्ता-पत्ता बूँद झरी है

धूप बिचारी पड़ी मरी है।।

 *

बादल के आँगन में हँसती

चंचल बाला सी बिजुरी है।।

 *

छप्पर से लटकी है बरखा

छानी भरी-भरी गगरी है ।।

 *

ताल-तलैया पोखर बोलें

परे हटो नदिया गहरी है।।

 *

कहाँ रुकेगी मन की फिसलन

जहाँ-तहाँ काई पसरी है।।

 *

धरती पर है यौवन छाया

हरियाली गाती कजरी है ।।

***

© श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव

सम्पर्क : आई.सी. 5, सैनिक सोसायटी शक्ति नगर, जबलपुर, (म.प्र.)

मो.07869193927,

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – कविता ☆ नतमस्तक शक्तिमान है…! ☆ डॉ. रामेश्वरम तिवारी ☆

डॉ. रामेश्वरम तिवारी

संक्षिप्त परिचय

  • हिंदी-प्राध्यापक(सेवानिवृत्त) महारानी लक्ष्मीबाई शासकीय कन्या स्नातकोत्तर महाविद्यालय, भोपाल  (म.प्र).
  • नई दुनिया, दैनिक भास्कर, वीणा, हंस, धर्मयुग, कादम्बिनी आदि पत्र-पत्रिकाओं में कविता और लघुकथाएँ प्रकाशित। पुस्तकः कविता के ज़रिए,  मध्य प्रदेश साहित्य अकादमी के सौजन्य से प्रकाशित।

आज प्रस्तुत है आपकी एक भावप्रवण कविता – नतमस्तक शक्तिमान है…!

☆ ॥ कविता॥ नतमस्तक शक्तिमान है…! ☆ डॉ. रामेश्वरम तिवारी

सबका अपना धर्म है, अपनी पहचान है,

किंतु सबका प्राणाधार एक दिनमान है।

*

सत्कर्मों के कारण व्यक्ति पूजा जाता है,

माँगने  से  नहीं  मिलता मान-सम्मान है।

*

जिंदगी में कब होनी, अनहोनी घट जाए,

कोई समझ न पाया ईश्वरीय विधान है।

*

कंटक- संकट बीच सदा जो खुश रहता,

उसके लिए महल-मढ़ैया एक समान है।

*

स्वाधीनता का अर्थ मिथ्या आरोप नहीं,

प्रजातंत्र में सबका अपना स्वाभिमान है।

*

बड़े-बड़े ज़ोरावर आए, जहां से चले गए,

समय के आगे नतमस्तक शक्तिमान हैं।

© डॉ. रामेश्वरम तिवारी

सम्पर्क – सागर रॉयल होम्स, होशंगाबाद रोड, भोपाल-462026

मोबाईल – 8085014478

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – मनन चिंतन ☆ संजय दृष्टि – विकल्प ☆ श्री संजय भारद्वाज ☆

श्री संजय भारद्वाज

(श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।  हम आपको प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक  पहुँचा रहे हैं। सप्ताह के अन्य दिवसों पर आप उनके मनन चिंतन को  संजय दृष्टि के अंतर्गत पढ़ सकते हैं।)

? संजय दृष्टि – विकल्प? ?

उदय की प्रक्रिया में

ठहरे हैं कई,

मध्याह्न तक पहुँचकर भी

बालसुलभ क्रियाकलापों में

डूबे पड़े हैं कई,

उधर अवसान की देहरी पर

रुके हैं-

संतृप्त-से कई,

अतृप्त-से कई,

सुनो पथिक!

चक्र के आगे भले

हरेक विवश है,

पर तृप्ति-अतृप्ति,

तृष्णा-संतृप्ति पर

हरेक का अपना बस है,

अपना आकलन खुद करो,

अपना विकल्प खुद चुनो!

?

© संजय भारद्वाज   

21.39 बजे, 7 सितम्बर 2025

अध्यक्ष– हिंदी आंदोलन परिवार सदस्य– हिंदी अध्ययन मंडल, पुणे विश्वविद्यालय, एस.एन.डी.टी. महिला विश्वविद्यालय, न्यू आर्ट्स, कॉमर्स एंड साइंस कॉलेज (स्वायत्त) अहमदनगर संपादक– हम लोग पूर्व सदस्य– महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमी ट्रस्टी- जाणीव, ए होम फॉर सीनियर सिटिजन्स ☆ 

मोबाइल– 9890122603

संजयउवाच@डाटामेल.भारत

writersanjay@gmail.com

☆ आपदां अपहर्तारं ☆

🕉️  शुक्रवार दि. 4 सितंबर (जन्माष्टमी) से गुरुवार 10 सितंबर  तक गोविंद साधना संपन्न होगी। 🕉️

💥 ‘गोविंद साधना’ का जाप मंत्र होगा-  ॐ कृष्णाय नमः.।। इसके साथ ही मधुराष्टकम् का पाठ करेंगे।💥

💥आत्मपरिष्कार व ध्यानसाधना भी नियमित रूप से चलेंगे। 💥

हमारा प्रयास है कि महत्वपूर्ण स्तोत्रों का अधिकाधिक प्रसार हो।

संस्थापक संपादक – हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

English Literature – Satire ☆ Witful Warmth # 112 – The Perfect Resume… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Dr. Suresh Kumar Mishra, widely known in the world of satire by his pen name ‘Uratipt’, expresses his emotions and thoughts with profound honesty and depth. His multifaceted talent is evident in his contributions across various literary genres. He is not only a renowned satirist but also a poet and a children’s author.

His satirical writings have earned him a special place in the literary world. His satire, ‘Shikshak Ki Mout’, went massively viral on the Sahitya Aajtak channel, garnering over a million views and reads—a monumental achievement in the history of Hindi satire. His collection of satires, ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’ (A Straw and Fifty-One Eyes), is also highly acclaimed and includes his timeless work, ‘Kitabon Ki Antim Yatra’ (The Last Journey of Books). Other celebrated collections include ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’ (One Sheath, Many Swords), ‘Gapodi Adda’ (The Gossiper’s Den), and ‘Sab Rang Mein Mere Rang’ (My Colors in Every Hue). His satirical novel, ‘Idhar-Udhar Ke Beech Mein’ (In Between Here and There), is a unique and groundbreaking work focused on the third world.

His significant contributions to literature have been widely recognized. He was honored with the Best Young Creator Award, 2021 by the Telangana Hindi Academy and the Government of Telangana, an award presented by Chief Minister K. Chandrasekhar Rao. The Rajasthan Children’s Literature Academy also honored him for his children’s book, ‘Nanhon Ka Srijan Aasmaan’ (The Creative Sky of Little Ones). Additionally, he has received the Vyanga Yatra Ravindranath Tyagi Sopaan Samman and the Sahitya Srijan Samman from Prime Minister Narendra Modi.

Dr. Uratript has also played a pivotal role in writing, editing, and coordinating a total of 55 books for the Government of Telangana for primary school, college, and university levels. His work is included in university textbooks in Bihar, Chhattisgarh, and Telangana, where his satirical creations are part of the curriculum. This recognition underscores that young readers can identify and appreciate quality and impactful writing.

Key Accolades and Works

  • Viral Satire: ‘Teacher’s Death’ (over 1 million views)
  • Satire Collections: ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’, ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’, ‘Gapodi Adda’
  • Unique Satirical Novel: ‘Idhar-Udar Ke Beech Mein’
  • Awards: Shreshtha Navyuva Samman (Telangana), Sahitya Srijan Samman (PM Modi), and more.
  • Educational Contribution: Authored and edited 55 books for the Telangana government.

Some precious moments of life

  1. Honoured with ‘Shrestha Navayuvva Rachnakar Samman’ by former Chief Minister of Telangana Government, Shri K. Chandrasekhar Rao.
  2. Honoured with Oscar, Grammy, Jnanpith, Sahitya Akademi, Dadasaheb Phalke, Padma Bhushan and many other awards by the most revered Gulzar sahab (Sampurn Singh Kalra), the lighthouse of the world of literature and cinema, during the Sahitya Suman Samman held in Mumbai.
  3. Meeting the famous litterateur Shri Vinod Kumar Shukla Ji, honoured with Jnanpith Award.
  4. Got the privilege of meeting Mr. Perfectionist of Bollywood, actor Aamir Khan.
  5. Meeting the powerful actor Vicky Kaushal on the occasion of being honoured by Vishva Katha Rangmanch.

Today we present his satire The Perfect Resume 

☆ Witful Warmth# 112  ☆

☆ Satire ☆ The Perfect Resume… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

In the fierce jungle of corporate recruitment, Rahul’s resume was a masterpiece of creative writing. It didn’t just highlight his skills; it elevated standard everyday tasks into grand geopolitical achievements.

If Rahul forwarded an email, his resume stated: “Strategically facilitated cross-departmental communication channels.” If he ordered office stationery, it read: “Managed high-stakes asset procurement and supply-chain logistics.”

His ultimate test came when he was called for an interview at Titan Dynamics, a firm known for grilling candidates until they broke down into tears.

Rahul sat across from Ms. Sen, the senior Vice President, whose eyes could cut through steel. She flipped through his three-page resume with an expression of intense skepticism.

“Rahul,” Ms. Sen began, her tone sharper than a razor blade. “It says here that during your previous tenure, you ‘spearheaded a crisis-mitigation operation that saved the organization from absolute operational collapse.’ That sounds fascinating. Care to explain the exact technical methodology?”

Rahul felt a drop of cold sweat trickle down his spine. The ‘operational collapse’ he had referenced in his resume was actually the day the office water cooler broke during peak summer, and he had successfully located a spare jug in the basement.

He knew that telling the truth meant immediate rejection. But backing down wasn’t an option.

Rahul cleared his throat, sat up straight, and looked straight into her eyes with theatrical gravity. “Ms. Sen, certain operational crises involve sensitive internal dynamics. Revealing the specific hardware involved would breach the confidential trust of my former employers. All I can say is that when human resources were draining rapidly and temperature levels reached a critical threshold, I personally retrieved the vital fluid containment vessel and restored team equilibrium.”

Ms. Sen stared at him in dead silence for ten long seconds. The clock on the wall ticked ominously. Rahul prepared himself to be escorted out by security.

Suddenly, Ms. Sen leaned back in her chair and broke into a wide smile. “Brilliant! Simply brilliant!”

Rahul blinked. “Pardon, ma’am?”

“Rahul,” she said, leaning forward. “Ninety percent of our corporate job involves explaining simple, mundane problems to our overseas clients using overly complicated terms so they feel they are getting their money’s worth. Your ability to turn a simple task into a top-secret heroic saga is precisely what our client-relations division needs!”

She handed him the offer letter right then and there.

As Rahul walked out of the glass building with his dream offer in hand, the entire waiting room of nervous applicants erupted into applause, completely unaware that the key to corporate success was simply learning how to describe a water jug like a nuclear reactor.

****

© Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Contact : Mo. +91 73 8657 8657, Email : drskm786@gmail.com

≈ Blog Editor – Shri Hemant Bawankar/Editor (English) – Captain Pravin Raghuvanshi, NM ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – पुस्तक चर्चा ☆ डॉ कुंदन सिंह परिहार के व्यंग्य-संग्रह ‘ये इश्क़ नहीं आसाँ’ पर एक दृष्टि ☆ श्री जगत सिंह बिष्ट ☆

जगत सिंह बिष्ट

(मास्टर टीचर : हैप्पीनेस्स अँड वेल-बीइंग, हास्य-योग मास्टर ट्रेनर, लेखक, ब्लॉगर, शिक्षाविद एवं विशिष्ट वक्ता)

☆ पुस्तक चर्चा 📖 डॉ कुंदन सिंह परिहार के व्यंग्य-संग्रह ‘ये इश्क़ नहीं आसाँ’ पर एक दृष्टि 🌿 ☆ श्री जगत सिंह बिष्ट ☆

ये इश्क़ नहीं आसाँ : व्यंग्य-संग्रह 🔥

लेखक: कुंदन सिंह परिहार

प्रकाशक: वर्जिन साहित्यपीठ

ई-मेल: virginsahityapeeth@gmail.com

प्रथम संस्करण: जून 2026

पृष्ठ संख्या: 157

मूल्य: ₹235.00

उपलब्धता: अमेज़न एवं फ्लिपकार्ट

डॉ कुंदन सिंह परिहार

वर्तमान परिवेश की विसंगतियों पर प्रहार करते सार्थक व्यंग्य 🔥

वर्जिन साहित्यपीठ द्वारा जून 2026 में प्रकाशित व्यंग्य-संग्रह ‘ये इश्क़ नहीं आसाँ’ वरिष्ठ साहित्यकार डॉ कुंदन सिंह परिहार जी का सातवाँ व्यंग्य-संग्रह है। इसके अलावा, उनके सात कथा-संग्रह भी प्रकाशित हो चुके हैं। वे 1960 के बाद से निरंतर कहानी और व्यंग्य लेखन कर रहे हैं।

पुस्तक की भूमिका में उन्होंने लिखा है, “व्यंग्य लेखन एक सामाजिक उपक्रम है। यदि व्यंग्य समाज के लिए नहीं है तो उसका कोई अर्थ नहीं है। व्यंग्य व्यक्तिगत शिकवा-शिकायत नहीं है, न ही वह मनोरंजन का साधन है। व्यंग्यकार अन्याय, अनीति के विरुद्ध समाज की पीड़ा को प्रस्तुत करने की कोशिश करता है। इसलिए परसाई जी ने लिखा कि व्यंग्य हँसने-हँसाने की चीज़ नहीं है। मैं लिखता हूँ क्योंकि मेरी संवेदना अभी जागृत है, क्योंकि मेरी दृष्टि में समाज में बहुत कुछ ऐसा है जो मुझे परेशान करता है और मुझे लिखने के लिए बाध्य करता है।”

इस संग्रह में उनकी अड़तालीस सामयिक और ताज़ातरीन रचनाएँ संकलित हैं। वर्तमान परिवेश की विसंगतियों को उन्होंने बारीकी से देखा, परखा है और उन पर अत्यंत परिपक्वता से प्रहार किया है। उनके लेखन में कहीं भी हल्के, कटु या कठोर शब्द नज़र नहीं आते। गहरी से गहरी और तीखी से तीखी बात भी वे बेहद सहजता से, मजे-मजे में बयाँ कर जाते हैं। जहाँ एक ओर वे अंग्रेज़ी के कुछ शब्दों का प्रयोग करते हैं, तो दूसरी ओर ठेठ हिंदी और देहात के मुहावरों का भी। विषयवस्तु का चयन वे आसपास से और देश में घटित हो रही चिंताजनक घटनाओं से करते हैं। वे कपोल-कल्पित विषयों अथवा नॉन-इश्यूज़ पर बैठे-ठाले अपने तरकश के तीर व्यर्थ नहीं करते। न ही विशुद्ध हास-परिहास के लिए लेखन करते हैं। हरिशंकर परसाई की तरह उनका समग्र व्यंग्य-लेखन सार्थक और उद्देश्यपूर्ण है।

साहित्य से जुड़ाव के चलते, व्यंग्यकार का अन्य (तथाकथित) साहित्यकारों से गाहे-बगाहे मिलना-जुलना होता रहता है। व्यंग्यकार की पैनी दृष्टि सूक्ष्म अवलोकन करती रहती है। तत्पश्चात् इन निरीह प्राणियों पर हल्की-फुल्की फुहार करती है। कवियों का नामकरण, यथा—कवि कोमल प्रसाद ‘उदासीन’, झलकन लाल ‘अनोखे’, छोटेलाल ‘अनमने’, ‘निर्मम’ जी, ‘नश्तर’ जी और ‘खंजर’ जी—उन कवियों की साहित्य-साधना के विषय में काफी कुछ इंगित कर जाता है। व्यंग्यकार के शिल्प का विनोदपूर्ण पक्ष इन रचनाओं को पढ़ने के दौरान पाठक के मुख से स्मित-रेखा को लुप्त नहीं होने देता। ज्यों-ज्यों बात आगे बढ़ती है, विद्रूप की परतें भी खुलती जाती हैं। प्रथम कविता-संग्रह प्रकाशित होने पर, नए उभरते कवि को नगर के वरिष्ठ कवि किताब के विमोचन, उस पर चर्चा और उसके प्रचार विषयक समझाइश देते हुए कहते हैं, “भैया, किताब के कर्मकांड के लिए लोग अपने प्रोविडेंट फंड का पैसा खर्च कर देते हैं, बेटी के ब्याह के लिए रखा पैसा समर्पित कर देते हैं…”

परिहार जी का लेखन मल्टी-डाइमेंशनल है। उसमें वैज्ञानिक दृष्टि है, इतिहास-बोध है, देश-विदेश की घटनाओं का समावेश है और साहित्यिक गहराई भी है। वे गहन चिंतक और विचारक हैं, जो आवश्यकतानुसार दोहरे चरित्रों की साहित्यिक शल्य-चिकित्सा भी करते हैं। उनकी एक रचना प्रकृति की ‘फूड चेन’ यानी आहार-श्रृंखला पर केंद्रित है, जिसके अनुसार पोषक-तत्व और ऊर्जा का स्थानांतरण पहले जीव से दूसरे जीव में हो जाता है। इसका विस्तारपूर्वक वैज्ञानिक विवरण देने के उपरांत उनका व्यंग्यकार प्रकट होता है। वे कहते हैं, मनुष्य अन्य जीवों की तुलना में अधिक बुद्धि-संपन्न प्राणी है। प्रकृति द्वारा निर्मित आहार-श्रृंखला से उसका मन नहीं भरता। मनुष्य के द्वारा निर्मित आहार-श्रृंखला में उत्पादक से ऊर्जा और पोषण का संग्रह सबसे निचले अधिकारी या सबसे ऊपर के अधिकारी के द्वारा किया जाता है। मुझे लगता है, यह एक अद्भुत व्यंग्य-रचना है।

व्यंग्य-संग्रह में सर्वाधिक संख्या में व्यंग्य धार्मिक आडंबर और पाखंड पर केंद्रित हैं। वर्तमान राजनीतिक परिवेश में जिस तरह के मिथ्या और बड़बोले धर्मचक्र का प्रवर्तन हो रहा है, उससे व्यंग्यकार खासा उद्वेलित लगते हैं। उन्होंने मिथ्याचार का पर्दाफाश करने में कतई कोई मुरव्वत नहीं की है। बाबाओं और अंधभक्तों के हास्यास्पद क्रियाकलापों पर कटाक्ष करते हुए, आस्था का विज्ञान-सम्मत विश्लेषण किया है। स्वर्ग और नर्क, पाप और पुण्य, और आस्तिक और नास्तिक की मान्यताओं को लेकर कुछ-कुछ फंतासी के अंदाज़ में, या भगवान विष्णु से सीधे संवाद की शैली में लिखी गई रचनाएँ आनंदित करती हैं। धार्मिक मिथ्याचार को लेकर उनका आक्रोश बहुत गहरा है, जो बार-बार उनको इस पर कलम से प्रहार करने के लिए बाध्य करता है।

इसके अलावा, उन्होंने राजनेताओं के मूल चरित्र और भ्रष्टाचार को भी खूब अच्छी तरह पहचाना है और छुटभैया नेताओं से लेकर स्थापित नेताओं की खूब खबर अपने व्यंग्यों में ली है। विदेशों में बसे प्रवासियों के “रूट्स” की उथली तलाश पर भी उन्होंने कटाक्ष करने में कोई कसर नहीं छोड़ी है। शीर्षक व्यंग्य ‘ये इश्क़ नहीं आसाँ’ प्रेम और विवाह की सामयिक विडंबनाओं की ओर इंगित करता है। आज के सामाजिक परिवेश और कुछेक लोगों के विचित्र व्यवहार पर भी उन्होंने सटीक एवं सार्थक प्रहार किए हैं। इनका पूर्ण आनंद तो उन व्यंग्य-रचनाओं को डूबकर पढ़ने में ही आएगा, जैसी कि अंग्रेज़ी में कहावत है—The proof of the pudding is in the eating.

पुस्तक के अंत में, सुप्रसिद्ध व्यंग्यकार हरिशंकर परसाई पर केंद्रित एक संस्मरण है। परिहार जी नियमित रूप से उनसे मिलने उनके आवास पर जाते थे। परसाई जी को याद करते हुए, वे लिखते हैं, “मैंने महसूस किया कि परसाई जी के संपर्क में आने से व्यक्ति का जीवन प्रभावित और परिवर्तित होता था। उनके जीवन को देखने और उनके साथ उठने-बैठने से व्यक्ति अनेक क्षुद्रताओं से मुक्त हो जाता था। उसके लिए उन मार्गों को अपनाना भी कठिन हो जाता था जो आज ऊपर पहुँचने की आसान सीढ़ी माने जाते हैं। मेरे जीवन पर परसाई जी की जो छाप पड़ी वह शायद अंत तक कायम रहेगी।”

डॉ. कुंदन सिंह परिहार का जीवन सादगीपूर्ण और आडंबर-रहित है। वे स्पष्टवादिता और विद्वतापूर्ण ढंग से अपनी बात रखते हैं। अंग्रेज़ी साहित्य और अर्थशास्त्र में स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त करने के उपरांत उन्होंने डॉक्टरेट और लॉ की उपाधियाँ भी प्राप्त कीं। लम्बे समय तक अध्यापन करने के बाद वे प्राचार्य के पद से सेवानिवृत्त हुए। उन्हें मध्यप्रदेश हिंदी साहित्य सम्मेलन के वागीश्वरी सम्मान और भवभूति अलंकरण के अलावा अन्य पुरस्कार भी प्राप्त हुए हैं।

ईश्वर से प्रार्थना है कि उन्हें उत्तम स्वास्थ्य और दीर्घायु प्रदान करे। उनका रचनाकर्म इसी तरह निर्बाध चलता रहे और उनका स्नेह एवं आशीर्वाद हमें मिलता रहे।

©  जगत सिंह बिष्ट 🔥

इंदौर, मध्य प्रदेश

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares
1

हिन्दी साहित्य – साहित्यिक स्तम्भ ☆ ग़ज़ल # १६६ ☆ मरकर अमर वो हो गया… ☆ श्री अरुण कुमार दुबे ☆

श्री अरुण कुमार दुबे

(वरिष्ठ साहित्यकार श्री अरुण कुमार दुबे जी, उप पुलिस अधीक्षक पद से मध्य प्रदेश पुलिस विभाग से सेवा निवृत्त हुए हैं । संक्षिप्त परिचय ->> शिक्षा – एम. एस .सी. प्राणी शास्त्र। साहित्य – काव्य विधा गीत, ग़ज़ल, छंद लेखन में विशेष अभिरुचि। आज प्रस्तुत है, आपकी एक भाव प्रवण रचना “मरकर अमर वो हो गया“)

☆ साहित्यिक स्तम्भ ☆ कविता # १६६ ☆

✍ मरकर अमर वो हो गया… ☆ श्री अरुण कुमार दुबे 

पूछा तू उसके पास  बुलाया न आ गया

बोला कि पलकें छपका इशारा किया गया

 *

फ़रियाद है ग़रीब की हर दर पे अनसुनी

रोता हुआ वो आया था रोता चला गया

 *

मरकर अमर वो हो गया सदियों के वास्ते

जो जान अपनी मुल्क की ख़ातिर लुटा गया

 *

धोखे से कब गिला तेरे मैं शुक्रिया करूँ

आँखों से ये जो यक़ीन का चश्मा हटा गया

 *

भागे है ज़र के पीछे बशर जानते हुए

ले साथ क्या वो आया है ले साथ क्या गया

 *

उम्मीद दर्द से थी मुदावा की जिससे वो

इक ज़ख़्म  मेरे दिल पे है ताज़ा लगा गया

*

अब आज़माने को कोई सूरत नहीं बची

तोड़ा है तुमने जब भी भरोसा किया गया

 *

वो तंगदिल था कर न सका है मुझे मुआफ़

वर्षों का रब्त एक ख़ता पर मिटा गया

 *

इल्ज़ामे-बेवफाई से मैं बच गया अरुण

मुझसे किनारा करके सनम बेवफा गया

© श्री अरुण कुमार दुबे

सम्पर्क : 5, सिविल लाइन्स सागर मध्य प्रदेश

मोबाइल : 9425172009 Email : arunkdubeynidhi@gmail. com

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – आलेख ☆ वरिष्ठ नागरिक और डिजिटल साक्षरता: बदलते समय के साथ कदमताल ☆ डाॅ राकेश सक्सेना ☆

डाॅ राकेश सक्सेना

(डाॅ राकेश सक्सेना जी पूर्व सदस्य हिंदी सलाहकार समिति, खान मंत्रालय, भारत सरकार, जेएलएन पी०जी० काॅलेज, एटा से हिंदी विभागाध्यक्ष पद से सेवानिवृत्त हैं। कनाडा, भूटान, नेपाल, श्रीलंका, ताशकंद आदि देशों की विदेश यात्राएँ। 07 मौलिक कृतियां, 20 सम्पादित, अनगिनत पत्र-पत्रिकाओं में रचनाएँ प्रकाशित.  आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय आलेख – वरिष्ठ नागरिक और डिजिटल साक्षरता: बदलते समय के साथ कदमताल।)

☆ आलेख – वरिष्ठ नागरिक और डिजिटल साक्षरता: बदलते समय के साथ कदमताल ☆ डाॅ राकेश सक्सेना ✍

इक्कीसवीं सदी में डिजिटल साक्षरता मानव जीवन की एक आवश्यकता बन चुकी है। इस तकनीक ने बैंकिंग,चिकित्सा, शिक्षा, संचार,सरकारी सेवाएँ, टिकट बुकिंग, खरीददारी आदि सभी क्षेत्रों में कार्यप्रणाली को पूरी तरह बदलकर रख दिया है। भले ही इस कार्यप्रणाली ने सुविधाओं के नये द्वार खोले हों लेकिन वरिष्ठ नागरिक इससे विशेष रूप से प्रभावित हो रहे हैं क्योंकि वरिष्ठ नागरिकों ने अधिकांश अपना जीवन उस युग में व्यतीत किया है जब संचार सेवाएँ कागजी माध्यमों पर निर्भर थीं,अत: इनके लिए डिजिटल साक्षरता का अर्थ केवल स्मार्टफोन चलाना सीख लेना ही नहीं अपितु इनको उपकरणों का सुरक्षित, विवेकपूर्ण उपयोग करने के साथ सामाजिक रूप से जुड़े रहने, आवश्यक सेवाओं तक पहुँच बनाने, आर्थिक गतिविधियों को सरल करने और बदलते युग के साथ आत्मविश्वासपूर्वक संवाद स्थापित करने में सक्षम बनाती है। डिजिटल साक्षरता आत्मनिर्भर बनाती है। इसकी सही जानकारी होने पर अन्य व्यक्ति पर निर्भर रहने की आवश्यकता कम हो जाती है, सामाजिक सम्पर्क बनाए रखना आसान हो जाता है, सार्वजनिक और निजी सेवाएँ डिजिटल माध्यम से होने के कारण उपयोग की क्षमता बढ़ जाती है।

प्राय: वरिष्ठ नागरिकों एवं डिजिटल विभाजन के पीछे तकनीकी अनुभव एवं भाषा का अभाव, आर्थिक बाधाएँ, छोटे-छोटे अक्षर, दृष्टि एवं श्रवण सम्बन्धी कठिनाइयाँ, तकनीकी भय एवं आशंका कि कहीं गलत बटन दबाकर कोई नुकसान न हो जाए आदि अनेक कारण हैं,अत: वरिष्ठ नागरिकों को साक्षर बनाने की प्रक्रिया में उनके मन से यह धारणा हटना आवश्यक है। उनको यह समझाना आवश्यक है कि सीखने की प्रक्रिया धीमी होती है। यदि किसी वरिष्ठ को सर्वप्रथम अपने परिवार के दूर बैठे सदस्य से वीडियोकाॅल से सफलतापूर्वक बात करना सिखाएँ तो तकनीक के प्रति उनका विश्वास निश्चित रूप से बढ़ेगा। सिखाने की दिशा में परिवार की भूमिका महत्वपूर्ण होती है। परिवारीजन गलती होने पर उपहास न करें, पासवर्ड सुरक्षित रखने के तरीके सिखाएँ, ओटीपी, पिन साझा न करने की आदत को विकसित करें। सिखाने वाले को चाहिए कि वह भय पैदा न करे और सतर्कता व विवेक विकसित करें। बैंकिंग सेवाओं में डिजिटल तकनीक की जानकारी देते समय ‘ कैसे भुगतान करें ‘ नहीं बल्कि ‘ कब भुगतान न करें ‘ भी सिखाया जाना चाहिए।

भारतीय ज्ञान परम्परा में सीखने की प्रक्रिया को श्रेयस्कर बताया गया है। डिजिटल तकनीक वरिष्ठ नागरिक की रुचि के अनुसार साहित्य, संगीत, इतिहास,दर्शन, भाषा, कला, अध्यात्म व सामान्य ज्ञान जैसे विभिन्न विषयों तक पहुँच सकते हैं। डिजिटल समावेशन में परिवार, समाज, सरकारी संस्थाओं, स्थानीय निकायों, बैंकों आदि सभी की महत्वपूर्ण भूमिका होनी चाहिए। तकनीक निर्माताओं का उत्तरदायित्व है कि वे बड़े और स्पष्ट अक्षरों, सरल मेनू, आसानी से समझ आने वाले सुरक्षा संदेश आदि विशेषताओं को महत्व दें। डिजिटल साक्षरता सुविधा ही नहीं, यह आत्मसम्मान, आत्मनिर्भरता, सामाजिक सहभागिता के साथ बदलते समय में समान अवसर का माध्यम भी है। यह तकनीक पीढ़ियों के बीच संवाद का माध्यम बन सकती है। यदि बच्चे बुजुर्गों को स्मार्टफोन चलाना सिखाते हैं तो बुजुर्ग भी धैर्य तथा जीवन के अनुभव सिखाते हैं इसलिए यह तकनीकी प्रशिक्षण दो पीढ़ियों में ज्ञान-विनिमय बन जाता है।

अंतत: हम कह सकते हैं कि डिजिटल क्रांति ने जीवन को सुविधाजनक बनाया है लेकिन इसकी वास्तविक सफलता तभी मानी जाएगी, जब समाज का कोई वर्ग पीछे न छूटे। वरिष्ठ नागरिक इस डिजिटल परिवर्तन में दर्शक नहीं, सक्रिय सहभागी बन सकते हैं। इस आधुनिक व्यवस्था को वरिष्ठ नागरिकों के लिए अधिक समावेशी बनाना होगा,अत: आवश्यकता है ऐसी डिजिटल संस्कृति निर्माण की , जिसमें तकनीक सुविधा बने, निर्भरता नहीं। ज्ञान शक्ति बने, भय नहीं। सुरक्षा आदत बने, औपचारिकता नहीं और डिजिटल साक्षरता उम्र की सीमा नहीं, जीवनपर्यंत सीखने का अवसर बने।

©  डाॅ राकेश सक्सेना

पूर्व हिंदी विभागाध्यक्ष, 68, शान्तीनगर, एटा ( उ०प्र० ) 207001

मोबाइल: 94122 82235

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – कविता ☆ हेमंत साहित्य # ७० – गर इश्क है उर्दू से… ☆ श्री हेमंत तारे ☆

श्री हेमंत तारे 

श्री हेमन्त तारे जी भारतीय स्टेट बैंक से वर्ष 2014 में सहायक महाप्रबंधक के पद से सेवानिवृत्ति उपरान्त अपने उर्दू भाषा से प्रेम को जी रहे हैं। विगत 10 वर्षों से उर्दू अदब की ख़िदमत आपका प्रिय शग़ल है। यदा- कदा हिन्दी भाषा की अतुकांत कविता के माध्यम से भी अपनी संवेदनाएँ व्यक्त किया करते हैं। “जो सीखा अब तक,  चंद कविताएं चंद अशआर”  शीर्षक से आपका एक काव्य संग्रह प्रकाशित हो चुका है। आज प्रस्तुत है आपकी एक रचना – गर इश्क है उर्दू से।)

☆ हेमंत साहित्य # ७० ☆

✍ गर इश्क है उर्दू से… ☆ श्री हेमंत तारे  

फ़ासला  नही,  फ़ासिला कहा करो

हादसा  नही,   हादिसा  कहा  करो

गर इश्क है उर्दू से,  पशेमा  क्यों हो

यार,  सरेआम ऐलानिया कहा करो

कुछ  रिवायतें होती हैं उर्दू अदब की

मशायरे सुनो, और ईर्शाद कहा करो

 *

गैरों की नही अपनों की बात करता हूं

गर वो ग़लत है, उन्हें गलत कहा करो

 *

आधा सच कहो,  ये लाजिमी तो नही

जो बात है, वो साफगोई से कहा करो

 *

ख़ामोशी बोलती है जानम, इंकार नही

पर, कभी खुलकर भी  बात  कहा करो

 *

जो मौसम – ऐ – तपिश में देते है पनाह

उन  दरख़्तों को भी शुक्रिया कहा करो

 *

ये दिल है ‘हेमंत’ कोई खिलौना तो नही

टूट जाता है गर खेले कोई ये कहा करो

© श्री हेमंत तारे

मो.  8989792935

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares