Category: इन्द्रधनुष्य

सौ. गौरी गाडेकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ उमवेल्ट (Umwelt) – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर ☆

कल्पना करा, तुम्ही तुमच्या पाळीव कुत्र्याला घेऊन बाहेर फेरफटका मारायला गेला आहात. तुम्ही आजूबाजूला दिसणाऱ्या ओळखीच्या माणसांना भेटताय, थांबून बोलताय. वातावरणातला गंध, गाड्यांचे आवाज आणि वाऱ्याची झुळूक तुम्हाला जाणवते आहे.

तुमचा कुत्रा सोबत चालतोय पण तो इथेतिथे ओळखीच्या खुणा हुंगत चाललाय. ओल्या नाकपुड्या हवेतील असंख्य गंध साठवतायत, गंधांवरून तो जगाचा अर्थ लावतोय. त्याला ते आवाज ऐकू येत आहेत जे तुम्हाला ऐकू येत नाही. त्याला ते दिसतंय जे तुम्हाला दिसत नाही किंवा तुम्ही सवयीने दुर्लक्ष करताय.

त्या कुत्र्याच्या अंगावरील केसात एक गोचीड लपून बसली आहे. त्या अंध आणि बहिऱ्या जिवासाठी जगाचा अर्थ फक्त दोनच गोष्टी आहेत – सस्तन प्राण्याच्या शरीराचे तापमान आणि त्याच्या त्वचेतून येणारा (ब्युटीरिक ऍसिडचा) गंध. यापलीकडे जग आहे, हे त्याला माहीतच नाही.

तुम्ही एका झाडापाशी थांबलात. त्या झाडावर वटवाघूळ लटकलेलं आहे. ते डोळ्यांनी नव्हे, तर प्रतिध्वनीने (echolocation) जग ‘पाहत’ आहे. वस्तूवर आदळून परत येणाऱ्या ध्वनिलहरींमधून ते आपल्या मनात जगाचं चित्र उभं करतं. प्रकाशाचे रंग, झाडांची हिरवी पानं याला त्याच्या जगात काहीच अर्थ नाही.

हे आहे ‘उमवेल्ट’!

१९०९ मध्ये, जेकब वॉन युक्सकुल (Jakob von Uexküll) नावाच्या एका जीवशास्त्रज्ञाने ‘उमवेल्ट’ ही संकल्पना मांडली. उमवेल्ट’ म्हणजे एकाच परिसरात राहणारे वेगवेगळे प्राणी, जगाला वेगवेगळ्या पद्धतीने अनुभवतात. थोडक्यात सांगायचं तर, जगाचा तो छोटासा, मर्यादित भाग जो एखादा प्राणी आपल्या ज्ञानेंद्रियांनी ओळखू शकतो, तो म्हणजे त्याची ‘उमवेल्ट’.

जग अफाट आहे. पण आपण तेवढंच जग अनुभवू शकतो जेवढी आपली ज्ञानेंद्रिये पाहू शकतात. प्रत्येक जीव आपल्या ‘उमवेल्ट’लाच संपूर्ण आणि अंतिम वास्तव समजतो.

‘द ट्रुमन शो’ हा एक प्रसिद्ध इंग्रजी चित्रपट आहे. ही ट्रुमन बरबँक नावाच्या एका माणसाची कथा आहे, जो एक सामान्य आणि आनंदी जीवन जगतो. तो सीहेवन नावाच्या एका सुंदर, शांत आणि परिपूर्ण शहरात राहतो. त्याचे मित्र आहेत, त्याची पत्नी आहे आणि एक चांगली नोकरी आहे. पण त्याला एक गोष्ट माहीत नसते – त्याचे संपूर्ण आयुष्य एक खोटं आहे. तो जन्मापासून एका विशाल स्टुडिओमध्ये (जो शहरासारखा दिसतो) राहत आहे आणि त्याचे आयुष्य हा २४ तास चालणारा, जगभरात प्रसारित होणारा एक प्रचंड लोकप्रिय रिॲलिटी टीव्ही शो आहे.

या चित्रपटातील नायकाप्रमाणेच, “आपल्यासमोर जे जग सादर केले जाते, तेच आपण वास्तव म्हणून स्वीकारतो. ” आपणही आपापल्या ‘उमवेल्ट’ स्वीकारतो आणि तिथेच थांबतो.

माणसाची ‘उमवेल्ट’ जास्त गुंतागुंतीची आहे, कारण ती फक्त ज्ञानेंद्रियांवर अवलंबून नाही. ती अनेक पातळ्यांवर तयार होते:

१. जैविक ‘उमवेल्ट’ (The Biological Umwelt): आपल्या प्रत्येकाची शारीरिक क्षमता वेगळी असते. जो व्यक्ती रंगांधळा आहे, त्याचं आणि आपलं दृश्य जग वेगळं आहे. काही लोकांना इतरांपेक्षा जास्त तीव्र गंध येतो किंवा चव समजते. काहीजण अतिशय मंद आवाजही ऐकू शकतात. हा आपल्या ‘उमवेल्ट’मधील नैसर्गिक फरक आहे.

२. अनुभवांची ‘उमवेल्ट’ (The Experiential Umwelt): हा आपल्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. आपले आयुष्यभरातील अनुभव आपल्या वास्तवाची आणि जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाची निर्मिती करतात.

उदाहरणार्थ, सुरक्षितता: ज्या व्यक्तीचं बालपण युद्धजन्य परिस्थितीत गेलं आहे, तिच्यासाठी फटाक्याचा मोठा आवाज म्हणजे ‘धोक्याचा संकेत’ असतो. याउलट, शांत वातावरणात वाढलेल्या व्यक्तीसाठी तोच आवाज फक्त ‘एक गोंगाट’ असतो. इथे आवाज (संकेत) एकच आहे, पण दोन्ही ‘उमवेल्ट’मध्ये त्याचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा आहे.

उदाहरणार्थ, आर्थिक स्थिती: गरिबीत वाढलेल्या व्यक्तीसाठी पैशाचं, बचतीचं आणि सुरक्षिततेचं महत्त्व वेगळं असतं. तिच्या जगात प्रत्येक निर्णय आर्थिक गणितावर अवलंबून असतो. दुसरीकडे, श्रीमंतीत वाढलेल्या व्यक्तीच्या ‘उमवेल्ट’मध्ये हे संकेत तितकेसे तीव्र नसतात.

३. ज्ञान आणि संस्कृतीची ‘उमवेल्ट’ (The Knowledge and Cultural Umwelt): आपलं शिक्षण, आपली नोकरी आणि आपली संस्कृती आपली ‘उमवेल्ट’ घडवते.

एकाच पुलाकडे पाहताना, एका इंजिनिअरला त्यातील ‘लोड-बेअरिंग स्ट्रेस’ आणि ‘टेन्साइल स्ट्रेंथ’ दिसेल, तर एका इतिहासकाराला त्या पुलाने शहराच्या विकासात बजावलेली भूमिका दिसेल. एका कवीला त्यात विरह किंवा मिलनाचं प्रतीक दिसेल. पूल तोच आहे पण प्रत्येकाची ‘उमवेल्ट’ वेगळी आहे.

समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा आपण हे विसरतो की समोरच्या व्यक्तीची ‘उमवेल्ट’ आपल्यापेक्षा वेगळी असू शकते. आपण आपल्याच अनुभवांच्या आणि ज्ञानाच्या चष्म्यातून जगाला पाहतो आणि आग्रह धरतो की समोरच्यानेही ते तसंच पाहावं. इथूनच मतभेद आणि संघर्षाला सुरुवात होते. (सोशल मीडियावर तर हे २४ तास चालू असते! )

‘उमवेल्ट’ आपल्याला शिकवते की आपलं ज्ञान आणि अनुभव मर्यादित आहेत. आपण जगाचा एक छोटासा तुकडाच पाहू शकतो. ही जाणीव आपल्यातील अहंकार कमी करते. “मी सर्वकाही जाणू शकत नाही आणि माझं जग हे एकमेव सत्य नाही, ” ही भावना मनात रुजवणं, ही विकासाची पहिली पायरी आहे.

जेव्हा तुमचा कोणाशी वाद होईल, तेव्हा त्याला ‘जिंकण्याची लढाई’ म्हणून पाहू नका. त्याकडे ‘समोरच्याची उमवेल्ट समजून घेण्याची संधी’ म्हणून पाहा.

“तुझं चुकतंय! ” असं म्हणण्याऐवजी, “तू या निष्कर्षापर्यंत कसा पोहोचलास, हे मला समजून घ्यायचं आहे, ” असं म्हणून पाहा.

“हे असं कसं असू शकतं? ” याऐवजी, “तुला असं का वाटतं, हे सांगशील का? ” असं विचारा. यामुळे संवाद तुटण्याऐवजी अधिक अर्थपूर्ण होतो.

सहानुभूती म्हणजे फक्त समोरच्यासाठी वाईट वाटणं नाही, तर त्याची ‘उमवेल्ट’ कशी असेल याची कल्पना करण्याचा प्रयत्न करणे (सह-अनुभूती). त्याचे अनुभव, त्याच्या भीती, त्याच्या आशा-आकांक्षा कोणत्या जगात घडल्या आहेत, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे. यामुळे आपण माणसांना त्यांच्या वागण्यावरून नाही, तर त्या वागण्यामागील कारणांवरून समजून घ्यायला लागतो.

एका टीममध्ये किंवा समाजात जितके जास्त प्रकारचे लोक असतील, तितक्या वेगवेगळ्या ‘उमवेल्ट’ एकत्र येतात. यामुळे होतं काय की, सगळ्यांच्या मर्यादित जगांना एकत्र करून, वास्तवाचं एक मोठं आणि अधिक स्पष्ट चित्र दिसू लागतं. जिथे एकाला धोका दिसतो, तिथे दुसऱ्याला संधी दिसू शकते. म्हणूनच, कामाच्या ठिकाणी किंवा समाजात विविधता असणं हे केवळ नैतिकदृष्ट्या चांगलं नाही, तर ते व्यावहारिकदृष्ट्याही अत्यंत फायदेशीर आहे.

आपल्या रोजच्या आयुष्यात असे कितीतरी प्रसंग येतात, जेव्हा आपल्याला खात्री असते की ‘आपणच बरोबर आहोत’ आणि समोरची व्यक्ती ‘चुकत आहे’. मग ते कौटुंबिक वाद असोत, ऑफिसमधील मतभेद असोत किंवा मित्रांसोबतची चर्चा असो. आपण आपल्या मतांवर ठाम राहतो आणि समोरच्याला आपलं म्हणणं पटवून देण्याचा आटोकाट प्रयत्न करतो. पण या सगळ्यात आपण एक मूलभूत गोष्ट विसरतो. कदाचित हा संघर्ष ‘बरोबर’ विरुद्ध ‘चूक’ असा नसून, ‘एक जग’ विरुद्ध ‘दुसरं जग’ असा असेल तर? आपण जेव्हा हे स्वीकारतो की आपलं जग मर्यादित आहे, तेव्हाच आपल्याला इतरांचं जग शोधण्याची प्रेरणा मिळते. आणि याच जाणिवेत अधिक समृद्ध मानवी संबंधांची शक्यता दडलेली आहे.

पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला वाटेल की ‘मीच बरोबर आहे’, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा: “मी माझ्या ‘उमवेल्ट’मधून बोलतोय की समोरच्याची ‘उमवेल्ट’ समजून घेण्याचा प्रयत्न करतोय? “

या एका प्रश्नाने तुमच्या जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात अफाट बदल घडू शकतो.

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री प्रभा हर्षे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “एका CA आजोबांची गोष्ट…” –  माहिती संग्राहक : अज्ञात  ☆ सुश्री प्रभा हर्षे ☆

श्री ताराचंद अग्रवाल 

चार्टर्ड अकाउंटंट होणं म्हणजे काय हे त्या मार्गाला जे गेलेत तेच सांगू शकतात. आधी फाउंडेशन मग इंटर आणि शेवटी फायनल, पास होता होता तोंडाला फेस येतो. बरेचजण तर कंटाळून सीए होण्याचा प्लॅन दुसर्‍या जन्मावर ढकलून देतात अशी ही स्पर्धात्मक परीक्षा! पण ते जाऊ द्या, आज वाचा वयाच्या ७१ व्या वर्षी सीए होणार्‍या आजोबांची गोष्ट!

निवृत्तीनंतरचं आयुष्य म्हणजे विश्रांती असा अर्थ लावणाऱ्या आपल्या समाजात, जयपूरच्या श्री ताराचंद अग्रवाल एक विलक्षण आणि प्रेरणादायी त्यांनी असा पराक्रम केला आहे, त्यांनी वयाच्या ७१व्या वर्षी CA ची पदवी मिळवली आहे. स्टेट बँक ऑफ बिकानेर अँड जयपूर मधून निवृत्त झाल्यावर त्यांचे अनेक कलीग निवृत्तीनंतर आराम करत होते. पण ताराचंद अग्रवाल घरी बसल्या बसल्या त्यांच्या नातीला CA परीक्षेच्या तयारीसाठी मदत करत होते. मग त्यांना वाटलं की आपणही ही सीएची परीक्षा द्यावी. आणि ते यावर्षी सीए झालेही! धन्य हो आजोबा! अभिनंदन!

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती : सुश्री प्रभा हर्षे

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘शिशिराचा श्वास.. उत्तरायणाची कुजबूज…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

२१ डिसेंबरच्या पहाटे, क्षितिजावर उगवणारा सूर्य जणू दीर्घ श्वास घेत उत्तर दिशेकडे वळू लागतो. त्या सूक्ष्म वळणाबरोबरच उत्तरायणाची सौम्य चाहूल पृथ्वीच्या उरात अलगद उतरते. थकलेल्या मातीला नवी उमेद मिळते आणि शिशिर ऋतू आपल्या शीतल पदराने साऱ्या सृष्टीला मायेनं कवेत घेतो. वातावरणात एक अलक्षित शांतता नांदू लागते. थंडगार वाऱ्याच्या कुजबुजीतून ऋतूचं आगमन सांगणारी हळवी साद ऐकू येते.

“ऋतवः षट्, जीवनस्य लयाः।”

ऋतू म्हणजे जीवनाच्या सहा नाजूक लयीच होत.

शिशिरातील गारवा अंगाला झोंबतो खरा, पण मनाला मात्र प्रसन्नतेची ऊब देतो. पहाटे पसरलेलं धुकं जणू निसर्गाचं स्वप्न असतं; गवतावर साचलेले दवबिंदू त्या स्वप्नावर चमकणारे मोती. निळसर, स्वच्छ आकाशात एक अलौकिक निर्मळता दडलेली असते. झाडांची पानगळ सुरू होते. हिरव्या आठवणींचा शांत निरोप आणि कोरड्या पानांची सळसळ. ही पानगळ मृत्यूची नाही; ती नव्या अंकुरांच्या स्वागताची मूक सिद्धता असते!

“न हि नाशोऽस्ति पल्लवानाम्, पतनं पुनरुत्थानाय।”

पानगळ म्हणजे नाश नव्हे; ती नव्या जीवनाची नांदी असते.

हवेत शुष्कता वाढते. ओठ कोरडे पडतात, त्वचा ताणली जाते, आणि माणूस निसर्गाशी अधिक सजग नातं जोडू लागतो. याच कोरडेपणातून आरोग्याची शिस्त जन्माला येते. तेल, तूप, स्निग्धता आणि उष्णतेचे मोल कळते—जणू शरीर स्वतःच आपली काळजी कशी घ्यावी, हे शिकवू लागते.

“आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः।”

आहार शुद्ध झाला, की मनही निर्मळ होते.

शिशिर ऋतू म्हणजे फळा- शाकभाज्यांचा उत्सवच! गाजरांचा लालिमा, संत्र्यांची सुगंधी आंबटगोडी, डाळिंबातील टपोऱी माणकं, आवळ्याची तुरट चव, या साऱ्या-साऱ्यांत आरोग्याचा अमृतरस भरलेला असतो. तीळ, गूळ, शेंगदाणे आणि सुकामेवा यांपासून घडणारे लाडू, चिक्की आणि हलवे हे पदार्थ शरीराला ऊब देतात, आणि मनात उत्साहाची गोड लहर जागवतात.

प्रांताप्रांतांची खाद्यसंस्कृती शिशिरात अधिक खुलून येते. महाराष्ट्रात तीळगुळाचा गोडवा आणि पुरणपोळीचा दरवळ; उत्तर भारतात तव्यावर फुलणारे पराठे आणि सरसों का साग; पंजाबमधे मक्केकी रोटीची धग; दक्षिणेत उकडलेल्या पदार्थांची साधी पण पौष्टिक ऊब.

प्रत्येक प्रदेश आपल्या वैशिष्ठ्यपूर्ण पाककौशल्यातून आणि जिव्हालालव्यातून शिशिराशी संवाद साधतो.

पशुपक्षीही ऋतूच्या लयीशी आपले जीवनगान जुळवतात. खगांचे थवे दूरवर स्थलांतर करतात, जनावरे ऊबदार आश्रय शोधतात, आणि मानव शीत निवारणासाठी लोकरीच्या वस्त्रांत स्वतःला गुंडाळतो. शाल, स्वेटर, टोपी यांतून त्याला बाह्य ऊब मिळते. गडद, विविधरंगी वस्त्रांत फिरणारी माणसं पाहिली की जणू उद्यानातील फुलांचे ताटवेच चालू लागल्याचा भास होतो!

शिशिर ऋतू सण-उत्सवांनीही नटलेला असतो. मकरसंक्रांत उत्तरायणाचे स्वागत करते. “तीळगुळ घ्या, गोड गोड बोला”

या साध्या वाक्यातून समाजमनात माणुसकीचा गोडवा पसरतो. निरभ्र आकाशात विविध रंगांचे, आकारांचे पतंग रंगीबेरंगी स्वप्नांसारखे उडतात. घराघरांत गूळ-तीळाचा सुगंध नात्यांना घट्ट बांधतो.

“माधुर्यं भूषणं वाचा।”

गोडवा हीच वाणीची खरी शोभा आहे.

शिशिर म्हणजे केवळ थंडीची चाहूल नव्हे; तो अंतर्मुख होण्याचा काळ आहे. निसर्ग जसा शांत होतो, तसाच माणूसही स्वतःकडे वळतो. उत्तरायणाचा सूर्य जसा हळूहळू उंचावतो, तसतशी जीवनात आशेची किरणे वाढू लागतात.

शिशिर आपल्याला शिकवतो…

थंडीतही ऊब निर्माण करता येते, कोरडेपणातही स्नेहयुक्त गोडवा फुलवता येतो. वृक्षांवरून गरगरत भूमीवर पडणारी पानगळ सांगते, हा अंत नव्हे; यानंतर वसंत फुलणार आहे, नवा आरंभ होणार आहे, नव्हे तो अटळ आहे. जीवन हा अखंड प्रवाह आहे.

शिशिर ऋतू नुसते ऋतुपरिवर्तनाचे संकेत देत नाही, तर जीवनाचे सूक्ष्म तत्त्वज्ञान उलगडतो. पानगळ जशी त्या वृक्षांना जीर्ण पर्णसंभार ढाळून हलके करते, तशीच आसक्ती, अहंकार आणि अनावश्यक ओझी गळून पडली, तर जीवन अधिक निर्मळ होते. थंडीत ऊब जितकी मोलाची वाटते, तितकीच कठीण काळी प्रेम, करुणा आणि माणुसकीची ऊब आवश्यक ठरते.

“तमसो मा ज्योतिर्गमय।”

अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा प्रवासच जीवन आहे.

उत्तरायणाचा सूर्य अंधारातून प्रकाशाकडे नेणाऱ्या प्रवासाचे प्रतीक आहे. तो सांगतो, जडत्व, निराशा आणि थकव्याच्या कठीण काळानंतर आशा, चैतन्य आणि उन्नती नक्कीच येते. शिशिरातील शिस्तबद्ध आहार-विहार जसा शरीराला बळ देतो, तशीच संयम, संतुलन आणि आत्मचिंतनाची साधना मनाला स्थैर्य देते.

निसर्ग आपल्याला थांबायला शिकवतो, साठवायला शिकवतो, त्यागायलाही शिकवतो. योग्य वेळेची वाट पाहायला शिकवतो. प्रत्येक ऋतूचा स्वीकार केल्यास जीवनातील प्रत्येक टप्पा अर्थपूर्ण ठरतो. शिशिर म्हणजे अंत नव्हे, तो नव्या वसंताची शांत, संयत आणि आशादायी सिद्धता आहे.

म्हणूनच शिशिर आपल्याला सांगतो, बाह्य थंडीपासून स्वतःचे रक्षण करताना अंतर्मनातील सूर्य प्रज्वलित ठेवावा. कारण जेव्हा आत प्रकाश उगवतो, तेव्हा बाहेरचे ऋतू कितीही कठोरकर्कश असले, तरी जीवन उबदार, अर्थपूर्ण आणि तेजस्वीच राहते!

🙏🏽🙏🏽🙏🏽

© श्री  दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री मीनल केळकर

 इंद्रधनुष्य  

☆ डेल्टा-15… माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर ☆

अमेरिकेत “9/11‘ला दहशतवादी हल्ला झाला, त्या वेळची एक हृदयस्पर्शी कथा आहे.

– – दोन विमाने वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या दोन टॉवरवर आदळली आणि दोन्ही टॉवर जमीनदोस्त झाले, तर दुसऱ्या. मार्गावरून जाणारे आणखी एक विमान पाडण्यात आले. ही खबर मिळताच सुरक्षा यंत्रणा सक्रिय झाली. जगभरातून जी विमाने अमेरिकेकडे येत होती, त्या सगळ्यांनाच रेडिओ मेसेज केले गेले, की अमेरिकेला येण्याचे रद्द करा, जवळच्याच विमानतळावर विमाने लॅंड करा आणि पुढील आदेशाची वाट पाहा.

‘डेल्टा-15‘ या विमानालाही असाच संदेश आला. हे विमान कॅनडाहून येत होते. विमानाचा मार्ग बदलण्याचे कारण काय हे कुणालाच समजले नाही. वैमानिकही याबाबतीत अनभिज्ञ होता. कॅनडातील एका गावातील विमानतळावर विमान उतरले, तेव्हा प्रवाशांना कळाले, की अमेरिकेकडे जाणारी आणखी 52 विमाने तेथेच उतरली आहेत.

या सगळ्या विमानांतील प्रवाशांची संख्या दहा हजारांवर होती. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ज्या गावात हा विमानतळ होता, त्या गावची लोकसंख्याही दहा हजारांच्या आसपास होती. म्हणजे अक्षरशः गावाच्या लोकसंख्येएवढे पाहुणे तेथे आले होते.

वैमानिकाला पुढील आदेश मिळेपर्यंत तीन दिवस लागले. तोपर्यंत या पाहुण्यांना सांभाळण्याची जबाबदारी गावावर होती. गावातील प्रशासनाने व्यवस्थापनाची जबाबदारी स्वीकारली. सर्व शाळा बंद केल्या. जवळपासच्या घरांतून पलंग, खुर्च्या, जेवणाचे सामान प्रत्येक शाळेत पोचविले.

पाहुण्यांची उत्तम सोय करण्यात आली. या सर्व व्यवस्थेचे संयोजन रेड क्रॉस सोसायटी करीत होती.

“डेल्टा-15‘मध्ये एक गर्भवती तरुणीही होती. तिची विशेष काळजी घेण्यास सांगण्यात आले. तीन दिवस गावातील लोकांनी पाहुण्यांना गावभर फिरविले. बोटीमधून त्यांच्या सहली काढल्या. एकूण काय, गावाने पाहुण्यांना एकटे वाटू दिले नाही. आल्या प्रसंगाची झळ त्यांच्यापर्यंत पोचणार नाही, याची दक्षता घेतली.

तीन दिवसांनंतर पुन्हा वैमानिकाला संदेश आला. त्याला अमेरिकेला परतायची परवानगी मिळाली होती. प्रवासी विमानात चढू लागले, तसे गावकऱ्यांना व प्रवाशांनाही रडू आवरेना. तीन दिवसांत त्यांच्यात एवढा स्नेह निर्माण झाला होता, की आता स्वगृही जायचे असूनही प्रवाशांचा पाय निघत नव्हता.

एवढ्या लोकांच्या आदरातिथ्याचा ताण पडला, तरी त्याचा त्रास गावकऱ्यांना वाटला नव्हता. गावकऱ्यांनी सर्व खर्च आपसांत वाटून घेतला. अशा कठीण प्रसंगात आपण कोणाच्या तरी उपयोगी पडलो अशी सर्वांची भावना होती.

विमानात गेल्यानंतर एका प्रवाशाने वैमानिकाला सांगितले, की “मी जे बोलणार आहे ते आपल्या नियमात बसत नाही. मला माझ्या सहप्रवाशांशी काही महत्त्वाचे बोलायचे आहे. विशेष बाब म्हणून मला बोलण्याची परवानगी द्यावी. ‘

सहसा वैमानिक अशी परवानगी देत नाहीत. परंतु तो प्रसंगच इतका हळवा होता, की वैमानिकालाही प्रवाशांच्या मनःस्थितीची पूर्ण कल्पना आली होती. ती परिस्थितीच अशी होती, की वैमानिकाने त्या प्रवाशाला बोलायला मनाई केली नाही.

प्रवासी म्हणाला, “या गावाने तीन दिवस आपली एवढी सेवा केली आणि आपल्याला एवढे सांभाळले, की मला वाटते आपण सर्वांनी त्यांचे कायम कृतज्ञ राहायला हवे. आपण सर्वांनी आपापल्या शक्तीनुसार काहीतरी पैशांची मदत माझ्याकडे द्यावी. मी एक निधी उभारणार आहे. त्यात हे पैसे टाकून या गावातील गरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची सोय करावी, असे माझ्या मनात आहे. मी जो ट्रस्ट उघडणार आहे त्याचे नाव ‘डेल्टा-15‘ हेच ठेवणार आहे. “

बघता बघता एकेक प्रवासी पुढे आला. ज्याने त्याने यथाशक्ती जमेल तेवढी रक्कम त्या प्रवाशाकडे सुपूर्द केली. सर्व प्रवाशांकडून आलेली रक्कम मोजली असता, थोडे थोडके नव्हे, तर तब्बल चौदा हजार डॉलर जमले होते. ज्याने हा प्रस्ताव मांडला होता, तो स्वतः अतिश्रीमंत उद्योजक होता. त्याने आपल्या पदरचे तेवढेच पैसे त्या गंगाजळीत घातले. नंतर त्याने वैमानिकाच्या मदतीने ज्या डेल्टा कंपनीचे विमान होते, त्या कंपनीलाही भरघोस निधी देण्याची विनंती केली. विमान कंपनीचे विमानही वाचले होते आणि त्यातील प्रवासी सुखरूप होते. त्यांना काही इजा झाली असती, तर कंपनीला मोठी भरपाई द्यावी लागली असती. विमान अमेरिकेला सुखरूप परतल्यावर कंपनीनेही त्या दानशूराच्या रकमेत भरीव निधी घातला.

‘डेल्टा 15‘ हा ट्रस्ट सुरू झाला, तेव्हा त्यांच्याकडे चक्क दीड कोटी डॉलर गोळा झाले होते.

दरवर्षी ट्रस्टच्या वार्षिक अहवालात किती मुले ट्रस्टच्या पैशातून शिकली हे प्रसिद्ध होत गेले. ज्या लोकांनी ट्रस्टसाठी पैसे दिले होते, त्यांना कॅनडाच्या त्या गावात काढलेले तीन दिवस आठवले. ट्रस्टसाठी आपण दिलेल्या पैशांचे चीज झाले, असे त्यांना वाटले व ते समाधान पावले. कॅनडामधील ते छोटेसे गाव आनंदाने हरखून गेले. ट्रस्टच्या पैशांच्या मदतीने त्या गावातील अनेक मुले विविध क्षेत्रांतील नामवंत म्हणून प्रसिद्ध झाली. अशी ही ‘डेल्टा-15‘ची हृदयस्पर्शी कहाणी.

आपल्याकडे असा काही आणीबाणीचा प्रसंग आला, की आलेल्या पाहुण्यांना कसे लुटले जाते, त्यांचा गैरफायदा कसा घेतला जातो, त्यांच्यासाठी दिलेली मदत दुसरीकडे कशी वळवली जाते, याच्या कथा आपण वर्तमानपत्रातून वाचतो आणि मनोमन दुःखी होतो. मग तो दुष्काळ असो, प्रलय असो अथवा दुसरे कुठले अस्मानी संकट असो.

डेल्टा-15‘ची ही कहाणी कदाचित आपल्या देशातही असेच देशप्रेम जागृत करेल एवढीच अपेक्षा आहे..

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री मोहन निमोणकर 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “अशीही राष्ट्रभक्ती…” – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆

श्री चेतन रायकर

भारतातील अग्रगण्य स्ट्रक्चरल ऑडिट कंपनी असलेल्या स्ट्रक्टवेल इंजिनिअरिंग चे सर्वेसर्वा श्री. चेतन रायकर सर ही अशीच एक राष्ट्रभक्तीने प्रेरित वेडी व्यक्ती आहे. 26/11 या दिवशी जेव्हा कसाबने मुंबईवर हल्ला केला आणि ताज हॉटेल जाळत त्याचे अपरिमित नुकसान केले त्यानंतर सर्व स्थिरसावर झाल्यावर श्री. रतन टाटा यांनी ताज पुन्हा नव्याने उभारण्यासाठी अखंड भारतात निविदा मागवल्या. बऱ्याच प्रथितयश कंपन्यांकडून भरपूर रकमेच्या निविदा दाखल झाल्या. यथोचित दिवशी सगळ्या निविदा उघडल्या गेल्या आणि त्यात एक निविदा आश्चर्य रित्या घोषित केली गेली.. ज्यामध्ये ताज हॉटेलच्या संपूर्ण कामाचा मोबदला फक्त आणि फक्त नाममात्र एक रुपया होते… सगळेच खजील झाले अथवा हसले तरी असतील. पण जेव्हा रायकर सरांना विचारले गेले तेव्हा त्यांनी एकाच वाक्यात सांगितले ताज वरील हल्ला हा मी माझ्या राष्ट्रावरील हल्ला मानतो. आणि राष्ट्राचे नुकसान हे पैशात मोजता येत नाही.. मिलिंद, एक वेळ उध्वस्त झालेल्या इमारती पुन्हा नव्याने उभ्या करता येतील पण दुभंगलेली मने पुन्हा सावरणे खूप कठीण. ताज हॉटेल हे आपल्या राष्ट्राचे एक भूषण हॉटेल आहे. रतन टाटांसारख्या सच्चा राष्ट्रनिष्ठेने भारावलेल्या व्यक्तीने ते कष्टाने बांधलेले आहे.. त्याचा प्रत्येक चिरा आणि चिरा हा इमानदारीच्या घामाने उभारला गेला..

अशा वेळी त्याची पुनर्बांधणी करताना किती पैसे मोजायचे आणि टाटांसारख्या गब्बर उद्योगपतीला कसे लुबाडायचे हाच विचार इतरही निविदांमधून नक्कीच डोकावला असेल.. पण रायकर सर, हरीश साळवे सर यांच्यासारखी व्यक्तिमत्वे जो पर्यंत या भारतात आहेत ज्यांनी आपल्या व्यवसायाचा बाजार मांडलेला नाही तोपर्यंत हा देश अखंड अबाधित राहील.. ठरवून सुदधा याचे कुणी वाईट करू शकणार नाही. असो, अर्थातच जे अपेक्षित होते तेच झाले. टाटांनी श्री. रायकरांना मानाने सन्मानाने पाचारण केले आणि हे देवकार्य त्यांच्याच पदरात टाकले… आणि हो, महत्वाचे म्हणजे रतन टाटा सुदधा तेवढेच देश भक्त आहेत हे आपण सगळ्यांनीच विसरता कामा नये. कारण काम पूर्ण झाल्यावर त्यांनी श्री रायकरांना यथोचित सन्मानाने बोलावून रायकरांच्या निष्ठेचा गौरव करून त्यांना हट्टानेच झालेल्या कामाचा खर्च घ्यायला लावला. कारण शेकडो कामगार, इंजिनिअर ठरलेल्या वेळेत काम पूर्ण करून देण्यासाठी अहोरात्र झटत होते. टाटांचे याकडे बारीक लक्ष्य होते. त्यांच्या सारख्या कर्मचाऱ्यांचा अतीव आदर करणाऱ्या उद्योगपती कडून ही गोष्ट कशी नजरंदाज होऊ शकते ?. 

हे सगळं लिहिण्याचा खटाटोप एवढ्या साठीच की राष्ट्रभक्ती ही आपल्या देशवासीयांमध्ये कुटून कुटून भरलेली आहे.. मग तो सामान्य नागरिक असो की या देशाचा सर्वोच उद्योगपती असो की हरीश सरांसारखा मोठ्ठा आतंरराष्ट्रीय वकील असो, जेव्हा जेव्हा राष्ट्राच्या अस्मितेचा , स्वाभिमानाचा विषय येतो तेव्हा तेव्हा पैसा, मान, इज्जत, कुटुंब, व्यवसाय याहीपेक्षा राष्ट्र प्रथम ही भावना वाढीस लागते..कारण ते भूमीचे पिढयापिढयांचे संस्कार आहेत..आणि म्हणूनच हा देश आजही इतक्या वर्षांनंतर सुदधा संपूर्ण जगात पाय भक्कम रोवून उभा आहे.. मानाचा मुजरा त्या हरीश साळवे सरांना, त्यांच्या कार्याची नोंद घेणाऱ्या सुषमा स्वराज या माऊलीला, श्री. चेतन रायकर सरांना आणि सदैव राष्ट्रासाठी जगणाऱ्या श्री रतन टाटांना…

माहिती संग्राहक : अज्ञात  

प्रस्तुती : श्री मोहन निमोणकर

संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो.  ८४४६३९५७१३.

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ दोन गुरू : अपमान आणि भूक..! – लेखक : श्री नाना पाटेकर ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

वयाच्या तेराव्या वर्षी,1963 ला नोकरीला लागलो. दुपारी शाळा संपली की घरी असेल-नसेल ते खाऊन दोनच्या सुमारास आठ किलोमीटर चालत जायचं.रात्री नऊ-साडेनऊ ते दहा वाजता पुन्हा आठ किलोमीटर चालत यायचं. घरी पोहोचायला साडेअकरा, कधीकधी बारा वाजायचे. पुन्हा सकाळी पावणेसहाला उठून शाळेला. नोकरीचे महिन्याला 35 रुपये आणि रात्रीचं एक वेळचं जेवण मिळायचं. जाताना एकदा आणि येताना एकदा असं दोन वेळा स्मशान लागायचं. कधीच भूत दिसलं नाही. पोटातली भूक भुतापेक्षा भयाण होती.

श्री नाना पाटेकर

कुठल्याही शाळेत न मिळणारा धडा, परिस्थिती शिकवत होती. हळूहळू कशाचीच भीती वाटेनाशी झाली. मरायचं नव्हतं. येणाऱ्या दुखऱ्या क्षणांना बेदरकार होऊन सामोरा जात होतो, पर्याय नव्हता. रात्रीचं एक वेळचं जेवण गिळताना भाऊ आणि आई- वडिलांची आठवण यायची. ‘त्यांनी काही खाल्लं असेल का?’ असा वांझोटा विचार मनात यायचा आणि भुकेच्या वावटळीत भिरकावला जायचा.

अपरात्री परतत असताना रस्ता निर्मनुष्य आणि भयाण असायचा. तेव्हाची मुंबई वेगळी होती. एखादा दारुडा झिंगत माझ्या आडवा आला, तर त्याला चुकवून पुढे सरकताना मागून शिवी ऐकू यायची आणि मग मीसुध्दा मागे वळून आई-बहिणीवरून शिव्या द्यायचो. तो वळून पुन्हा शिवी द्यायचा. त्याचा तोल जात असायचा. अंतर राखून मी परतफेड करत असायचो. एखादे वेळी रस्त्यावरचा दगड कुठलाही विचार न करता भिरकावत असायचो. परिणामाची भीती नव्हती. उद्याचा विचार नव्हता. आला क्षण जगायचा होता, जसा जमेल तसा. कधी काळी कुणी मागे धावला, तर जमेल तसा पळून सुद्धा जात असायचो. नंतर खूप अंतरावरून शिव्यांची उजळणी. नकळत मरणाची भीती धूसर होत गेली. समोरच्याला जोखण्याची ताकद रुजली डोळयात. तेराव्या वर्षी तिशीची समज आली. कधीतरी अपरात्री घरी परतत असताना फुटपाथवर चाललेला शृंगार पाहताना किळस आणि शिरशिरी एकाच वेळी येत होती. मुलींच्या चेहऱ्यावरून नजर छातीकडे सरकायला लागली होती. पण का कोण जाणे, पोटातली भूक कधी खाली घरंगळली नाही. भर दुपारच्या उन्हातून चालताना उडप्याच्या हॉटेलमधल्या वासाने चाल मंदावायची. क्षण दोन क्षण रेंगाळून पुन्हा चालायला लागायचो. 

एकदा जरा जास्त रेंगाळलो, तेव्हा आतून एका मुलाने दोन इडल्या ठेवल्या हातावर आणि मी ओरडलो होतो, ”मी भिकारी नाही.” तिथून निघाल्यावर पुढचा रस्ता धूसर झाला होता. रात्री झोपेतसुध्दा खूप रडलो, असं सकाळी आई म्हणाली. खूप खोदून विचारल्यावर मी खरं काय ते सांगितलं आणि शाळेत गेलो. दुपारी घरी आल्यावर खिडकीतून डोकावलं तर आई- वडील रडत होते. मी थोडा वेळ बाहेर फिरून मग घरी गेलो. तोपर्यंत पाऊस ओसरला होता. मुलांसाठी काही करता येत नाही म्हणून वडील खूप खंतावायचे. बोलायचे नाहीत, पण आतून खूप खूप तुटायचे. त्या मानानं आई धीराची. मला वडिलांची खूप काळजी वाटायची. हळवे होते. माळकरी, कुठलंही व्यसन नाही, मांसाहार नाही. ही कमी पुढे मी पुरी केली. वडिलांचा व्यवसाय चांगला चालत असताना आम्हाला खूप नातेवाईक होते.

सुटीच्या दिवशी रात्रीचं जेवण घरच्यांसोबत. दोन चपात्या आणि डाळ. हिरवी मिरची खायचो. मग खूप पाणी. पोट भरायचं. आजही तिखटाची सवय सुटलेली नाही. चपातीच्या वासाची सर जगातल्या कुठल्याही फुलाच्या सुवासाला नाही. सणावाराला शेजारच्या घरातून गोडाचा वास यायचा. खावंसं वाटायचं. आज गोडाचा तिटकारा आहे. माणसंसुध्दा गोड वागली की संशय येतो. 

.. अगदी जेवणाच्या वेळी ”कसं आहे?” अशी वांझोटी चौकशी करण्यासाठी मी कितीतरी वेळा मित्रांच्या घरी गेलेलो आहे. 

– – माझी सगळयात गोड मैत्रीण भूक .. .. काय नाही दिलं या मैत्रिणीनं? त्या वयातला तो अप्रतिम प्रवास. पावला पावलागणिक किती शिकवलं तिनं! सारी शिकवण पोटातून. माझ्या पौगंडावस्थेत माझ्यासोबत कायम झोपलेली ही एकमेव मैत्रीण. खरं तर मी शिणून झोपायचो. ती कायम जागी असायची. माझ्या जिवंतपणाची खूण म्हणून. माझी खात्री आहे, न कळत्या वयात ज्यांना म्हणून ही मैत्रीण लाभली, ती मंडळी खूप सुखावली असतील पुढील आयुष्यात. खूपदा कुणीतरी खात असताना मी आवंढे गिळलेत. आपण खातोय ही कल्पनाच सुखद होती त्यावेळी. अभिनय म्हणजे काय सरतेशेवटी? कल्पनाच की ! पुढे होऊ घातलेल्या नटाच्या ढुंगणावर परिस्थिती दुगाण्या झाडत होती. गळयात दप्तर, पोटात भूक आणि पायात पेटके घेऊन वर्गात गेल्यावर खोड्या काढणं हा एकमेव उपाय होता भूक विसरण्याचा. गुरुजींनी कायम ओणवा उभा केल्यामुळे फळ्यावरचे सुविचार मी उलटे वाचले. आजही या वयात कमरेचं दुखणं नाही. त्या गुरुजनांचा मी आभारी आहे, ज्यांनी मला पायाचे अंगठे धरायला शिकवले. डोळयाजवळचा दुसरा अवयव कुठला? असा प्रश्न विचारला तर सामान्यत: नाक, तोंड, कान असं लोक म्हणतील. पण शालेय जीवनात माझ्या डोळयाजवळचा अवयव माझ्या पायाचे अंगठे होते. आजसुध्दा व्यायाम करताना पायाचे अंगठे पकडतो, पण त्या वेळची गंमत न्यारी होती. माझ्या भुकेचे मला लाड नाही करता आले. सारखं काहीतरी मागायची खायला, पण मी तिला शेफारू दिलं नाही. खपाटीला गेलेल्या पोटात निपचित पडून असायची. नंतर नंतर तिला अर्धपोटी राहायची सवय झाली. गोडाधोडाकडे परक्यासारखं पाहायला लागली ती. आपले डोळेच बुजवून टाकले तिने. त्याचा फायदा असा झाला की, मी वेतासारखा शिडशिडीत झालो. गालाची हाडं वर आल्यामुळे बालपणीच्या अब्राहम लिंकनसारखा लुक आला थोडासा. गळ्याजवळचा कंठमणी टकमक टोकासारखा बाहेर आला. सारखं पाणी पिण्याची सवय लागली. त्यामुळे किडनीचे विकार दूर पळाले. पाणी पिताना कंठमणी गमतीदार हलायचा. डोळे खोल गेल्यामुळे चेहऱ्याला वेगळीच खुमारी आली. 

भुकेचा एक मित्र होता. ‘अपमान’ त्याचं नाव. हा आला की खबदाडात गेलेल्या डोळयांना पाझर फुटायचा. त्यामुळे डोळे स्वच्छ. कुठलाही विकार नाही. खूप दूरचं लख्ख दिसायला लागलं. रोजच्या चालण्यामुळे आरोग्य उत्तम. मित आहारामुळे पचनेंद्रियांना योग्य तो आराम. या सगळयाचा परिणाम म्हणजे सतत कूस बदलणारी उत्तम झोप, त्यामुळे मेंदू सतर्क. माझ्या या मैत्रिणीला मी कुठेही घेऊन गेलो की तिथे अपमान हमखास टपकायचा. सुरुवातीला घाबरलो त्याला. नंतर वारंवार भेटल्याने सवय झाली. त्यानं मला चिंतन करायला शिकवलं. बरं, हा सर्वव्यापी. कुठेही, कधीही आणि कसाही पाठीराखा असल्यासारखा. पुढे यायचा कमी झाला, पण त्या आधी खूप शिकवून गेला. (भूक आणि अपमान यांची खूप गट्टी. सगळीकडे बरोबरीनं जाणार. खूप दिवस मुक्काम होता माझ्याकडे यांचा. एकदा का जुळवून घेतलं या जोडगोळीबरोबर, की योगसिध्दी प्राप्त झाल्याचा साक्षात्कार होतो.)

अपमान हा कुठल्याही प्रसंगाकडे त्रयस्थपणे पाहायला शिकवतो तुम्हाला. सकाळ- संध्याकाळ अपमान पाण्याबरोबर गिळल्यास भूक शमते. अशा स्थितीत कुठल्याही अंमली पदार्थाचं सेवन न करता उत्तम ग्लानी येते. एका वेगळ्याच विश्वाचा फेरफटका घडून येतो. अपमान गिळताना सुरुवातीला थोडा त्रास होतो, डोळयातून पाणी येतं. पण एकदा सवय झाली की मात्र गोंडस कोडगेपणा येतो. एकदा तो आला की अपमान पचवता येतो आणि अपमान पचायला लागला की एक प्रकारची मेणचट, लोचट तुकतुकी येते चेहऱ्यावर. 

दिवस सरले. ‘अपमान आणि भूक’ विद्यापीठातून उच्च शिक्षण प्राप्त करून बाहेर पडलो. जगातली कुठलीही गोष्ट आता मला भिवडवू शकत नव्हती. कितीही उंचावरून फेकलं तरी चार पायावर पडणाऱ्या मांजरासारखा झालो मी. एक बेधडक निर्लज्ज हसू उगवलं माझ्या चेहऱ्यावर. माजुर्डी रग आली हालचालीत. मूठ वळण्यासाठीच असते, याची जाणीव झाली. समोरच्याला सुध्दा आपल्याइतक्याच वेदना होतात, ही उमज आली. प्रत्येकाच्या आतड्यात भुकेची वसवस आहे, याचा साक्षात्कार झाला. अपमानाला जात नसते, याचा उलगडा झाला. उभं राहण्याआधी प्रत्येक जण रांगतो, हे उमगलं. 

.. .. उत्कर्षाच्या अलीकडच्या पायऱ्या आहेत ‘ भूक आणि अपमान ‘. आता मी पलीकडच्या तीरावर पोचलोय. ही गुरू मंडळी अलीकडच्या तीरावर. आता दुसऱ्यांची शिकवणी चाललीय. अजून पुढचा तीर असेल कदाचित. आज इथं एकटाच बसलो असताना मी या माझ्या गुरूंकडे पाहत असतो. माझ्या वाटेला येत नाहीत आता. ओळख नसल्यासारखे वागतात. पण मी त्यांना विसरलो नाही…

****

लेखक : श्री नाना पाटेकर

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री अर्चना दादासाहेब मुळे

  इंद्रधनुष्य  

☆ दोन स्त्रिया.. एक जीव…  ☆ सुश्री अर्चना दादासाहेब मुळे☆

एक मुलगी दुसर्‍या मुलीशी शारीरिक संबंध ठेवते तेव्हा अशा जोडप्यांना ‘लेस्बियन’ म्हणतात. जगभरात लेस्बियन प्रेम प्राचीन काळापासून अस्तित्त्वात आहे. अग्निपुराणात दोन राजकुमारींची कथा आहे. मोहिनी आणि इतर देवता, अप्सरा यांना आकर्षित करणार्‍या कथा आहेत. भारतात खजुराहो मंदिरातील शिल्पं याची जिवंत उदाहरणं वाटतात. लेस्बियन हा शब्द प्राचीन ग्रीसमधील लेस्बाॅस बेटावरील कवयित्री सॅफो हिच्यापासून आला. जिने स्रियांवरील प्रेमावर कविता केल्या. त्यातील कवितेच्या कडव्यामधे प्रियकरणीचा निरोप घेतानाचा संवाद आहे. त्यात तिने दु:ख व्यक्त केले आहे. शिवाय प्रियकरणीबद्दलच्या या प्रेमातील दु:ख कमी करण्यासाठी आणि तिचं प्रेम मिळवण्यासाठी ती ग्रीक देवी ॲफ्रोडाईट हिला आवाहन करणारी :ओड टू ॲफ्रोडाईट’ नावाची कविताही लिहिली होती. सॅफोच्या कविता, तिच्या दंतकथा यामधे ॲनाक्टोरिया, ॲट्थिस, एरिन्ना अशा तिच्या प्रेयसी किंवा शिष्या यांच्या नावांचा एकसारखा उल्लेख आढळतो. तिच्या प्रेयसीला जेव्हा ती दुसर्‍या पुरूषाबरोबर बघते तेव्हा तिच्या मनात ईर्षा, आकर्षण, शारीरिक मानसिक अस्वस्थता निर्माण होते. तेव्हा ती तिच्या कवितेत लिहिते..

जो मनुष्य तुझ्यासमोर बसतो..

आणि तुझं बोलणं ऐकतो..

तो देवासमान भाग्यवान आहे.

तो तुझं मधुर बोलणं ऐकतो..

आणि तुझं मनमोहक हसणं..

यामुळंच माझं हृदय माझ्या छातीतून थेट बाहेर पडतं.

सॅफोच्या कविता स्रीचं स्त्रीवरील प्रेम यावर बोलतात. या प्रेमालाच लेस्बियन प्रेम म्हटलं जातं. लेस्बियन्स यांच्या नात्यावर आधारित २००४ मधे ‘सेव्हिंग फेस’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. ज्यात एक चिनी आणि एक अमेरिकन महिला डाॅक्टर यांचं नातं दाखवलं आहे. २००५ मधे प्रदर्शित झालेल्या ‘इमॅजिन मी ॲंड यू’ या चित्रपटात लग्नानंतर लगेचच नवरी कशी दुसर्‍या स्रीच्या प्रेमात पडते याची हलकी फुलकी कथा आहे. २०१३ मधे ‘ब्ल्यू इज द वाॅर्मेस्ट कलर’ नावाचा चित्रपट आला. त्यात एक शालेय विद्यार्थीनी एका महिला कलाकाराच्या प्रेमात पडते. तिथं तिला स्वत:ची लैंगिक ओळख होते अशी कथा आहे. २०१५ मधे एक सेल्सवुमन आणि एक श्रीमंत महिला यांच्या प्रेमकथेवर आधारित ‘कॅरल’ नावाचा चित्रपट आला होता. २०१६ मधे ‘हॅंडमेडन’ नावाच्या चित्रपटात एक श्रीमंत वारसदार स्त्री आणि तिची नोकराणी यांच्या नात्याचं चित्रण आहे. २०१९ मधे प्रदर्शित झालेल्या ‘पोर्टेट ऑफ लेडी ऑन फायर’ या चित्रपटात एक चित्रकार महिला आणि जिचं चित्र काढायचं होतं ती महिला यांच्या नात्याची कथा आहे. या चित्रपटांची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रशंसा झाली आहे.

अशा चित्रपटांविषयी वाचताना एक प्रश्न पडतो. चित्रपट बघून घटना घडतात की सामाजिक घटना चित्रपटात चित्रित होतात. ‘आधी अंडी की आधी कोंबडी’ प्रमाणे. कारण आता लेस्बियन्स स्वत:ची ओळख स्वीकारत आहेत. समाजापुढे येत आहेत. या नात्याला मान्यता मिळावी म्हणून धडपडत आहेत.

‘मी लेस्बियन आहे. मला माझ्या मैत्रिणीबद्दल लैंंगिक आकर्षण आहे. आमचं एकमेकींवर प्रेम आहे. ‘ असं नारायणी म्हणाली. त्याक्षणी तिच्या थोबाडीत बसली. तिच्या वडलांनी तिच्यावर पहिल्यांदा हात उगारला होता. खरंतर असं काहीतरी घडणार याची तिला कल्पना होती. पण तिच्या लग्नासंबंधात रोज होणार्‍या त्याच त्याच चर्चा, तेच तेच प्रश्न याला नारायणी कंटाळली होती. त्या दोघींनी लग्न करायचं ठरवलं होतं. तसंही त्या दोन वर्षे ‘लिव्ह इन रिलेशनशिप’ मधे राहत होत्या. अर्थात घरात ही गोष्ट उघड करणं आव्हानात्मकच होतं. ही एका नारायणीची गोष्ट नाही. अशा अनेक मुली, महिला आहेत.

एका मुलीचे तिच्या मामीबरोबर सबंध होते. एका आठवीत शिकणार्‍या मुलीचं तिच्या शिक्षिकेवर एकतर्फी प्रेम होतं. शेवटच्या वर्षात शिकणारी युवती आणि तिच्या काॅलेजमधील महिला प्राध्यापक यांचे संबंध होते. एका शाळेत एक मुलगी इतर मुलींवर बलात्काराच्या उद्देशाने आक्रमण करायची. इतकंच नाही कितीतरी मुली अशा आहेत त्या लहानपणापासूनच दुसर्‍या मैत्रिणीसोबत असे संबध ठेवत असतात. त्या दोन स्त्रिया जे अनुभवतात ते त्यांनाच माहीत असतं. एका मुलीच्या प्रेमात असलेली ती म्हणाली, “तिच्या स्पर्शात हजारो रात्रीची शांतता असते. मला समाजनियम समजूनही घ्यायचे नाहीत कारण आमच्या दोघींच्या हृदयाचे ठोके कधीच एक झाले आहेत. तिचं गालातल्या गालात हसणं हेच माझं जग आहे. त्या एका हास्यासाठी, तिच्यासाठी मी काहीही करू शकते. ” असं हे त्या दोघींचं प्रेम.

समलैंगिक आवड स्वीकारताना दडपण असतं. शारीरिक मानसिक भावनिक संघर्ष असतो. तरीही हळूहळू मुली हे नातं स्वीकारतात. एखादी मुलगी किंवा महिला लेस्बियन असण्यामागे अनुवंशिकता किंवा जन्मपूर्व घटक, जनुकं, संप्रेरकं, मेंदूची रचना, कुटुंबाचा प्रभाव, संस्कृती, व्यक्तीचे अनुभव – अपेक्षित प्रेमाचा अभाव, लैंगिक शिक्षणाचा अभाव, लहान वयात पाॅर्न फिल्म बघणे, वसतिगृहात मुलींनी बराच काळ एकत्र राहणे, पुरूषांसमोर कधीच न येणं आणि मानसिक आरोग्य अशी अनेक कारणं असू शकतात. पण याबाबतीत समाज काहीही समजून घ्यायला अजूनतरी तयार नाही. त्यामुळे त्यांच्यावर प्रचंड सामाजिक ताण असतो.

लेस्बियन व्यक्तिंवर सामाजिक सांस्कृतिक भेदभावाचा ताण असतो. त्याना नैराश्य, चिंता यासारखे मानसिक आजार होऊ शकतात. या लोकांची संख्या कमी असते. त्यामुळे त्याना ‘मायनाॅरिटी स्ट्रेस’ असतो. अशा व्यक्तीना स्वत:ची लैंगिक ओळख स्वीकारणे आणि समाजात व्यक्त करणे ही मानसिक प्रक्रिया तणावाची असते. या व्यक्तींबाबत रोजगार, गृहनिर्माण, कायदेशीर अधिकार याबाबतीत असमानता आहे. लेस्बियन व्यक्ती त्यांचा स्वत:चा समुदाय तयार करतात. ते स्वत:ला आपल्यासारख्या सर्वसामान्य समूहापासून वेगळे राहण्याचा प्रयत्न करतात. कारण त्याना समाजात इतरांप्रमाणे सामावून घेतलं जात नाही. त्यांनाही सुरक्षितता, न्याय याची गरज असते. पण ती त्याना दिली जात नाही. भावनिक आधार मिळवण्यासाठी, त्यांचं अस्तित्त्व टिकवण्यासाठी ते स्वत:चे गट निर्माण करतात. स्वत:च्या अभिव्यक्तीसाठी ते विशिष्ट शब्द, हावभाव, चिन्ह याचाही वापर करतात.

ज्या समाजात प्रेमविवाहाला विरोध असतो त्या समाजात लेस्बियन विवाह मान्य होणे महाकठीण आहे.

लेस्बियन किंवा गे हे समलैंगिकतेचे प्रकार आहेत. समलिंगी असणं हा कोणताही शारीरिक मानसिक आजार नाही. तर समलैंगिकता हा देखील इतर लैंगिक क्रिया प्रकारांप्रमाणं एक नैसर्गिक प्रकार आहे. विरूद्धलिंगी आकर्षणाप्रमाणेच समलिंगी व्यक्तींमधे भावनिक, लैंगिक आकर्षण असतं. हे प्रेम आकर्षण जाणीवपूर्वक निवडलं जात नाही. ‘प्यार किया नही जाता.. हो जाता है! ‘ अगदी तसंच. आपल्याला आपल्याच लिंगाची व्यक्ती आवडते हे समजायला लागतं तेव्हा मोकळेपणानं बोलण्याचं स्वातंत्र्य भारतात तरी अजूनही नाही. जिथं मोकळेपणाने या गोष्टी घडतात तिथं समलैंगिक व्यक्तींची संख्या मोठ्या प्रमाणात दिसते. त्यातही लेस्बियनची संख्या हीं ‘गे’ व्यक्तीं पेक्षा कमी आहे.

लोकशाहीत मानवी हक्क आणि समानता याचं मूल्य अधिक आहे. लेस्बियन जोडप्यांचा सामाजिक स्वीकार झाला तर त्याना खर्‍या अर्थानं स्वातंत्र्य मिळेल. शाळा, प्रसार माध्यमं यातून लेस्बियन व्यक्तींचं सामान्यीकरण, त्यांच्याबद्दल सकारात्मक चित्रण, पालकांचा स्वीकार, कायदेशीर मदत, इतर नागरिकांप्रमाणे सन्मान आणि सुरक्षितता मिळाली तर या व्यक्तींना समाजातून मोठा आधार मिळेल. परदेशातील अनेक देशांमधे लेस्बियण सुरक्षित आणि समाजमान्य जोडपी आहेत. भारतात मात्र लेस्बियन्सना अनुकूल वातावारणासाठी खूप मोठा पल्ला गाठायचा आहे.

लेस्बियन जोडप्यांची कथा संघर्षाची आहेच. त्याहूनही ती प्रेम, धैर्य, आत्मसन्मानाची आहे.

© सुश्री अर्चना मुळे 

समुपदेशन तज्ज्ञ, सांगली

संपर्क – 21 ए बी,पार्श्व बंगला, श्रीवास्तुपूरम, धामणी रोड, सांगली – 416415

फोन – 9823787214 email : archanamulay5@gmail.com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संदीप रामचंद्र सुंकले

 इंद्रधनुष्य 

☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — सूत्र ३३ ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले ☆

।। श्री नारद उवाच ।। 

तस्मात्सैव ग्राह्या मुमुक्षुभिः ॥ ३३ ॥

अर्थ : मुमुक्षु साधकांनी भक्तीचे ग्रहण करावे, अर्थात भक्तीमार्गच स्वीकारावा.त्यांच्यासाठी तोच उपयुक्त आहे.

विवेचन : भक्ती स्वयंफलरूप आहे, म्हणून मुमुक्षुनेदेखील ‘सा एव’ म्हणजे तीच भक्तीच स्वीकारावी. आता मुमुक्षू कोणास म्हणावे याचा विचार करणे आवश्यक आहे. संसारात जे मानवदेहधारी जीव आहेत यांचे बद्ध, मुमुक्षू व मुक्त असे तीन प्रमुख भेद शास्त्रकारांनी कल्पिले आहेत. बद्धालाच विषयी असेही म्हणतात किंवा बद्धात पामर व विषयी असे दोन वर्ग मानले जातात. ऐहिक विषयभोगाचा धर्माधर्म, योग्य-अयोग्य न पाहता स्वैररूपाने अंगीकार करणारा रागद्वेषलोभादिकांनी युक्त अशा मनुष्यास पामर म्हटले जाते. ऐहिक भोगासक्त ते पामर व स्वर्गलोकातील म्हणजे पारत्रिक धर्म्य अशा पुण्यविशेषाने प्राप्त झालेल्या भोगात आसक्त पुरुषांना विषयी म्हटले आहे. पामर हा धर्माधर्म पाहत नाही, व विषयी धर्मानेच प्राप्त झालेल्या विषयाचे सेवन करीत असतो, त्यामुळे तोही बद्धच असतो. विषयासक्तीने रागद्वेषादिकांनी देहतादात्म्यानी, कर्म व कर्मफलासक्तीने व तन्मूलक अहंकार अज्ञानादि अनेक बंधनांनी तो बांधला गेलेला असतो, त्या बंधनातून सहजरीत्या तो बाहेर पडू शकत नाही. यालाच संसारबंधन म्हणतात. या बद्धासच शास्त्रीय भाषेत ‘बुभुक्षू, भोगासक्त असेही म्हटले जाते. या बुभुक्षूत दोन प्रकार संभवतात. मुमुक्षूत्व योग्य व अयोग्य एखादा भोगासक्त असला तरी पूर्वसुकृताने सत्संगतीत केलेल्या सच्छास्त्र श्रवणाने या भोगातील दोष अनुभवास आल्यामुळे त्यातील असारता जर कळू लागली तर यातून सुटावे असे वाटू लागल्यास त्यास मुमुक्षुत्वयोग्य म्हणावे, व असा विचारही ज्याच्या मनात कधी येत नाही, कोणी योग्य मार्गदर्शन केले तरी अश्रद्धा, दुराग्रह, कुतर्क, विपर्ययादी दोषांनी सन्मार्गाकडे न प्रवृत्त होणार्‍यांना मुमुक्षुत्व अयोग्य म्हटले जाते. ज्याचे पूर्वसंस्कार चांगले आहेत असे सदबुद्धिवान पुरुष ज्यांना इहपरभोगातील दोषाची पूर्ण कल्पना आली आहे, या देहात, संसारात राहणे म्हणजे एकप्रकारचे बंधन आहे, कारण मुक्तपणाने आनंदाचा भोग येथे नाही, अनेक बंधने अंतर्बाह्य रूपाने आपणांस पीडा देतात त्यामुळे जो दुःखी होतो व त्याचे परिमार्जन करण्याचा जो सतत प्रयत्न करतो त्यासच मुमुक्षू असे म्हटले जाते. 

भगवंत गीतेत म्हणतात,

केली कर्में मुमूक्षूंनी पूर्वी हे तत्व जाणुनी|

तैसी तू हि करी कर्में त्यांचा घेउनि तो धडा||

(गीताई ४.१५)

प्रत्येक मनुष्याला मुक्ति हवी असते. वयानुसार आणि प्रगल्भतेनुसार मुक्तिची व्याख्या बदलत जाते. लहान मुलांना खेळायला जायला मिळाले तर मुक्ति वाटते, तर तरुणांना मनाप्रमाणे वागायला मिळाले तर मुक्ति वाटते, मोठ्यांची मुक्ति थोडीफार वेगळी असते. पण मुक्तिची ही संकल्पना अगदीच सामान्य म्हणता येईल. 

खरी मुक्ति म्हणजे लौकिक आणि अलौकिक अशा सर्व पाशातून मुक्त होणे. श्रीसद्गुरू गोंदवलेकर महाराज एक गोष्ट सांगायचे. आवडता मित्र भेटला आणि त्याच्याशी गप्पा मारण्यात आपली गाडी चुकली किंवा एखादा वैरी भेटला आणि त्याच्याशी लढण्यात गाडी चुकली, तर दोन्हीमध्ये आपलेच नुकसान होणार. त्या अनुषंगाने इथल्या लौकिक अथवा अलौकिक अशा कोणत्याच गोष्टीत न गुंतता अलिप्त होणे, म्हणजे मुक्ति मिळवणे. मेल्यावर कदाचित मुक्ति मिळेल, पण जिवंत असताना जर मनुष्य सर्व लौकिक आणि पारलौकिक बंधनातून मुक्त झाला तर तो स्वतःच परमात्मा असल्याचा साक्षात्कार त्याला होऊ शकेल आणि हे सर्व भक्ति केल्याने सहज साध्य होऊ शकेल असे नारद महाराज आपल्याला सांगतात.

।। जय जय रघुवीर समर्थ ।।

नारद महाराज की जय!!!

– क्रमशः लेख क्र. ६ 

© श्री संदीप रामचंद्र सुंकले (दास चैतन्य)

थळ, अलिबाग. 

८३८००१९६७६

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘खरमास…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

प्रस्तावना

भारतीय संस्कृतीत कालगणना ही केवळ दिवस–महिने मोजण्याची पद्धत नसून ती निसर्ग, आकाशीय घडामोडी आणि मानवी जीवन यांचा सखोल समन्वय दर्शवते. सूर्य, चंद्र, ग्रह, नक्षत्रे यांच्या गतीवर आधारित हिंदू पंचांग हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. या पंचांगातील एक महत्त्वाचा, पण अनेकदा केवळ “शुभकार्य निषिद्ध” एवढ्यापुरताच समजला जाणारा कालखंड म्हणजे खरमास. प्रत्यक्षात खरमास हा धार्मिक, खगोलशास्त्रीय, सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय अशा अनेक स्तरांवर विचार करण्यासारखा विषय आहे.

खरमास म्हणजे काय?

खरमास हा शब्द दोन भागांनी बनलेला आहे — खर आणि मास. येथे खर म्हणजे गाढव (खर) आणि मास म्हणजे महिना. सूर्य जेव्हा धनु (Sagittarius) किंवा मकर (Capricorn) राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा तो काळ खरमास म्हणून ओळखला जातो. पारंपरिक मतानुसार सूर्यदेव या काळात “खरावर आरूढ” असतात, असे रूपक वापरले जाते.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता, या काळात सूर्याची उत्तरायण–दक्षिणायणाशी निगडित गती, पृथ्वीच्या अक्षाचा कल आणि दिवस–रात्रीच्या लांबीतील बदल यांचा मानवी जीवनावर परिणाम होत असतो.

खगोलशास्त्रीय आधार

खरमासाचा पाया पूर्णपणे सौर गतीवर आधारित आहे.

सूर्य धनु राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा धनु संक्रांती होते.

सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा मकर संक्रांती होते.

या दोन संक्रांतींमधील काळ म्हणजे खरमास.

डिसेंबर–जानेवारी हा कालखंड पृथ्वीच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असतो:

उत्तर गोलार्धात हिवाळा कळसाला पोहोचतो

दिवस सर्वात लहान, रात्री सर्वात मोठ्या असतात

सूर्यकिरण तिरपे पडतात, उष्णता कमी मिळते

या बदलांचा थेट परिणाम मानवी शरीर, शेती, अन्नसाखळी आणि मानसिक स्थितीवर होतो.

खरमास आणि ‘ शुभाशुभ’ ही संकल्पना

खरमासाला ‘अशुभ’ म्हणण्यामागे अंधश्रद्धेपेक्षा नैसर्गिक निरीक्षणे अधिक कारणीभूत आहेत.

प्राचीन काळात शेतीप्रधान समाज होता. हिवाळ्यात पिके वाढीच्या अवस्थेत असत. लोक शारीरिकदृष्ट्या कमी सक्रिय असत. रोगप्रतिकारक शक्ती तुलनेने कमी होत असे. अशा परिस्थितीत विवाह, प्रवास, मोठे समारंभ टाळणे हे व्यवहार्य होते. त्यामुळे “शुभकार्य निषिद्ध” ही धारणा निर्माण झाली.

खरमासात काय निषिद्ध आहे ?

परंपरेनुसार खालील संस्कार टाळले जातात. विवाह, मुंज (उपनयन), गृहप्रवेश, नवीन उद्योग, नवीन बांधकाम. हे नियम सक्तीचे नसून समाजशास्त्रीय संकेत आहेत.

खरमासात काय श्रेष्ठ आहे ?

खरमास हा निषेधाचा नव्हे, तर आत्मचिंतनाचा काळ आहे. म्हणूनच:,दानधर्म, जप, नामस्मरण, विष्णू उपासना, व्रत, संयम, साधेपणा यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.

भागवत पुराणात सांगितले आहे की खरमासात केलेले दान शतपटीने फलदायी ठरते. यामागे मानसशास्त्रीय कारण असे की हिवाळ्यात गरिबांना मदत अधिक आवश्यक असते.

खरमास आणि भगवान विष्णू

खरमासाचा विशेष संबंध भगवान विष्णू यांच्याशी जोडला जातो. विष्णू हे स्थितीचे, संतुलनाचे आणि पालनाचे प्रतीक आहेत. जेव्हा निसर्ग अस्थिर असतो, तेव्हा स्थिती टिकवणे आवश्यक असते — हेच विष्णू तत्त्व. त्यामुळे विष्णू सहस्रनाम, श्रीमद्भगवद्गीता पठण, एकादशी व्रत यांना खरमासात विशेष महत्त्व आहे.

खरमास आणि आहार–विहार

शास्त्रीय दृष्टीने खरमास हा ऋतुचर्येचा भाग आहे. आयुर्वेदानुसार या काळात पचनशक्ती मंद असते, जड, तेलकट अन्न टाळावे. तिळ, गूळ, उष्ण पदार्थ लाभदायक व संयमित आहार आवश्यक. मकर संक्रांतीला तिळगुळाचे महत्त्व याच कारणामुळे आहे.

खरमासाचा सामाजिक अर्थ

खरमास समाजाला थांबायला शिकवतो. सतत उत्सव, लग्न, खर्च याऐवजी अंतर्मुख होणे, नातेसंबंध जोपासणे, गरजूंचा विचार करणे ही मूल्ये समाजात रुजवतो. आजच्या धावपळीच्या युगात खरमास आपल्याला थांबण्याची परवानगी देतो.

आधुनिक काळात खरमासाचे महत्त्व

आज विज्ञानाने प्रगती केली असली, तरी ऋतूंचे परिणाम अजूनही तितकेच आहेत. मानसिक ताण हिवाळ्यात वाढतो. नैराश्य, थकवा जाणवतो. अशा वेळी खरमासातील साधेपणा, ध्यान, संयम हे आधुनिक मानसशास्त्राशी सुसंगत आहेत.

अंधश्रद्धा की वैज्ञानिक परंपरा?

खरमासाला अंधश्रद्धा म्हणणे योग्य ठरणार नाही. तो निसर्ग निरीक्षणातून  तयार झालेला, समाजहिताचा विचार करणारा, जीवनशैली नियंत्रित करणारा असा कालखंड आहे. मात्र, त्याचा अतार्किक भयाने स्वीकार न करता समजून स्वीकार आवश्यक आहे.

समारोप

थोडक्यात, खरमास हा केवळ “लग्न न करण्याचा महिना” नाही. तो आहे निसर्गाशी संवाद साधणारा काळ, आत्मचिंतनाचा अवधी, दान, संयम आणि करुणेचा संदेश

भारतीय संस्कृतीने काळालाच गुरु मानले आहे. खरमास हा त्या गुरुकडून मिळणारा संयमाचा आणि समतोलाचा धडा आहे. आजही, विज्ञानाच्या प्रकाशात पाहिले तरी खरमासाची संकल्पना कालबाह्य नसून कालसुसंगत वाटते — हीच त्याची खरी महानता आहे!

या वर्षी २०२५ – ० २६  मध्ये खरमास हा काळ हिंदू पंचांग आणि इंग्रजी (Gregorian) कॅलेंडरप्रमाणे पुढीलप्रमाणे आहे: २०२५ . २०२६ खरमास तिथी सुरू होतो:

१६ डिसेंबर २० २५ (मंगळवार) — जेव्हा सूर्य धनु (Sagittarius) राशीत प्रवेश करतो.

समाप्त होतो:

१४ जानेवारी २०२६ (बुधवार) — मकर संक्रांतीच्या दिवशी, जेव्हा सूर्य मकर (Capricorn) राशीत जातो.

या कालावधीत साधारण ३० दिवसांचा खरमास मानला जातो.

🙏🏽🙏🏽🙏🏽

© श्री  दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈