Category: इन्द्रधनुष्य

सुश्री शीला पतकी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ वेगळ्या वाटेने जातांना… ☆ सुश्री शीला पतकी ☆

वेगळ्या वाटेने जाताना – – 

घटना इटली देशातील आहे. जॉन चा मुलगा सॅम काही अपराधामुळे तुरुंगात होता जाॅन म्हातारा झाला होता. तो आपल्या घरात एकटाच. घराच्या मागे खूप मोठा शिवार होतं बॅक यार्ड ज्याला म्हणतात तसं. त्याच्यामध्ये तो थोडी शेती करत असे पण आता त्याला ते झेपत नव्हतं. जमीन खणायची, बी पेरायचे, त्याची निगा राखायची…. यातल्या जमीन खणायची गोष्ट त्याला आता झेपत नव्हती. पण त्याला मनापासून शेती करावी असे वाटत होते. एकट्या जीवाचा तो विरंगुळा ठरावा. त्यांने आपल्या मुलाला सॅम ला तुरुंगात पत्र पाठवलं “प्रिय सॅम, टोमॅटोची शेती करावीशी वाटते पण आता जमत नाही रे.. तू असता तर अंगण खणून दिलं असतं आणि मग मी टोमॅटोची रोप लावली असती. टोमॅटोच्या रोपाने अंगण भरल असत. लाल भडक टोमॅटो किती सुंदर दिसले असते. असो आय लव यू सॅम! “असे म्हणत त्याने ते पत्र पूर्ण केले आणि तुरुंगात पाठवले. सॅमला ते पत्र वाचताना खूप वाईट वाटत होते की आपल्या वडिलांची छोटी इच्छा… कारण त्यांना कामात गुंतून घेणे खूप आवडत होते.. पण आपण नसल्यामुळे ते काही करू शकत नाहीत. मग त्याने तुरुंगातून पत्र पाठवले” प्रिय बाबा बॅकयार्डची जमीन खणण्याच्या भानगडीत पडू नका. मी तेथे खून केलेली प्रेतं पुरली आहेत लव यू सॅम” वडिलांच्या हातात पत्र पडण्यापूर्वी दारात पोलीस उभे राहिले. त्यांनी झडतीचे पत्र दाखवले आणि बॅक यार्डची जमीन खणायला सुरुवात केली. चांगली तीन चार फूट खोल जमीन म्हणून काढली. दिवसभरात संपूर्ण अंगण खणले गेले पण त्यांना कुठेही प्रेतं सापडली नाहीत ते जॉनची माफी मागून निघून गेले. जॉन चे सगळे अंगण खणून झाले होते दोन दिवसांनी मुलाचे पत्र आले “बाबा मी इथे बसून माझे काम केले आहे आता तुम्ही टोमॅटोची रोपे लावा आणि शेती करा लव यू तुमचा सॅम”

या गोष्टीतला सॅम गुन्हेगार आहे पण वेगळा विचार करणार आहे. त्याने आपल्या वडिलांची इच्छा पूर्ण करण्याकरता अंगणात प्रेत दडवल्याचे पत्रात लिहिले तुरुंगातील पत्रे सेंसाॅर होऊन जात असत हे त्याला ठाऊक होते. त्यामुळे वडिलांना अंगण खणू नका तिथे प्रेते आहेत ही सूचना आपोआपच पोलिसांना मिळाली त्यांना ती खरी वाटली आणि त्यांनी ते अंगण पूर्ण करून टाकले. सॅम चे काम आपोआपच झाले होते. जाॅनने त्याच्यामध्ये टोमॅटोची शेती केली त्याचा वेळ चांगला गेला अंगण टोमॅटो ने बहरून आले…..!

या गोष्टीमध्ये आणि आपल्याकडच्या तीन आळशी मुलांची गोष्ट याच्यामध्ये साम्य आहे मरणारा बाप त्या तीन पोरांना सांगतो की शेतामध्ये खजिना पुरून ठेवला आहे मी मेल्यावर तो ऊकरून घ्या. बाप मरून गेल्यावर पोरं संपूर्ण शेत उकरून काढतात. कुठेही खजिना मिळत नाहीत आळशी मुलांनी शेत मात्र संपूर्ण खणून काढलेली असते. मग गावकरी म्हणतात एवढी मेहनत गेली तर पीक तरी लावा. मग ते बिया पेरतात पीक उत्तम येते त्याला पैसेही चांगले मिळतात गावकरी सांगतात अरे हेच तुमच्या वडिलांनी पुरलेले धन…..! आपल्याकडे आणि त्यांच्याकडच्या गोष्टीत फक्त संस्काराचा फरक आहे पण युक्ती मात्र तीच आहे. अशी वेगळ्या दिशेने काम करणारी माणसं यांना आपण आऊट ऑफ बॉक्स असं म्हणूयात.

अशा तऱ्हेने वेगळा विचार करणारी पुढची पिढी निर्माण झाली पाहिजे. प्रत्येकाच्या मनात काहीतरी वेगळं पण असतंच. मुलांना तर खूप वेगवेगळ्या कल्पना सुचत असतात. त्यांना त्या कोणाजवळ सांगता येत नाहीत. कारण त्या खऱ्या आहेत का खोट्या आहेत ते त्यांना कळत नाही. त्या प्रत्यक्षात येतील की नाही याची त्यांना माहिती नसते. पण त्यांच्या डोक्यात मात्र खूप काही वेगळं चाललेलं असतं. मग या मुलांच्या डोक्यातल्या अशा कल्पनांना आपण मूर्त स्वरूप दिले पाहिजे हा विचार माझ्या डोक्यात आला आणि ह्या “तुमच्या कल्पना लिहा आणि पाठवा आमच्याकडे” हा प्रकल्प मी हाती घ्यायचे ठरवले आहे. शालेय पातळीवरील विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांचे एकत्रीकरण करावे असा विचार आहे. त्याचे आणखीन एक कारण असे की आमच्या पिढीत किंवा आमच्या मागच्या पिढीतल्या शिक्षकानी शिकवले संस्कार दिले पण विद्यार्थ्यांना वेगळ्या वाटेने विचार करायला शिकवण्यात आम्ही कमी पडलो होतो की मग विद्यार्थ्यांना विचार करायला वेळच दिला नाही. गप्प बैस तुला काय करायचे हे आमची पिढी… त्यानंतर आमच्या पुढची पिढी जी होती त्यांना आम्ही… असं काही नसतं रे म्हणून गप्प बसवल. पण आता लक्षात येते की ही पुढची पिढी खूप हुशार आहे त्यांच्या डोक्यात अनेक कल्पना आहेत त्याचा उपयोग करून घेतला पाहिजे लहान म्हणून त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये ते आपल्यापेक्षा अतिशय वेगळा विचार करू शकतात.

याचे एक उदाहरण…… मी एका कार्यशाळेमध्ये एका बाटलीवर एक टाचणी खोचून ठेवली आणि त्यावर एक एक बाय एकचा छोटा चौकोनी तुकडा झोपडी सारखा घडी करून ठेवला आणि मुलाला सांगितले हा फुंकर घालून किंवा स्टॅटिक इलेक्ट्रिसिटी वापरून हलवायचा नाही. त्यापेक्षा वेगळा काही विचार सुचतो का पहा. मुलं विचार करायला लागले आणि पंधरा मिनिटात एक मुलगा उठून उभा राहिला तो त्या उपकरणा जवळ आला त्यांनी आपले दोन्ही हात एकमेकावर घासले. ज्यायोगे घर्षणाने त्याच्या मधील हवा गरम झाली आणि ते त्यांनी पटकन त्या कागदाखाली धरले गरम हवा वर जाते त्यामुळे कागद हलला आणि फिरला मला त्या विद्यार्थ्यांच्या वेगळ्या विचार करण्याचे कौतुक वाटले. आज तो मुलगा आयआयटी बेंगलोर मधून पास आऊट होऊन बाहेर पडला आहे अशी वेगळी विचार करणारी पिढी आम्हाला हवी आहे. खरं तर हा खूपच छोटा प्रयोग होता पण तो वेगळा विचार करू शकतो हे लक्षात आले त्याच शिबिरामध्ये मी मुलांना सांगितले “आपण एका खेड्यामध्ये सहलीला चाललो आहोत आपल्याबरोबर भाजीपाला ब्रेड बटर फळ घेतलेली आहेत उन्हाळा खूप आहे ती सगळी सामुग्री आपल्याला टिकवायची तर तुम्ही काय कराल? त्यासाठी या खोलीत असलेल्या साहित्याचा वापर करून तुम्ही व्यवस्था करावयाची आहे कोणत्याही वस्तू वापरायला तुम्हाला मुभा” माझ्या संस्थेमध्ये हा प्रयोग चालला होता मुलांनी खोलीत असलेले छोटे टेबल एकमेकावर मांडले पडद्याचा राॅड होता तो त्या टेबलावर ठेवला त्या ठिकाणी पडलेली एक बाटली घेऊन तिला भोक पाडले त्या बाटलीला तिथे असलेल्या कापडाच्या चिंध्या दोरी करून टांगून ठेवता येईल असे बांधून घेतले आणि ती बाटली त्या राॅडला बांधली. त्यानंतर त्या खोलीतला माठ रिकामा होता तो त्यांनी आडणीवर तिरकस ठेवला त्यावर एक पाय पुसणे होतं ते ओले करून त्यावर टाकले बाटलीतील पाणी सतत माठावर पडत राहील अशी व्यवस्था झाली आणि नंतर त्या मुलांनी त्याचे स्पष्टीकरण दिले की “आता या माठामध्ये त्या सगळ्या वस्तू ठेवायच्या जेणेकरून ते सतत गार राहील कारण बाहेरच्या पाण्याचे बाष्पीभवन झाल्यामुळे तेथील उष्णता कमी होईल माठामध्ये गारवा निर्माण होईल तापमान कमी होईल आणि वस्तू ताज्या राहतील” मला त्यांच्या या कृतीचे खूप कौतुक वाटले असेच एकदा मी अमोनिया वायू तयार करून त्याचे गुणधर्म शिकवत होते आणि हायड्रोक्लोरिक आम्लामध्ये बुडवलेली काच कांडी अमोनियाजवळ आणली की नवसागराचा धूर येतो हे मी मुलींना फळ्यावर समीकरण मांडून शिकवत होते मुलीने मला विचारले बाई आपल्या पाठीमागील असलेल्या बाथरूम मध्ये हे असाच वास येतो मी म्हणाले बरोबर आहे कारण युरीन मधला युरिया जो असतो त्याचे विघटन होते, उष्णतेमुळे आणि त्यातून अमोनिया सारखे वायू बाहेर पडतात त्यावर त्या मुली म्हणाल्या उन्हाळ्यात तर खूप वास येतो आपण तिथे हायड्रोक्लोरिक आम्लात बुडवलेला कापूस ठेवूया म्हणजे तिथे किती धूर होतोत्यावरूनअमोनिया बाहेर पडतो हे लक्षात येईल मुलींच्या या कल्पनेचे मला खरोखर कौतुक वाटले अशा तऱ्हेने खरं मुलं खूप वेगळ्या वाटेने विचार करत असतात आपण त्यांना ती संधी दिली पाहिजे आणि त्यासाठी वेगळ्या वाटेने जाणारी मुले आणि त्यांची कल्पनाशक्ती यांच्यासाठी मी लवकरच एक प्रकल्प घेत आहे मला खात्री आहे अनेक शाळा मधून वेगळा विचार करणारी मुलं मला नक्कीच मिळतील. तुमच्याही घरी असे एखादे मुल असेल आणि त्याच्या डोक्यात काही कल्पना असतील तर त्या माझ्याकडे जरूर पाठवा! मी वाट पाहतेय…..!

© सुश्री शीला पतकी

माजी मुख्याध्यापिका सेवासदन प्रशाला सोलापूर 

मो 8805850279

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विष्णू सोळंके

 इंद्रधनुष्य 

☆ शिवटेकडी… ☆ श्री विष्णू सोळंके ☆

☆

इंद्रपुरी अमरावती आणि सामाजिक, सांस्कृतिक ऐतिहासिक वैभव जपणारी शिवटेकडी……..

अमरावती या शहराला आधी उमरावती, असे सुद्धा म्हणायचे. इंद्रपुरी अमरावती असा सुद्धा इतिहासात उल्लेख आढळतो. अशाप्रकारे मग आज ही अमरावती महाराष्ट्रातील एक सांस्कृतिक उपराजधानी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

इथे या शहरात आहे ही प्रसिद्ध ‘ शिवटेकडी ‘. यापूर्वी याच टेकडीला मालटेकडी म्हणून सुद्धा लोक म्हणायचे. पूर्वी या टेकडीवर मोठ्या प्रमाणावर उंची दगड होते. सकाळ आणि संध्याकाळी येथे शेकडो माणसे, बालके आणि स्त्रिया फेरफटका मारायला येतात. शहराच्या अगदी मध्यभागी ही एक टेकडी आहे.

पुढे १९९१ मधे या टेकडीवर तत्कालीन राष्ट्रपती श्री निलमसंजीव रेड्डी साहेब यांचे हस्ते शिवाजी महाराज यांचा एक सुरेख पुतळा उभारण्यात आला. तर काही मुस्लिम बांधवांनी एका बाजूला त्यांची मजार सुद्धा बांधली आहे. आजही अनेक मुस्लिम समाज बांधव हे दर गुरुवारी तसेच शुक्रवारी येथे दर्शनासाठी येतात ही वस्तुस्थिती आहे.

तसेच या शिवटेकडीचे नावाने एक संवर्धन समिती स्थापन करण्यात आली असून त्यांचे माध्यमातून अनेक वृक्षांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर सामाजिक बांधिलकी म्हणून करण्यात आली आहे. हे स्थळ एक आत्मिक समाधान व आनंद देणारे अमरावती जिल्ह्यातील महत्त्वाचे ठिकाण झाले आहे.

अमरावती जिल्ह्यातील कौडण्यपूर ही माता रुक्मिणीचे माहेरघर म्हणून प्रसिद्ध आहे. तर भगवान श्रीकृष्ण यांनी रुख्मिणीचे हरण येथे केल्याची आख्यायिका सुद्धा सांगीतली जाते.

अशा शिवटेकडी येथे मी अनेक दिवसांपासून पहाटे जात असताना मनात एक विचार आला. कारण हे गाव संत गाडगेबाबा यांचे गाव म्हणून महाराष्ट्रात ओळखले जाते. त्यांनी आयुष्यभर स्वच्छता अभियान राबविले. अनेक गोरगरीब यांना आपल्या दशसुत्रीचे माध्यमातून सामाजिक बांधिलकी आयुष्यभर जपली. तर

दुसरे म्हणजे राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी सुद्धा आपल्या गीताने देशातील सैन्य यांना प्रेरणा दिली. चीनच्या युद्ध प्रसंगी ते सीमेवर गेले हा एक इतिहास आहे.

अमरावती येथे अंबादेवी मंदिर अतिशय पुरातन काळापासून आहे. नवरात्रात संपूर्ण महाराष्ट्रातील लोक येथे 

मोठ्या प्रमाणावर दर्शनासाठी येतात. तर स्व. अंबादासपंत वैद्य यांनी हनुमान आखाडा १९१४ मधे स्थापन केला. आज त्यांचेनंतर पद्मश्री श्री. प्रभाकररावजी वैद्य साहेब हे या हनुमान व्यायाम प्रसारक मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून काम करीत आहेत. तेव्हा स्वातंत्र्य आंदोलनात अनेक कार्यकर्ते भूमिगत राहून स्वातंत्र्य आंदोलनात काम करीत होते. ते सुद्धा येथे राहत होते. सुभाषचंद्र बोस, महात्मा गांधी सुद्धा या व्यायाम प्रसारक मंडळात तेव्हा येऊन गेले होते. आज अमरावती जिल्ह्यातील हे व्यायाम प्रसारक मंडळ जागतिक स्तरावर काम करीत आहेत. येथे अनेक राष्ट्रातील खेडाळू आहेत. १९१४ ते १९४७ या जवळपास ३३ वर्षात अनेक कार्यकर्ते येथे येऊन राहत होते. स्वातंत्र लढ्यात त्यांचा सहभाग होता. वीर वामनराव जोशी यांच्या प्रेरणेतून ही संस्था स्थापन करण्यात आली आहे.

डॉ. शिवाजीराव पटवर्धन यांनी त्या काळात कृष्ठरोगी माणसांची सेवा अहोरात्र केली. आज तपोवन नावाने ही संस्था अनेक वर्षेपासून हे काम करीत आहे.

डॉ पंजाबराव देशमुख हे भारताचे पहिले कृषीमंत्री होते. ते सुद्धा अमरावती जिल्ह्यातील. तर संपूर्ण महाराष्ट्राला मराठी गझल देणारे कविवर्य सुरेश भट यांचा जन्म अमरावती येथील. सुरेश भट यांनी या महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात मराठी गझल पोहचविण्यासाठी अहोरात्र मेहनत घेतली. अनेक चित्रपटगीते सुद्धा भटांनी लिहिले आहे.

अशा प्रकारे माझे समोर ही सारीच माणसं एकत्र येऊ लागली. आणि हा एक विचार मनात आल्यानंतर या शिवटेकडी संदर्भात असलेल्या सुंदर अशा कवितेचा जन्म झाला. मला कोणत्याही प्रकारे कल्पना नव्हती की, ही कविता अमरावती महानगरपालिका आयुक्त डॉ चंद्रकांत गुडेवार साहेब यांनी एका शिलालेखात शिवटेकडी येथे जवळ जवळ साठ हजार रुपये खर्च करून अमरावती महानगरपालिका यांच्या माध्यमातून लावली. हा माझा मोठा सन्मान मी समजतो.

आज या नवीन पिढीचे वाचन कमीच झाले आहे. साहित्याकडे वाचकांचा ओढा कमी होत आहे हीच माझी खंत आहे. तरी सुद्धा जेव्हा एखादी कविता जन्माला येत असते तो आनंद काही वेगळाच असतो. अमरावती जिल्ह्यातील व अमरावती शहरातील हे सर्व साहित्यिक, सामाजिक, ऐतिहासिक सांस्कृतिक राजकीय जळणघडण व वैभव यांचा या कवितेत समावेश आहे. आयुष्यात शेवटी आठवणीच शिल्लक राहतात. माणूस हा निघून जात असतो. ही कविता अमरावती जिल्ह्यातील येणाऱ्या नवीन पिढीला सुद्धा एक मार्गदर्शक ठरेल हे मात्र खरे आहे…… अशाप्रकारे ही कविता अमरावती जिल्ह्यातील सर्वच नागरिक यांना अर्पण करतो आहे.

जवळपास वीस वर्ष पासून सुरेश भट यांचे प्रत्यक्ष मार्गदर्शन मला लाभले आहे. अमरावती येथे सुरेश भट यांचे स्मारक शासनाने करावे यासाठी मी पाच वर्ष पासून सातत्याने शासकीय स्तरावर पाठपुरावा करीत आहो. शासनाने हे स्मारक अमरावती येथे करावे अशी जाहीर विनंती सुद्धा मनापासून करतो. कारण तेव्हा तरुण भारतचे संपादक म्हणून काम करीत असताना स्व. वामनराव तेलंग म्हणायचे की विष्णू, हे गाव लेखक कवी साहित्यिक कलावंत यांचे गाव आहे. मग ते सुरेश भट, मधुकर केचे, उद्धव शेळके, विद्याधर गोखले, के. ज. पुरोहीत, विश्राम बेडेकर, राम शेवाळकर, तर आजही भारताचे सरन्यायाधीश म्हणून श्री. भुषण गवई साहेब काम करीत आहेत.

तर असे हे अमरावती गांव सामाजिक बांधिलकी जपणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे. हिंदू मुस्लिम एकतेची नांदी असलेले हे गाव आहे. दादासाहेब खापर्डे, वीर वामनराव जोशी, डॉ. शिवाजीराव पटवर्धन, संत गाडगेबाबा, तुकडोजी महाराज यांच्या कामाचे गाव म्हणून महाराष्ट्रात ओळखले जाते.

आणि इथली ही शिवटेकडीही त्याप्रमाणेच प्रसिद्ध आहे.

मला ही शिवटेकडी आयुष्यात नेहमीच सोबत करते हे मात्र खरे आहे…….

☆

इंद्रपुरीच्या वैभवाची साक्ष ही शिवटेकडी 

छत्रपतींच्या समतेची ज्योत ही शिवटेकडी…

*

अंबामाता इंद्रपुरीचे दैवत आहे खरे आहे 

पटवर्धन तुकडोजींच्या छायेची शिवटेकडी…

*

गाडगेबाबा, पंजाबराव खापडैची इंद्रपुरी 

हिंदू मुस्लिम एकतेची नांदी ही शिवटेकडी…

*

फुले आंबेडकर शाहूंच्या समतेचे गाव हे

लहान थोरा इथे सावली देते ही शिवटेकडी…

*

हनुमान आखाडा हे भुषण सा-या देशाचे 

सुरेश भटांच्या गझलेची साक्ष ही शिवटेकडी…

*

माणसांच्या आयुष्याची कथा व्यथाच ही ऐकते 

सुख दुःखाच्या वळणावरची सोबत ही शिवटेकडी…

☆

© श्री विष्णू सोळंके

काव्य संध्या, मुदलियारनगर अमरावती ४४४६०६ – मो ७०२०३००८२४

सुश्री शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “९ ऑगस्ट :: आंतरराष्ट्रीय मूलनिवासी (?) दिवस” ☆ सुश्री शोभा जोशी ☆

एखादी गोष्ट आपल्याला वरकरणी खूप छान वाटते. मात्र त्यामागचं सत्य फार भयानक असतं. अगदी हीच गोष्ट या मूलनिवासी (आदिवासी) दिनाच्या बाबतीत आहे. खरं तर ९ आॅगस्ट हा जनजातींसाठी /मूलनिवासींसाठी उत्सवाचा दिवस नसून तो रक्तरंजित इतिहासाचा दिवस आहे, हे त्यामागचं सत्य कळल्यावर पटतं.

९ आॅगस्टचा इतिहास…. १९४२ साली भारतातील व्यापारासाठी, भारताचा मार्ग शोधण्यासाठी निघालेला कोलंबस चुकून अमेरिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर जाऊन पोहोचला. त्यावेळी अमेरिकेत ५ मूलनिवासींचे आदिवासींचे आधिपत्य होते. चॅराॅकी, चिकासो, चोक्ताव, मास्कोगी व सेमिनाॅल या त्या प्रमुख जमाती – – – कोलंबसला वाटले, हाच भारत देश आणि हे भारतीय लोक. म्हणून ते रेड इंडियन. विस्तृत क्षेत्रात सुखासमाधानाने नांदणार्‍या या जमातींच्या सुखाला कोलंबसच्या येण्याने ग्रहण लागले.

व्यापारासाठी निरनिराळी क्षेत्रे शोधणे ही तर गोर्‍यांची खासियत. या व्यापारवृध्दीच्या मोहापायी ब्रिटिशांनी अमेरिकेत शिरकाव केला आणि तेथील जमातींच्या जमिनी हडप केल्या आणि तिथल्या मूलनिवासींना बेघर केले. गोर्‍यांनी आपल्या वसाहाती वाढवल्या. हळू हळू चर्चच्या प्रभावाखाली येऊन अमेरिका, न्यूझिलंड, आस्ट्रेलिया या देशांनी अमानुषपणे तेथील मूलनिवासिंना त्याच्या जन्मभूमीतून नष्ट केले.

९आॅगस्ट १६१० या दिवशी अमेरिकेतील पवनहाट युध्द सुरू झाले, गोरे युरोपियन आणि मूलनिवासी यांच्यातील हे युध्द. अर्थातच संख्येने कमी असलेल्या मूलनिवासींचा पराभव झाला. १६१०ते १७७५ या काळात इंग्रजांनी अमेरिकेच्या मूलनिवासींना अनन्वीत अत्याचाराने, अतिशय अमानुष पध्दतीने त्यांना ठार केले. त्यांच्याविरूध्द विश्र्वातील पहिले रासायनिक युध्द केले गेले. त्यात ८०% मूलनिवासिंना तडफडून मारले गेले.

कोलंबसच्या अमेरिकेतील पदार्पणाला ९ आॅगस्ट १९९२ ला ५०० वर्षं पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने ‘ कोलंबस डे…. थॅंक्स गिव्हिंग डे ‘ साजरा करण्याची जोरात तयारी सुरू होती. पण तिथे शिल्लक असलेल्या मूलनिवासींनी त्याविरूध्द जोरदार आवाज उठवला. कारण त्यांच्यासाठी तो विनाशकारी दिवस होता. कोलंबसच्या पदार्पणामुळे त्यांच्या सगळ्या जमाती नष्ट झाल्या होत्या. संस्कृती नष्ट झाली होती. ८०% मूलनिवासींचे हत्त्याकांड झाले होते. मूलनिवासींच्या या रोषाला शांत करण्यासाठी अमेरिकेने ‘ इंडिजिनियस पिपल्स डे ‘ साजरा करण्याची घोषणा केली. तेव्हापासून ९ आॅगस्ट हा दिवस ‘ मूलनिवासी /आदिवासी दिवस ‘ म्हणून साजरा करण्याची प्रथा सुरू झाली. पण संख्येने कमी असले तरी अजूनही हे मूलनिवासी त्याला विरोध करतात. कारण त्यांच्यासाठी हा रक्तरंजित नरसंहार दिवस आहे.

काही शतकानंतर मूलनिवासींनी पुन्हा अन्यायाला वाचा फोडली. त्यांना अधिकार मिळवून देण्यासाठी, २००७ साली संयुक्त राष्ट्रसंघाने साळसूदपणे जाहिरनामा काढला. भारताने त्यावर सही केली पण मूलनिवासी ही संकल्पनाच मान्य नसल्याचे भारताने स्पष्ट केले. कारण भारतातील सर्व जाती-धर्मांचे, पंथाचे लोक मूलनिवासीच आहेत. आदिवासी नाहीत. (आदिवासी म्हणजे इथले मूळचे रहाणारे व बाकीचे बाहेरून आलेले असा अर्थ होतो. भारतातील सर्व लोक मुळचे इथलेच आहेत. बाहेरून आलेले कोणीच नाहीत. म्हणून ते सर्व मूलनिवासीच आहेत. त्यातील कोणी आदिवासी नाही.) भारतीय राज्यघटनेनुसार जंगलात/वनात वास्तव्य करणार्‍यांना अनुसूचित जमाती (जनजाती) संबोधले जाते.

भारतातील परिस्थिती- भारतात सुध्दा विविधप्रकारांनी या जमातींवर जनजातींवर ब्रिटिशांनी अन्याय अत्याचार केले आहेत.

– – स्वातंत्र्यानंतर आपल्या राज्यघटनेने सर्वांना समान अधिकार दिले आहेत. भारतामध्ये सर्व जनजातींना सन्मानाने वागविले जाते.

भारतातील सर्व मूलनिवासीच आहेत, तरीसुध्दा भारतातील काही देशविघातक शक्ती व गोरे लोक जनजाती व इतर समाजामध्ये फूट पाडण्यासाठी, ‘तुम्ही आदिवासी आहात ‘ हे त्यांना ठासून सांगण्याच्या प्रयत्नात आहेत. त्यांना ९ आॅगस्ट हा दिवस ‘ आदिवासी दिवस ‘ म्हणून साजरा करायला लावतात. तरूणांना भडकावतात. तरूणांना वाटते, हा दिवस आपल्या पूर्वजांचा गौरव करण्याचा दिवस आहे. या भावनेने ते तो साजरा करतात. या तरूणांना किंवा हा दिवस साजरा करणार्‍या इतर लोकांना या षड्यंत्राची कल्पना नाही. पण आता सत्य कळल्यानंतर सर्व जनजातींनी जागृत होणं आवश्यक आहे.

सुश्री शोभा जोशी

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री सुलू साबणे जोशी

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘कन्येला वडिलांचे गोत्र का मिळत नाही?…’ – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री सुलू साबणे जोशी ☆

 – – – एक वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून स्पष्टीकरण…

आपल्याला माहीत आहे की स्त्रियांमध्ये XX गुणसूत्रं आणि पुरुषांमध्ये XY गुणसूत्रं असतात.

जेव्हा संतती होते….

जर पुत्र झाला तर त्याचे गुणसूत्र XY असतात. यातलं Y गुणसूत्र केवळ वडिलांकडूनच येते, कारण आईकडे Y गुणसूत्र नसते.

जर कन्या झाली तर तिचं गुणसूत्र XX असतं.

एक X वडिलांकडून आणि दुसरं X आईकडून येतं.

०१ XX गुणसूत्र (कन्या)

कन्येमध्ये असलेले दोन X गुणसूत्र आई-वडिलांकडून मिळतात. हे दोन्ही गुणसूत्र “cross over” नावाची एक प्रक्रिया करतात, ज्यात दोन्ही गुणसूत्रांची अदलाबदल होते. त्यामुळे एकमेकात मिश्रण होते.

०२ XY गुणसूत्र (पुत्र)

पुत्रामध्ये Y गुणसूत्र वडिलांकडूनच येते. XY मध्ये असमानता असल्यामुळे फक्त 5% cross over होतो आणि Y गुणसूत्र जवळपास 95% जसंच्या तसं (intact) राहते त्यामुळे हे गुणसूत्र वडिलांकडून तंतोतंत आलेलं असतं.

गोत्र प्रणाली आणि Y गुणसूत्र 

गोत्र ही वैदिक प्रणाली Y गुणसूत्र वर आधारित आहे. म्हणजेच, जेव्हा एखाद्याचं गोत्र कश्यप असतं, तेव्हा त्याचं Y गुणसूत्र “कश्यप ऋषी” पर्यंत मागे जातं.

कारण स्त्रियांमध्ये Y गुणसूत्र नसते, म्हणूनच विवाहानंतर तिला नवऱ्याच्या गोत्रात समाविष्ट केलं जातं.

सगोत्र विवाह वर्ज्य का?

जर दोघांचं गोत्र एकच असेल, तर त्यांच्या पूर्वजांमध्ये एकच ऋषी असतो म्हणजेच ते एकाच कुटुंबातून आलेले असतात त्यामुळे त्यांना बंधुभगिनी मानलं जातं.

आजच्या जनुकशास्त्र (Genetics) नुसार सुद्धा, एकसारखी जनुके असलेल्या व्यक्तींमध्ये विवाह झाल्यास, त्यांच्या संततीमध्ये मानसिक/शारीरिक अपंगत्व, गंभीर आजार यांसारख्या अनुवांशिक दोषांचं प्रमाण वाढतं. त्यामुळे सगोत्र विवाह वर्ज्य केला आहे.

मुलगा व मुलगी DNA चे प्रमाण

पुत्रामध्ये वडिलांकडून 95% आणि आईकडून 5% DNA येतो.

कन्येमध्ये आई-वडिलांकडून 50-50% DNA येतो.

जर कन्येलाही कन्या झाली, आणि पुन्हा तिलाही मुलगी झाली, तर सातव्या पिढीपर्यंत वडिलांचा डीएनए केवळ 1% राहतो. म्हणजेच, वडिलांचा Y गुणसूत्र वारसा फक्त पुत्रा मार्फत टिकतो.

सात जन्मांचा संबंध :

वडिलांचं Y गुणसूत्र सतत पुत्रापासून पुढे जात राहतं. त्यामुळे DNA वारसा अमर राहतो आणि हेच सात जन्मांचं नातं दर्शवतं. म्हणूनच पूर्वज आपल्याला आशीर्वाद देतात कारण आपण त्यांच्या गुणसूत्रांचे वाहक असतो.

कन्यादानाचा अर्थ :

कन्यादान म्हणजे कन्येला वस्तू मानणं नाही, तर हे एक वैज्ञानिक संस्कार आहे. विवाहासाठी कन्या गोत्रमुक्त केली जाते म्हणजे ती वडिलांच्या गोत्रातून बाहेर पडते आणि नवऱ्याच्या गोत्रात समाविष्ट होते.

विवाहित स्त्री नवऱ्याच्या वंशाला रजदान (Monthly Menstrual Cycle द्वारे) करते म्हणजे ती त्या वंशाच्या संततीची माता होते. त्यामुळे माता म्हणून तिचा सन्मान केला जातो.

निष्कर्ष :

हिंदू गोत्र परंपरा ही विज्ञानाशी सुसंगत आहे. गोत्र ही केवळ एक धार्मिक संकल्पना नसून, त्यामागे दीर्घकालीन अनुवांशिक शुद्धता राखण्याचं अत्यंत परिपूर्ण तत्त्वज्ञान आहे ज्याचं ज्ञान आपल्या ऋषींनी विज्ञानाच्या आधुनिकतेपूर्वीच दिलं होतं.

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : सुश्री सुलू साबणे जोशी 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री मंजिरी येडूरकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ कैकयी – लेख क्र. ८ ☆ सौ. मंजिरी येडूरकर ☆

(अशा स्त्रिया ज्यांच्या कर्तृत्वाची, त्यागाची दखल कधीच घेतली गेली नाही, कौतुकही कधी झाले नाही.)

तुम्ही… तुम्ही साऱ्यांनी मला खलनायक ठरवलंत. नाही नाही ते आरोप केलेत. कुणीही असा विचार केला नाही की मी हा निर्णय का घेतला असेल! अहो, भरता पेक्षा माझं रामावर जास्त प्रेम होतं आणि खरं म्हणजे हे साऱ्यांना माहिती होतं. तरी सुद्धा कुणाला काही शंका आली नाही. मला स्वार्थी ठरवणं सोपं होतं, तुम्ही ठरवून टाकलं. ती बिचारी मंथरा, कां मला असं काही सांगेल की ज्याचा परिणाम तिच्या राजवाड्यातल्या अस्तित्वावर होणारा होता. पण नाही तिलाही सहज दुष्टांच्या रांगेत बसवलंत.

या कैकयीला वारसा हक्काने फक्त रूपच मिळालं होतं असं नाही तर युद्ध कौशल्य, राज्य कारभार निपुणता, बुद्धिमत्ता, मुत्सद्दीपणा याही गोष्टी मिळाल्या होत्या. मला एक सांगा, महाराजांना पुत्रशोकांने मृत्यू येईल असा शाप मिळाला होता. याचा अर्थ काय होतो हो, महाराजांचा मृत्यू होण्यापूर्वी माझ्या एका पुत्राचा मृत्यू होणार, हे नक्की नां! जसजसं महाराजांचं वार्धक्य जवळ यायला लागलं तसतसं हे सत्य काळीज पोखरत होतं. आधीच पुत्रप्राप्ती महाराजांना फार उशिरा झाली. त्या भरल्या गोकुळात महाराज शापाचा विषय विसरून गेले. पण मी मात्र एकही दिवस सुखाने जागी झाले नाही की सुखाने झोपू शकले नाही. मुलांचे हसरे चेहरे पाहिले की पोटात कालवायचं. वाटायचं, या शापाशी या निरागस मुलांचा काय संबंध? त्यांना कां शिक्षा? कुणाही एकाला गमावलं असतं तर महाराजच काय, आम्ही सारे पुत्रशोकांने मेलो असतो. सगळे इतके आनंदी होते की या गोष्टीची कुणाला आठवण करून देण्याचं माझं धाडस झालं नाही. काही सुचत नव्हतं. काहीतरी जादू व्हावी असं वाटायचं आणि कोणत्याही पुत्राचा मृत्यू न होता महाराजांना पुत्र शोक व्हावा. कारण महाराजांचा मृत्यू तर अटळ होता. या रोजच्या भीतीने काळजाला घरं पडत होती. अखेरीस मी सरस्वतीला साकडं घातलं. मला मार्ग दाखव म्हणाले. तेव्हा ती मंथरेच्या तोंडून वदली की, ” एका मुलाला वनवासाला पाठव. ” कुणाला वनवासाला पाठवू? वयाने त्यातल्या त्यात मोठा, परिपक्व, वनवासात तग धरू शकेल, असा रामच होता ना!

देव व असूर यांच्या युद्धाच्या वेळी इंद्रदेवांनी महाराजांकडे मदतीची याचना केली. रावणाने देवांची केलेली अवस्था बघून मी महाराजांचं सारथ्य करायचं ठरवलं. कारण हे युद्ध शस्त्रांपेक्षा मुत्सद्देगिरीनं लढायला हवं होतं. शत्रू बलाढ्य होता. युद्धात रथाचं चाक तुटलं. तेव्हा मी ते बोटांनी उचलून धरलं, युद्ध संपेपर्यंत! त्यामुळे विजय प्राप्त होऊ शकला. तेंव्हा महाराजांनी मला दोन वर दिले. मी तर महाराजांची पट्ट राणी होते. काय मागणार, कसलीच कमतरता नव्हती.

वाली हा सुग्रीवाचा भाऊ. त्याच्यासमोर जो कोणी युद्धाला उभा राहील त्याची अर्धी शक्ती वालीला मिळणार असा त्याला वर मिळाला होता. त्यामुळे तो स्वतःला अजेय समजू लगला होता. वाली सगळ्यांनाच त्रासदायक झाला होता. महाराज व मी वनविहार करताना वाली समोर आला, युद्धासाठी ललकारू लागला. महाराजांनी हार पत्करली पण आपला मुकुट गमावला. नंतर तो मुकुट वाली कडून रावणाकडे आला होता. एवढा मोठा अपमान मी विसरू शकत नव्हते. वालीला धडा शिकवणं व तो मुकुट रावणाकडून हिसकावून घेणं किंवा त्याला लाचार करून माफी सह मुकुट परत करण्यास भाग पाडणे हेच माझं ध्येय होतं.

रावण पराक्रमी होता त्याच्याकडे मायावी शक्ती होती. त्यालाही अमर, अजेय करणारे वर मिळाले होते. तो गर्वांध झाला होता. त्याचा पुत्र मेघनाद याने इंद्राचाही पराभव केला होता. वालीसारखा योद्धा त्याच्याकडे होता. त्याला टक्कर देणं एवढं सोपं नव्हतं. मुलांचं युद्ध कलेचे शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर गुरु विश्वामित्रांनी राम व लक्ष्मण यांना असुरांच्या निर्दालनासाठी नेलं. त्यांनीही ताडका, सुबहू अशा राक्षसांचा वध केला. रामाने मारीच राक्षसाला एका बाणात थेट लंकेत फेकून दिलं. परत येताना अहिल्या उद्धार केला. शिवधनुष्य तोडून सीतेला जिंकलं. हे सारं पाहून रामा मध्ये असणाऱ्या फक्त शूरत्वाचीच नव्हे तर देवत्वाचीही जाणीव मला झाली. त्यामुळं वाली, रावण यांचं निर्दालन फक्त रामच करू शकतो, याबद्दल माझी खात्री झाली. अर्थात मुकुटाचा प्रसंग, शिकारीच्या वेळी मिळालेल्या शापाचा प्रसंग कुणालाच माहिती नव्हता. तो मी प्रथम रामाला सांगितला. त्याला सांगितलं की हा मुकुट परत मिळवणं सोपं नाही, हे मला माहित आहे. ते सोपं करण्यासाठी रावणाचा बलाढ्य साथी, वाली, तुला आधी नष्ट करावा लागेल. म्हणजे वानर सेना तुझी होईल. तिथल्या जनमानसात रावणविरोधी मत बनवावं लागेल. तिथल्या वनवासी लोकांना एकत्र करावं लागेल. आदिवासी लोक बहाद्दूर असतात. त्यांना मदतीला घे. जर तुला राज्याभिषेक झाला व मग वनवासाला गेलास तर राजा म्हणून ते वनवासात तुझ्याशी मैत्री करणार नाहीत. अयोध्येचं सैन्य रावणाच्या सैन्यापुढे टिकाव धरू शकणार नाही. त्यामुळे तू वनवासाला जा. भरताचा राज्याभिषेक करूया. पण ही गोष्ट कुणालाही सांगू नकोस. याला प्रचंड विरोध होईल. अगदी अयोध्येचा जनसागर ही मागे राहणार नाही. त्यामुळे मी महाराजांनी मला दिलेल्या वचनांचा उपयोग करून घेते. कारण ‘प्राण गेले तरी वचन मोडणार नाही ‘ हे आपले तत्व सर्वांना परिचित आहे.

सगळं ठरवल्याप्रमाणे झालं. त्यातच शूर्पणखेचा अपमान झाला. त्यामुळे तिच्या भावाने युद्ध पुकारलं. त्यात तिचा भाऊ व बरेच राक्षस मारले गेले. याचा बदला घेण्यासाठी रावणाने सीतेला पळवून नेलं. त्यामुळे रामाला सर्वांची सहानुभूती मिळाली. रावणाचा विनाश करणं ही सगळ्या आदिवासींना आपली जबाबदारी वाटली. व रावणाचा शेवट झाला. आता या सगळ्यात सांगा बरं, मी काय चूक केली. महाराजांचा मृत्यू फार पूर्वीच लिहिला गेला होता, तरीही त्यांच्या मृत्यूला मला जबाबदार धरलं. मी एकाही पुत्राचा मृत्यू होऊ दिला नाही हे मात्र कोणालाच जाणवलं नाही. रामाचं वनवासाला जाणं, महाराजांचा मृत्यू या गोष्टींचा मानसिक त्रास सर्वांसारखाच मलाही होणार होताच ना? कां या दुःखापेक्षा भरताला राज्याभिषेक करणं मला जास्त आनंददायी होतं? माझ्या पोटच्या मुलानंही मला वैरीण ठरवलं. पुन्हा माझं तोंड बघायलाही तो आला नाही. याची मला आधी कल्पना नव्हती असं वाटतंय कां तुम्हाला? या घटनेनंतर आपलं काय होणार हे पुरेपूर माहीत असून मी काळजावर दगड ठेवून हा निर्णय घेतला. तो केवळ पुत्राचा मृत्यू न होता पुत्र शोक व्हावा यासाठी, आणि वाली व रावणाकडून झालेल्या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी. कारण हा अपमान फक्त माझा किंवा महाराजांचा नव्हता तर साऱ्या राज्याचा होता. वाईट एवढंच वाटतंय की माझं हे बलिदान व्यर्थ गेलं नसलं तरी ते कुणालाच कळलंही नाही!!!

(मुकुटाची कथा ‘ रामायणातील काही माहिती नसलेल्या गोष्टी ‘ या सदरात मिळाली. काहींच्या मते ही खोटी आहे असंही वाचनात आलं. पण रामाने वालीचा वध करून सुग्रीव याला राजा करण्याच्या कृतीला पुष्टी मिळण्यासाठी उपयोगी असल्याने लेखात घेतली आहे.) 

– लेख क्र. ८ 

☆

© सौ.मंजिरी येडूरकर

लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुनील देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज” – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनील देशपांडे ☆

अमरावती जिल्ह्याच्या चांदूरबाजार तालुक्यातील यावली हे तुकडोजींचे जन्मगाव. त्यांचे आजोबा गणेशपंत हे विठ्ठलाचे निस्सीम उपासक होते. आषाढी एकादशीची पंढरीची वारी त्यांनी कधीही चुकविली नाही. संपूर्ण ज्ञानेश्वरी त्यांना मुखोद्गत होती. त्यांना सात मुली आणि एक मुलगा झाला. त्या मुलाचे नाव होते, बंडोपंत. हेच तुकडोजींचे पिता होत. त्यांच्या वागण्यातील बंडखोरीमुळे त्यांना बंडोपंत हे नाव मिळाले होते. त्यांचा पंढरीच्या वारीवर मुळीच विश्वास नव्हता. कारण की, ही वारी करणाऱ्या त्यांच्या वडिलांच्या आर्थिक परिस्थितीत कोणतीही प्रगती झाली नव्हती. त्यांची पत्नी म्हणजे अमरावती जिल्ह्यातील वरखेड येथील तुकारामबुवा वानखेडे यांची मुलगी मंजुळा. तिच्या पोटी ३० एप्रिल १९०९ रोजी तुकडोजीचा जन्म झाला. वरखेड येथील संत आडकोजी महाराज यांनी बाळाला भाकरीचा तुकडा भरविला व त्याचे नाव ठेवले तुकड्या. बंडोजींचा स्वभाव धरसोडपणाचा होता. त्यामुळे माता मंजुळा आणि तुकड्या यांची नेहमीच फरफट होत असे. अशा ताण-तणावात तुकड्याचे बालपण गेले. वडिलांच्या व्यसनी वृत्तीमुळे तुकड्या संसारापासून विरक्त झाला.

नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक आणि चंद्रपूर जिल्ह्यातील रामदिघी तसेच चिमूर येथील अरण्यात त्याने साधना केली. या दरम्यान अनेक साधू-संतांचा सहवास त्याला लाभला. त्यातून तुकड्याचे व्यक्तिमत्त्व आकाराला आले व तुकडोजी महाराज या नावाने त्यांना ओळखले जाऊ लागले. आदिवासींच्या व्यथा-वेदना जाणून त्यांनी त्यांची मनोभावे सेवा केली. समाजातील कुरीतीविरुद्ध जन-जागरण करण्याकरिता त्यांनी कवने रचलीत. खंजिरी वाजवून ते भजने करीत असत. त्यांच्या भजनांची पुस्तकेही प्रकाशित झालीत. त्यांच्या समाजहितकारक कार्यामुळे त्यांचा महात्मा गांधीजींशी परिचय झाला व ते भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात सामील झालेत. भारत छोडो आंदोलनात त्यांना अटक झाली आणि तुरुंगवासही भोगावा लागला होता. आचार्य विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीत त्यांनी दहा दिवसात ११४१० एकर जमीन मिळवून देवून अतिशय मोलाचे योगदान दिले. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर त्यांनी देशाच्या उभारणीत सहभाग घेतला. भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेन्द्रप्रसाद यांनी त्यांना राष्ट्रसंत या उपाधीने संबोधले. त्यामुळे सारेच त्यांना राष्ट्रसंत म्हणून संबोधू लागले.

पंढरीची वारी आणि अस्पृश्यांसाठी मंदिर प्रवेश आंदोलन

आपल्या आजोबा आणि आजीप्रमाणेच तुकडोजी महाराजही नियमितपणे आषाढी एकादशीला पंढरीच्या वारीला न चुकता जात असत. २१ जुलै १९४५ रोजी आषाढी एकादशीनिमित्त पंढरपूरला तुकडोजी गेले असता त्यांनी अस्पृश्यांना मंदिराबाहेर दर्शनासाठी ताटकळत असताना पाहिले. आपल्या दुःखाला वाट करून देण्याकरिता ते विठ्ठल मंदिरासमोर असलेल्या संत चोखामेळा यांच्या पायरीवर बसले. नेहमी मंदिरात सहज प्रवेश करणारे महाराज असे बाहेर का बसले आहेत असा प्रश्न बडव्यांना पडला. तेथे उपस्थित वारकऱ्यांमध्येही पंढरपूरला येऊनही विठ्ठलाचे दर्शन न करणाऱ्या महाराजांबद्दल प्रश्न पडला. खरे कारण कळल्यावर त्यांच्यामध्येही गोंधळ उडाला. त्यामुळे धर्ममार्तंड अस्वस्थ झाले. त्यांच्यापैकी काहींनी त्याविषयी विचारल्यावर महाराज म्हणाले:

“समाजात काही विशिष्ट जातीत जन्मास आलेल्या लोकांना इतर अनेक बाबतीत मागे पडावे लागते, अनेक न्याय्य लाभांपासून दूर राहावे लागते, ही वस्तुस्थिती अत्यंत खेदजनक आहे, यात शंका नाही. परंतु या सर्वांवर कळस चढविणारी गोष्ट म्हणजे कित्येकांना ‘ पतितपावन’ भगवंताच्या मंदिरात जाऊन त्याचे दर्शन घेण्यासही बंदी केली जाते. देवाच्या दर्शनाने ते पावन होण्याऐवजी त्यांच्या सावलीने देवच बाटतो, असे अत्यंत विसंगत व विकृत विचार मांडून लोक त्यांना कुत्र्या-मांजरापेक्षाही नीच लेखतात. मानवतेला व भक्तिभावाला कलंक लावणारी गोष्ट याहून दुसरी कोणती? ”

महाराजांनी आपले याविषयीचे मत काही कार्यकर्त्यांकडे लेखी स्वरुपात दिले. ते कळताच काही सनातन्यांनी महाराजांना शास्त्रार्थ करण्याचे आव्हान दिले. त्याला योग्य शब्दात महाराजांनी पत्र दिले. परंतु त्या पत्राचे उत्तर मात्र मिळाले नाही. एका कीर्तनकाराने मिश्किलपणे प्रश्न केला की, वरखेडच्या आपल्या गुरुमहाराजांच्या समाधी मंदिराचं काय? ” त्यावर महाराज म्हणाले की, ” याच कारणाने मी स्वतः उभारलेल्या समाधी मंदिरात जाण्याचे सोडले आहे. पंढरपूरहून महाराज वरखेडला आल्यावर तेथील लोकांनी आपण पंढरपूरच्या मंदिरात प्रवेश का केला नाही, हा प्रश्न केला. त्यावर महाराजांनी तेथील वृत्तांत त्यांना सागितला आणि जोपर्यंत याही ठिकाणी अस्पृश्यांना प्रवेश नसेल तर मीही या मंदिरात जाणार नाही असे ठामपणे सांगितले. महाराजांचा हा दृढ निश्चय पाहून गावकरी मंडळींनी ७ ऑगष्ट १९४६ रोजी सर्वांसाठी आडकोजी महाराजांचे समाधी मंदिर खुले केले. तेथील कार्यकर्त्यांनी महाराजांच्या विनंतीनुसार गावातील अस्पृश्यांना आपल्या हातात हात धरून मंदिरात नेले. सार्वजनिक विहिरी आणि मंदिरे सर्वांसाठी खुल्या कराव्यात असे मत आपल्या भजनामध्ये महाराजांनी मांडले होते, त्यानुसार ते आग्रही होते. त्यानुसार गावोगावच्या गुरुदेव सर्व मंडळांच्या कार्यकर्त्यांनी आपल्या भागातील मंदिरे आणि विहिरी अस्पृश्यांसाठी खुल्या केल्यात. त्यामुळेच अस्पृश्यांसाठी पंढरपूरचे मंदिर खुले व्हावे यासाठी आमरण उपोषण आंदोलन करणाऱ्या पू. साने गुरुजी यांच्यासोबत तुकडोजी होते. साने गुरुजींनी ४ नोव्हेंबर १९४६ रोजी आमरण उपोषण सुरू केले, तेव्हा तुकडोजींनी त्यांना पाठिंबा दिला. १० मे १९४७ रोजी साने गुरुजींचे उपोषण संपले, तेव्हाही तुकडोजी त्यांच्यासोबत होते. विठ्ठलाचे दर्शन घेतल्यानंतर दोघांनी एकमेकांना आलिंगन दिले.

ग्रामगीतेची प्रेरणा पंढरपुरात

२३ जुलै १९५३ या दिवशी आषाढी एकादशी होती. या दिवशी पंढरपूरला महाराष्ट्राच्या काना-कोपऱ्यातून आलेले पांडुरंगाचे भक्त पाहून त्यांच्याकरिता आपण काय करू शकतो हा विचार त्यांच्या मनात आला. त्यांच्या संवेदना तीव्र झाल्यात आणि त्यांनी सर्व सामान्य माणसाकरिता ‘ ग्रामगीता ‘ हा ग्रंथ लिहिण्याचा संकल्प केला. महात्मा गांधी यांच्या ग्रामस्वराज्याची संकल्पना या ग्रंथामधून त्यांनी विस्ताराने सांगितली आणि आपल्या चिंतनाचे सारही त्याद्वारे व्यक्त केले. आपल्या धावपळीच्या जीवनातून वेळ काढून राष्ट्रसंतांनी चार-पाच महिन्यांमध्ये ग्रामगीतेची रचना केली. त्यांनी ४१ अध्यायांमधून ४६७५ ओव्या रचल्यात. प्रवासातही ते ग्रामगीतेचे लेखन करीत असत. गावाचा पोशिंदा शेतकरी हा या ग्रंथाचा केंद्रबिंदू आहे. त्यालाच ग्रामनाथ असे संबोधून त्याला त्यांनी हा ग्रंथ अर्पण केला आहे. १९५४ मध्ये ग्रामगीतेचे हस्तलिखित प्रवासात चोरी गेले होते. परंतु काही दिवसांनी ते परत मिळाल्यामुळे तिचे प्रकाशन करण्यात आले.

एक हजार ठिकाणी ग्रामगीतेचे प्रकाशन

विदर्भ साहित्य संघाचे १८ वे अधिवेशन भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर येथे भरले होते. या अधिवेशनाचे उद्घाटन राष्ट्रसंतांच्या हस्ते करण्यात आले. या संमेलनाच्या खुल्या अधिवेशनात २५ डिसेंबर १९५५ रोजी ग्रामगीतेच्या रचनेबद्दल राष्ट्रसंतांचे अभिनंदन करण्याचा ठराव सर्वानुमते संमत झाला. यावेळी राष्ट्रसंतांचा सत्कारही केला गेला. याच अधिवेशनात ग्रामगीतेचे प्रकाशन करण्यात आले.

२५ डिसेंबर रोजी गीता जयंती होती. त्यानिमित्त राष्ट्रसंतांच्या आदेशावरून एक हजार गावांमध्ये थोरा-मोठ्यांच्या हस्ते ग्रामगीतेचे प्रकाशन समारंभ आयोजित करण्यात आले होते. त्यानिमित्त अनेक विधायक कार्यक्रम त्या त्या गावांमध्ये झाल्यामुळे सारी गावे चैतन्याने भारून गेली होती. नागपूरच्या टाऊन हॉलमध्ये झालेल्या ग्रामगीता प्रकाशन समारंभात समाज कल्याण विभागाच्या अध्यक्ष सौ. रमाबाई तांबे, डॉ. वि. भि. कोलते, माजी न्यायमूर्ती भवानीशंकर नियोगी इत्यादींनी भाषणे दिलीत. अशारितीने इतर गावांमध्येही मान्यवरांनी ग्रामगीतेचे प्रकाशन केले.

धर्मकार्य व राष्ट्रकार्य 

राष्ट्राच्या उभारणीकरिता धर्माचा वापर करणारे तुकडोजी महाराज हे एकमेव संत होत. त्यांनी जपानमध्ये २३ जुलै १९५५ रोजी भरलेल्या विश्वधर्म परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व केले होते. बुद्धाच्या पंचशील तत्वाच्या आधारे विश्वधर्माची संकल्पना त्यांनी तेथे मांडली. या परिषदेचे उद्घाटनही त्यांच्याच हस्ते झाले. त्यांच्या खंजिरीवादनाने विदेशातील प्रतिनिधींना मंत्रमुग्ध केले होते. जगाला शांततेच्या मार्गाकडे वळविण्याकरिता धर्मसुधार, धर्मसंघटन आणि धर्मप्रसार कसा उपकारक आहे, हे त्यांनी यावेळी उपस्थितांना सांगितले. या दृष्टीने त्यांनी उचललेले पहिले पाऊल म्हणजे ९ एप्रिल १९५६ रोजी हृषीकेश येथे भरविलेला संत-महात्म्यांचा मेळावा होय. या ठिकाणी त्यांनी भारत साधू समाजाची स्थापना केली. संत गाडगेबाबा, सितारामदासबाबा, लहानुजी महाराज, सत्यदेवबाबा, दामोदर महाराज इ. संत त्यांच्या सोबत असत.

भारतावर १९६२ मध्ये चीनच्या आणि १९६५मध्ये झालेल्या पाकिस्तानच्या आक्रमणाच्या वेळी त्यांनी सैनिकांचे मनोबळ वाढविण्याकरिता जन-प्रबोधन करून आर्थिक मदत केली. त्याचप्रमाणे स्वतः सीमेवर जावून सैन्याला दिलासा दिला.

पंढरपूरला शेवटले भाषण व भजन

देश-विदेशात समाजप्रबोधनासाठी प्रवास करणाऱ्या राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचे शेवटले भाषण व भजन आषाढी एकादशीच्या दिवशी १९६७मध्ये पंढरपूर येथे झाले. १९६५च्या डिसेंबर रोजी त्यांना कर्करोगाची बाधा झाल्याचे निदान झाले होते. तरीही त्यांनी आपल्या दैनंदिन कार्यात खंड पडू दिला नाही. त्यांनी स्थापन केलेले गुरुदेव सेवा मंडळ त्यांनी संचालक मंडळाच्या स्वाधीन केले. पंढरपुरात विशाल जनसमुदायासमोर त्यांनी दिलेले भाषण व भजन अखेरचे ठरले. यावेळी ते म्हणाले की विठ्ठलाच्या दरबारची माझी ही अखेरची भेट आहे. कर्मयोगी संत गाडगेबाबा यांचे शेवटचे कीर्तनही पंढरपुरातच झाले होते. या दोन्ही संतांची पंढरपुराविषयीची ओढ अनन्यसाधारण होती. ११ ऑक्टोबर १९६८ रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांची खंजिरी कायमची मूक झाली. परंतु त्यांची भजने आणि ग्रामगीता त्यांच्या विचाराचे आणि गुरुदेव सेवा मंडळ हे कार्याचे स्मारक म्हणून आपणाला सतत प्रेरणा देत राहील.

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : सुनील देशपांडे

ईमेल : sunil68deshpande@outlook.com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ कारगिल युद्धाने घडवलेला वायू योध्दा… अंतराळवीर! ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

वाहत्या पाण्याला धार असते.. तशी समशेरीला सुद्धा असतेच. पाण्याच्या धारेत आणि ते ही पवित्र क्षेत्रातल्या पाण्याच्या धारेत स्नान घडले तर पुण्यप्राप्ती होते, असे मानतात. युद्धाच्या तीर्थक्षेत्रात या समशेरीच्या धारेमध्ये रुधीरस्नान घडले तर तीर्थक्षेत्री घडलेल्या स्नानापेक्षाही अधिकचे पुण्य लाभते.. नव्हे या धारेत पडलेला चिरंजीव होऊन जातो! आणि हे योद्धे पुन:पुन्हा अवतार घेत राहतात अशीही धारणा आहे! अर्थात हा अवतार प्रत्येकवेळी देहाच्या स्थितीतच असेल, असे नसते. वीर त्यांच्या विचारांच्या रूपाने पुन्हा जन्म घेतात.

२७ मे, १९९९. स्क्वाड्रनलीडर अजय आहुजा मिग-२१ लढाऊ विमान घेऊन त्यांच्या एका सहका-याचा शोध घेत उड्डाण करीत होते. फ्लाईट लेफ्टनंट के. नचिकेता मिग-२७ घेऊन कामगिरीवर गेले होते.. ते परतलेच नव्हते.. त्यांचा काही ठावठिकाणासुद्धा लागत नव्हता. नियतीच्या मनात भलतेच चालले होते त्याक्षणी. के. नचिकेता यांच्या विमानावर स्टिंगर मिसाईलने हल्ला यशस्वीरीत्या चढवून विमान धराशाई केले होते… मात्र विमानातून अगदी ऐनवेळी उडी घेउन के. नचिकेता साहेब जमिनीवर उतरले.. पण पाकिस्तानी हद्दीत असल्याने तेथील जनतेच्या आणि पुढे लष्कराच्या तावडीत सापडले होते. भविष्यात त्यांची सुखरूप सुटका होणार होती… पण दरम्यानच्या काळात त्यांना शोधण्यास निघालेल्या आहुजा साहेबांच्या नशिबी मात्र मृत्यू लिहिलेला होता. आहुजा साहेबांच्याही विमानाचा वेध त्याच मिसाईलने घेतला… साहेबांनी यशस्वीरीत्या बाहेर उडी घेतली… तेही पाकिस्तानी हद्दीत उतरले… तेथील लष्कराच्या तावडीत सापडले… आणि भयावह छळ झाल्याच्या खुणा असलेले त्यांचे पार्थिव काही दिवसांनी पाकिस्तानाने भारताच्या ताब्यात दिले!

या सा-या बातम्या चौदा वर्षांचा एक शाळकरी पोरगा मोठ्या उत्सुकतेने पहात, ऐकत होता. हुतात्मा सैनिकांची पार्थिवे देशाच्या विविध भागांत पोहोचत होती… त्यांच्या जयजयकारात सारा देश एकमुखाने सहभागी होत होता… सुरुवातीचे अपयश पचवत भारतीय वायुसेनेने घुसखोरांना सळो की पळो करून सोडले. सरते शेवटी सत्यच पुन्हा जिंकले. आणि याच घटनांचा परिणाम या मुलाच्या हृदयावर होत गेला… त्याने ठरवले… अशीच आभाळ भरारी घ्यायची! आणि त्याने ते स्वप्न सत्यात उतरवून दाखवलेच.

बारावीची परीक्षा झाली होती आणि अभ्यासात कुशाग्र बुद्धी असल्याने निकालाची चिंता नव्हतीच. आता मोकळ्या वेळेत नेमके काय करावे, हे सुचत नव्हते. त्यात घरामध्ये लगीनघाई सुरु झाली होती… थोरल्या बहिणीचे लग्न ठरले होते. बहिणीचा एकुलता एक भाऊ तर अशावेळी धावपळ करायला पाहिजेच… भावोजीचा कान पिरगळून त्यांना बहिणीला सुखी ठेव अशी प्रेमळ धमकी देताना त्यांच्याकडून बक्षिसी उकळायची संधीही मिळणार होती.

एकेदिवशी तोही प्रसंग अगदी समोर येऊन उभा राहिला… पण याच नेमक्या प्रसंगी भाऊराया जणू कुठे अंतर्धान पावलेला होता. काल दीदीचे लग्न लागले… रात्री उशीरापर्यंत धामधूम सुरु होती. आज दुपारी दीदी सासरी निघणार होती.. अगदी ती सजवलेल्या मोटारीत बसण्याची वेळ आली तरी भाउसाहेब नजरेस पडत नव्हते… बरं काही सांगूनही गेलेले नव्हते! वडिलांच्या रागाचा पार आभाळाला टेकला होता. समोरासमोर भेट झाली असती तर श्रीमुखात भडकावली जाणे निश्चित होते. एवढ्यात स्वारी धापा टाकीत लग्नघरात पोहोचली… घामाघूम! सायकल दामटत कुठून आला होता कोण जाणे… सायकल मंडपाच्या दारातच फेकून देऊन तो दीदीकडे धावला… तोवर सारेच रडू लागले होते. तो वडिलांच्या नजरेला नजर न भिडवता थेट दीदीजवळ गेला… ”जरुरी काम से गया था! ” दीदी त्याच्याकडे पहातच राहिली!

त्याच्या एका मित्राने U. P. S. C. (एन. डी. ए. प्रवेश) परीक्षेचा अर्ज विकत आणला होता खरा… पण हे शिवधनुष्य आपल्याला पेलणार नाही याची त्याला लवकरच खात्री पटली होती. अभ्यासातली हुशारी, शारीरिक क्षमता आणि लाखो परीक्षार्थी बसणार असलेल्या परीक्षेत देशभरातून निवडल्या जाणा-या मोजक्या तरुणांमधला एक तरूण होण्याची क्षमता आपल्यापेक्षा आपल्या दोस्तात अधिक आहे, हे त्याने ताडले… आणि तो अर्ज याच्या हाती सोपवला!

बहिणीच्या लग्नाची गडबड, घरी कुणालाही काहीही सांगितलेलं नाही… मामला चोरीचा! चोरून लपून अभ्यास सुरु होता. परीक्षेचे तारीख हाती पडली आणि चेहरा पडला… दीदीच्या लग्नाच्या दुस-याच दिवशी घरापासून काही किलोमीटर्स वर परीक्षा केंद्र होते. शुभेच्छा द्यायला कुणाला सांगितले तर असायला हवे होते की… त्यामुळे अक्षरश: लगीनघरातल्या गोंधळाचा अचूक फायदा घेत साहेब परीक्षेला पोहोचले… स्व-चालीत दुचाकीवर… अर्थात सायकलवर. परतीचा प्रवासही त्याच दोन चाकांवर झाला! वधू पाठवणीच्या प्रसंगात याचा अपराध तसा दुर्लक्षिला गेला… आणि एन. डी. ए. परीक्षेत उत्तीर्ण झाल्याच्या बातमीने सारा काळोख संपला! वडिलांना आपल्या लेकाचा अभिमान वाटला.. आता याला थांबवण्यात अर्थ नव्हता… असा त्यांनी विचार केला. आणि २००२ या वर्षातल्या एका भल्या पहाटे साहेब राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीच्या कोंढवा गेटवर हजर होते… त्यांनी २००५ मध्ये लष्करी अधिकारी म्हणून मोठ्या दिमागात त्यावेळी अंतिम पग म्हणून संबोधले जाणारे आणि हल्लीचे प्रथम पग देशाच्या सेवेत टाकले. हवाईदलाचे आकर्षण तर होतेच सुरुवातीपासून… तीच शाखा मिळाली. इंडियन एअर फोर्स अकादमी मध्ये पुढील प्रशिक्षण पार पडले… आणि शुभांशु शंभू दयाल शुक्ल नावाचा देखणा, उमदा लढाऊ वैमानिक भारतीय हवाई दलात लढाऊ वैमानिक म्हणून सेवारत झाला… एक स्वप्न असे प्रत्यक्षात उतरले! एस. यु. ३० एम. के. आय. , मिग २१, मिग २९, जग्वार, हॉक, डोर्निअर, ए. एन. ३२ अशी आधुनिक विमाने लीलया उडवणे, त्यांचे परीक्षण करणे यात शुक्ल साहेबांनी महारत प्राप्त केली. दोन हजार तासांचा उड्डाण अनुभव गाठीशी आला!

शालेय जीवनापासून परिचित असलेल्या आणि पुढे दंतवैद्य अर्थात dentist बनलेल्या doctor कामना मिश्र यांच्याशी विवाह करण्याची मनोकामनाही अर्थात पूर्ण झाली. एका पुत्राच्या जन्माने या विवाहाला एक चैतन्य प्राप्त झाले! फावल्या वेळेत… जो अगदी दुर्लभ असतो सैनिकी सेवेत… साहेबांनी चक्क कुंडली-ज्योतिषशास्त्राचाही अभ्यास केला. शास्त्र आणि ज्योतिषशास्त्र अशी मजल मारणा-या शुक्ल साहेबांच्या कुंडलीत एक अभूतपूर्व नसला तरी द्वितीय स्थान पक्के करणारा योग होता.. हे त्यांना कदाचित त्यावेळी ठाऊक नसावे.

तसे मित्र परिवारात मस्करी करणारे पण एरव्ही अत्यंत अबोल असणारे आणि तरीही चेह-यावर मंद हसू वागवणारे शुक्ल साहेब सातत्याने अभ्यासात, सरावात दंग असत.

तुम्ही सर्जिकल स्ट्राईक मध्ये असालच की… असं कुणी आडमार्गाने विचारल्यावर ते म्हणत… दुसरे विषय आहेत की बोलायला…. कामाबद्दल काय सांगत बसू! आणि पुढे एक अक्षरही बोलायचे नाहीत. २०१९ वर्ष उजाडले. Institute of Aerospace Medicine या भारतीय हवाई दलाच्या अधिपत्याखाली असलेल्या संस्थेने Indian Human Spaceflight Programme हाती घेतला. त्यात अंतराळवीर निवडीच्या प्रक्रियेत शुक्ल साहेबांचे नाव अग्रभागी होते. अत्यंत कठोर चाचण्या झाल्यावर शेकडो उमेदवारांमधून शुक्ल साहेब पहिल्या चार मध्ये आले.. आणि २७ फेब्रुवारी, २०२४ रोजी भारताचे माननीय पंतप्रधान श्री. नरेंद्रजी मोदी यांनी भारताच्या पहिल्या मानव सहित अंतराळ मोहिमेसाठी निवडल्या गेलेल्या अंतराळवीरांच्या यादीत शुभांशु शुक्ल यांचे नाव जाहीर केले. १९९९ मध्ये सुरु झालेला एक विचार २०२४ मध्ये एका प्रचंड उंचीवर येऊन ठेपला!

International Space Station अर्थात आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात जाऊन विविध प्रयोग करण्याची संधी देणा-या अतिशय खर्चिक आणि महत्त्वाकांक्षी Axiom 4 मोहिमेत शुक्ल यांची पायलट म्हणून निवड होणे यात काही आश्चर्य नाही… त्यामागे कठोर परिश्रम आहेत. राकेश शर्मा साहेबांनी अंतराळात पहिल्या भारतीय पावलाचा ठसा उमटवला… दुसरे पाऊल शुभांशु शुक्ल साहेब यांचे असणार आहे. NASA-Space X- ISRO या तीन प्रबळ संस्थांच्या संयुक्त आयोजनात आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात जाणारे पहिले भारतीय हे बिरूद त्यांना लाभणार आहेच. या अंतराळ यानातील या एका आसनाची भारतीय रुपयांतील किंमत सुमारे पाचशे कोटी इतकी असणार आहे… पण १४५-५० कोटी लोकसंख्येच्या या देशांत ही रक्कम दरडोई अगदी काही रुपयांत होईल. पुढे यशस्वी होणारच असलेल्या मानव सहित गगनयान चांद्र मोहिमेची ही एक मुहूर्तमेढच जणू उभारली जात आहे, असे म्हटले पाहिजे.

खराब हवामानामुळे दोन वेळा पुढे ढकलले गेलेले हे उड्डाण येत्या काही दिवसांत यशस्वी होईल, अशी खात्री आहेच. शुभांशु शुक्ल साहेब हे आपले खरे हिरो आणि भारताने पैलू पाडलेला एक हिरा आहेत… त्यांच्या या यशातून प्रेरणा घेतीलच आपली मुले. त्यासाठी मुलांना, तरूणांसमोर या बातम्या, ह्या घडामोडी सातत्याने आल्या पाहिजेत. शुक्ल साहेबांचे उड्डाण पाहण्यासाठी देश एकवटला पाहिजे… ही दृश्ये पाहून आपल्याला भावी शूर सैनिक गवसणार आहेत. जय हिंद! ‘शुक्स’ अर्थात शुक्ल साहेबांना १९ जून रोजी होणार असलेल्या उड्डाणासाठी आधीच शुभेच्छा आणि अभिनंदन!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “इथे खरोखरंच ओशाळला मृत्यू!” – लेखक : श्री विद्याधर आठवले ☆ सुश्री शोभा जोशी ☆

— ग्रुप कॅप्टन डी किलर  –

दोन वर्ष पूर्ण व्हायच्या आतच आमच्या स्क्वाड्रनला पुन्हा हलवण्याचा निर्णय झाला. आम्ही सगळा मांडलेला पसारा आवरून जामनगरला आलो. अजूनही आमच्याकडे तीच जुनीपुराणी हंटर विमानं होती आणि नवीन विमानं मिळण्याची शक्यता दुरापास्त असल्यामुळे आम्ही याचा पार्ट त्याला, त्याचा पार्ट याला करत करत शिळ्या कढीला ऊत आणण्यासाठी झटत होतो!

जामनगरला पठाणकोट सारखंच प्रचंड मोठं एअर फोर्स स्टेशन होतं. खूप मोठा टेक्निकल एरिया, खूप मोठा डोमेस्टिक एरिया, सिनेमा थिएटर, स्विमिंग पूल, रिक्रिएशन सेंटर, डार्क रूमसह सर्व सुविधा युक्त हौशी फोटो क्लब, अशा नागरी सुविधा होत्या. सुकाॅय ७, मिग २१ आणि मि ८ हेलिकॉप्टर तसंच बेल हेलिकॉप्टरच्या स्क्वाॅड्रन होत्या. त्यात आता आमच्या हंटरची भर पडली!

– – सगळ्यात अभिमानाची गोष्ट म्हणजे पासष्ट आणि एकाहत्तरच्या युद्धातील वाॅर हिरो, किलर ब्रदर्स पैकी, ग्रुप कॅप्टन डी किलर जामनगरला आमचे स्टेशन कमांडर होते! साक्षात किलर सरांना प्रत्यक्ष भेटण्याच्या कल्पनेनेच मी हरखून गेलो होतो! किलर सर, जठार सर हे म्हणजे साक्षात ‘काळ ‘ असं बरंच काही ऐकलेलं असल्यामुळे त्यांना प्रत्यक्ष भेटण्याची उत्कंठा शिगेला पोहोचली होती! किलर सरांनी आणि जठार सरांनी युद्धांमधे पाकिस्तानी एअर फोर्सच्या धावपट्या उखडून, चहूबाजूंनी गोळ्या लागून चाळण झालेली, पेटती विमानं आणून आपल्या रनवेवर उतरवली होती! या असामान्य कामगिरीबद्दल त्याना शौर्य पदकं मिळाली होती! कोणत्या मटेरियलचं काळीज बनवलं असेल परमेश्वराने या माणसांचं!!

– – – विमानाला गोळ्या लागून आग लागलेली असताना, आपला जीव वाचविण्यासाठी, विमान सोडून ‘बेल आऊट’ न करता, त्या विमानाचे काही ना काही पार्टस् वापरता येतील आणि आपल्या देशाचं काही फाॅरेन एक्सचेंज वाचेल या उदात्त हेतूने, स्वतःच्या जीवावर उदार होऊन ते विमान आणून आपल्या विमानतळावर उतरवण्यासाठी आपलं सर्व कौशल्य पणाला लावणारे योद्धे ज्या देशाकडे असतील त्यांना जगातलं कोणतंही आणि कितीही शक्तिमान राष्ट्र पराभूत करू शकणार नाही!

प्रत्यक्षात किलर सरांना पाहिल्यावर माझा भलताच भ्रमनिरास झाला! नावच किलर असलेला माणूस भयंकर उग्र व्यक्तिमत्वाचा असणार अशी माझी कल्पना होती! हा लाल गोरा अँग्लो इंडियन माणूस अतिशय प्रसन्न आणि गोड चेहर्‍याचा होता! अत्यंत प्रेमळ स्वभाव! सगळ्यांना सांभाळून घेण्याची कामाची आश्वासक पद्धत! सगळ्या सोशल ऍक्टिव्हिटीजमधे उत्साहाने सहभागी व्हायची हौस! उतरंडीतल्या शेवटच्या पायरीवरच्या माणसाच्या सुद्धा खांद्यावर हात टाकून, त्याची समस्या स्वतः समजून घेऊन त्यावर उपाय करण्याची धडपड! देवाने हे एक वेगळंच रसायन घडवलं होतं!

आकाशात जीवघेण्या भराऱ्या मारणाऱ्या, या उत्तुंग व्यक्तिमत्व असलेल्या माणसाकडून मी जमिनीवर रहाणं किती महत्वाचं असतं ते शिकून घेतलं! ‘तुमच्या सहकार्यांच्या कोंदणात तुम्ही किती घट्ट बसला आहात त्यावर तुमचं पद, तुमची प्रतिष्ठा किती अधिकाधिक उजळून निघणार हे अवलंबून असतं ‘ हा एक खूप महत्वाचा धडा, किलर सरांचं प्रशासकीय कौशल्य जवळून निरखताना आपोआप मिळाला, ज्याचा मी पुढे उच्च पदावर काम करताना मला खूप फायदा झाला! यशाची गुरुकिल्लीच किलर सरांनी नकळत माझ्या हाती सोपविली!

एका रोमहर्षक प्रसंगात ‘किलर’ म्हणजे काय ते प्रत्यक्षच पहायला मिळालं! एका मिग- २१ चं टेस्ट फ्लाईंग करण्यासाठी किलर सरांनी टेक ऑफ घेतला. आकाशात झेपावल्या क्षणीच, विमानाची कॅनाॅपी (फायटर विमानात पायलटला बाहेरचं पहाता यावं म्हणून ठेवलेलं फायबरचं पारदर्शक कवच उडून गेली! हा अत्यंत गंभीर स्वरुपाचा अपघात होता! आता कल्पना करा की, डोळ्यावर शील्ड नसली तर ऐंशी किलोमीटर वेगाने मोटरसायकल सुद्धा चालवता येत नाही! हा माणूस बाराशे नॉटिकल माईल्स वेगाने टेक ऑफ घेत असताना याच्या डोळ्यासमोरची विंड शिल्ड नाहीशी झाली! काय करावं या माणसाने?

– – विमान सोडून तात्काळ इजेक्ट करायला हवं होतं! नियंत्रण कक्षातून तशा सूचनाही दिल्या होत्या, पण नवं कोरं विमान सोडून देणाऱ्या माणसाचं नांव किलर असूच शकत नाही! त्यांनी नियंत्रण कक्षाला उलट सांगितलं, ” क्रॅश लँडिंगची तयारी करा! मी विमान उतरवतोय! “

क्षणात अनेक सिग्नल्सची देवाण घेवाण झाली. किलर सरांच्या वरिष्ठांनी कळकळीची विनंती केली,

” किलर या देशासाठी विमानापेक्षा किंमती आहे! विमान सोड! “

किलर सरांनी बहुदा सांगितलं असावं, “Don’t worry Sir, you will have both! “

रनवेवर क्रॅश लँडिंगची तयारी झाली. प्रत्येकजण आपापलं कर्तव्य करण्यासाठी सज्ज झालेला होता आणि मनात, “देवा, किलर सरांना वाचव. ” अशी तळमळीने प्रार्थना करत होता.

— — डोळ्यांना काहीही दिसत नसताना, केवळ इच्छाशक्ती आणि अनुभवाच्या जोरावर सर्किटमधे फिरून त्यांनी फ्युएल संपवलं आणि आपण लँडिंग करत असल्याची सूचना दिली! नियंत्रण कक्षाकडून आपण परफेक्ट लँडिंग लाईनवर आहोत याची खात्री करून घेतली आणि त्या ऐतिहासिक क्षणाकडे सरकायला सुरुवात झाली….

…. प्रत्येक जण श्वास रोखून, काळजावर दगड ठेवून, आता पुढे काय वाढून ठेवलंय त्याची प्रतिक्षा करत होता! विमानाचं अंडर कॅरेज सुरक्षितपणे उघडलं! तीनही चाकं व्यवस्थित बाहेर पडली! विमान उंची कमी करत करत योग्य दिशेने रनवेकडे येऊ लागलं! विमान इतक्या परफेक्ट लाईनवर होतं की पायलटला काही दिसत नाहीये हे खरंच वाटत नव्हतं! प्रत्यक्षात नियंत्रण कक्षातून मिळणाऱ्या फक्त सूचनांच्या बळावर विमान उतरत होतं! – – सर्व काही सुरळीत होत आहे असं वाटत असतानाच विमान एका बाजूने कलंडल्यासारखं झालं आणि विमानाच्या मागच्या दोन चाकांपैकी एक चाक बॅरियरच्या सिमेंट पोलला टच झाल्यामुळे तुटून गेलं…. आता मागचं एकच चाक उरलं होतं, ते टेकून नीट बॅलन्स झाला तर पुढचं टेकणार.. गती आणखी कमी करण्यासाठी, चाक तुटताच किलरसरांनी टेलशूट (मागे उघडणारं पॅराशूट) ओपन केलं होतं!

– शेवटी विमान एका बाजूला घसरून बाॅडी घासल्यामुळे आग लागणार, हे आता सगळ्यांना कळून चुकलं होतं! क्रॅश व्यवस्थापन पुढच्या भयंकर प्रसंगाला सामोरे जाण्यासाठी अति सज्ज झालं होतं!

अति समिप…. सावधान…. विमानाची गती संपता संपता ते तिरकं तिरकं जात असताना काँक्रिटच्या रनवेवर बाॅडी टेकणार नाही असं दोन चाकांवर बॅलन्स करत ते रनवे सोडून बाजूच्या मातीवर आल्याची खात्री पटल्यावरच किलर सरांनी इंजिन स्विच आॅफ केलं आणि विमानाला आग लागण्यापासूनही वाचवलं 

डाॅक्टरनी किलर सर कसे आहेत ते पहाण्यासाठी काॅकपिटकडे धाव घेतली… त्यांच्या चेहऱ्यापासून संपूर्ण शरीर इतकं सुजलं होतं की सेफ्टी बेल्ट कापून काढल्यानंतर सुद्धा त्याना काॅकपिटमधून बाहेर काढणं अवघड झालं होतं! चेहर्‍यावर ना नाक दिसत होतं ना डोळे! बेल्ट कापता कापताच ते बेशुद्ध झाले! कसंबसं काॅकपिटमधून बाहेर काढून त्याना आय एन एस वलसुरा ला नेव्हीच्या हाॅस्पिटलमधे दाखल केलं, तेव्हा ते कोमात गेले होते!

सतरा दिवस मृत्यूशी झुंज देऊन ह्या महारथीने अचाट पराक्रम करून देशाचं एक विमान आणि एक जिगरबाज पायलट वाचवला आणि पुन्हा आकाशात झेप घ्यायला सज्ज झाला!

इथे खरोखरंच ओशाळला मृत्यू!

त्यांना आणि त्यांच्या धाकट्या भावाला १९६५ च्या युध्दात वीर चक्र मिळाले होते. ते १९९१ मध्ये निवृत्त झाले व ऑगस्ट २०२४ मधे त्यांचे निधन झाले.

लेखक : श्री विद्याधर गणेश आठवले

प्रस्तुती : सुश्री शोभा जोशी

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री तृप्ती कुलकर्णी

 इंद्रधनुष्य 

☆ नव्या पिढीचे लोकमान्यांना अभिवादन! ☆ सुश्री तृप्ती कुलकर्णी ☆

नव्या पिढीचे लोकमान्यांना अभिवादन!

हॅलो टिळक!

 फर्स्ट ऑगस्ट इज अ हिस्टोरिकल डे फाॅर अस ‘ असं आमच्या स्कूलमध्ये टिच्चर म्हणतात. आज तुमची डेथ एनिवर्सरी! इन आवर नेशन हा म्हणजे साॅरी तो तुमचा भारत कित्ती बदललाय!! फ्यू मिनिट्स हं तुम्हाला अपडेट देते…

व्हाय??? अं… म्हणजे कसं आहे ना ते तुम्ही लोकांनी इतकं बलिदान का, काय म्हणतात ते केलंत.

आयुष्य देशासाठी खुर्ची घातलंत… सॉरी सॉरी ते खर्ची का खुर्ची?? आय एम कन्फ्युज! .. वेट अ मिनिट! आय विल जस्ट सर्च इन गुगल!

ओ सॉरी ‘खर्ची’ घातलंत. यु नो टिळक! अलीकडे खर्ची हा शब्द नाही वापरत कुणी.. इट्स आऊट डेटेड.

खुर्चीच वापरला जातो. मग काय करणार तेच आलं पटकन तोंडात. आमच्या लहानपणापासून आम्ही तेच ऐकतोय ना. दॅट्स व्हाय असं घडलं. यु अंडरस्टॅंड ना! प्लीज फरगिव्ह हां!

तर मी काय म्हणत होते.. इथले अपडेट्स तुम्हाला द्यायला हवेत!

यू नो टिळक! आणखीन एका दिवशी आम्हाला तुमची खूप आठवण येते. वुइ मिस यु!! – 

– गणेश फेस्टिवल!! दॅट्स व्हेरी व्हेरी इंटरेस्टिंग यु नो! सगळीकडे गणपती असतात. डिजे असतात मिरवणुका असतात… ढोल पथक असतात… आणि दहा दिवस ते वाजत असतात. दॅट्स अमेझिंग! वाॅव! साऊंड! डान्स! लाइट्स! इट्स फेमस ऑल ओव्हर द वर्ल्ड.. फॉरेनर्ससुद्धा येतात ते बघायला.

– – तेव्हा मला तुमची खूप आठवण येते. थँक्यू सो मच फॉर दॅट…! तुम्ही नसता तर कुणी अशी सोय केली असती??? आम्ही कसा फेस्टिवल सेलिब्रेट केला असता???

इतकी गर्दी, इतके सेलिब्रेटी पर्सन्स येतात…हीरो हीरोइन येतात… मग कल्चरल ॲक्टिव्हिटीज होतात.

आम्ही खूप एन्जॉय करतो रमून जातो त्यात… मधून मधून गणपतीची आठवण येते आम्हाला.. अगदीच नाही असं नाही. मग तेव्हा आम्ही स्तोत्र, आरत्या म्हणतो. पण किती डिफिकल्ट लँग्वेजमध्ये त्या.. संस्कृत यू नो टोटली आऊटडेटेड लॅंग्वेज. — 

– – तुम्ही म्हणे त्यात खूप मास्टर होतात. युनो, टिळक आता कुणी वापरत नाही त्या लँग्वेज. आता की नाही आम्ही जर्मन शिकतो, फ्रेंच शिकतो, जॅपनीज शिकतो, त्यात कुठे हे ओल्ड मराठी संस्कृत नो वे…

इट्स सो आउटडेटेड. बट इट्स ओके! कारण की आता तर युट्युबवरती त्या फाईंड होतात. आणि प्ले करता येतात. त्यामुळे रिमेंबर करायचं टेन्शनच नाही.

मग मोदक खातो… व्हरायटी ऑफ मोदक… तुम्हाला तर माहितही नसतील.. यु नो आता चॉकलेट मोदकसुद्धा मिळतो… एनी वे! थँक्यू फॉर दॅट! आजच्या दिवशी तुम्हाला हे सांगावसं वाटलं.

बाकी ओल्ड पीपल्स म्हणतात तुम्ही खूप काही केलंय. तुम्ही मॅथ्समध्ये खूप ग्रेट होतात. यु नो टिळक! कॉम्प आलाय ना, तर त्याच्यावर सगळी कॅल्क्युलेशन्स फास्ट होतात. आता ना सगळं ए. आय. करतो…

ओ! सॉरी सॉरी.. यु डोन्ट नो ए आय नं? ए आय मीन्स आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स.. म्हणजे कसं आहे ना… आता आपल्याला डोकं वापरायचं नाही. आता सगळं एआय करणार! इट रिमेंबर्स एवरीथिंग…

इट फाईंड्स एनिथिंग… इट टिचेस एनिथिंग… लाईफ इज सोऽऽऽऽऽ कूल! कुठली गोष्ट हवी असेल तर फक्त क्लिक करायचं की तुमच्या समोर हजर. खूप अभ्यास करा, खूप विचार करा, कष्ट करा याची गरजच नाही. इट्स रियली रियली ग्रेट! इझंट इट??

ओके वन मिनिट.. एक रिमाइंडर आलाय.. मला आता कोचिंगला जायचंय 

.. आपण परत नंतर बोलूयात.

ओके. बाय…

अँड थँक्स फॉर द फेस्टिवल!

©  सुश्री तृप्ती कुलकर्णी

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈