(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # १९३ ☆ देश-परदेश – मीठा ज़हर ☆ श्री राकेश कुमार ☆
हमारे जीवन में किसी सुविधा या शॉर्ट कट आरंभ में तो सरल प्रतीत होता हैं। कुछ समय बीत जाने के पश्चात जब उस सुविधा का शुल्क लग जाता है, या शुल्क में बढ़ोतरी होती है, वो हमें अखरने लगती हैं। इंटरनेट, मोबाइल आदि के साथ भी ऐसा ही हुआ था। जियो ने आरंभ में मुफ्त सुविधा देकर, लत लगा दी थी। बैंक ने भी मुफ्त ए टी एम कार्ड दिए थे, बाद में वार्षिक शुल्क और अब तो सीमा से अधिक उपयोग पर भी जेब ढीली करनी पड़ रही हैं।
उपरोक्त कार्टून यु पी आई द्वारा प्रस्तावित शुल्क को लेकर हैं। एक दशक पूर्व बेरोजगार हुए जेब कतरे अब वापिस आस लगाए बैठे हैं, कब जनता जेब में नगद राशि लेकर बाज़ार में निकलेगी, तब वो पुराने धंधे में लौट आयेंगे। ए टी एम कार्ड आदि आने पर भी दो दशक पूर्व बहुर सारे जेब कतरे भी इस प्रोफेशन को छोड़ कर सोने की चेन खींचने आदि व्यवसाय से जुड़ गए थे।
पुलिस थानों में भी पुराने जेब काटने वालों की फाइल्स रिकॉर्ड रूम से निकलवा ली हैं। मुखबिरों को भी उनकी गतिविधियों पर नज़र रखने के लिए कहा गया हैं। शेयर बाजार के मंजे हुए खिलाड़ी ब्लेड निर्माताओं की कंपनियों में तेज़ी की संभावना लगाए हुए हैं।
यू पी आई में शुल्क लगने के कारण बैंक में कार्यरत लोग भी कुछ परेशान प्रतीत हो रहे हैं। वर्षों तक पेट्रोल पंप, मदिरा विक्रेता, जिंसों के थोक व्यवसाय से जुड़े लोग बहुत अधिक मात्रा में प्रतिदिन करेंसी नोट जमा करवाते थे। बैंकर्स का बहुत सारा समय उनको गिनने या सॉर्टिंग करने में निकल जाता था। कोविड के बाद से ऑनलाइन के कारण प्रतिदिन नगद राशि के उपयोग में बहुत अधिक गिरावट हुई थी। इस कारण बैंकर्स भी थोड़ी राहत महसूस कर रहें थे।
केंद्रीय बैंक को भी अब और अधिक नोट छापने पड़ेंगे, बैंकर्स के यहां भी नगद जमा और भुगतान का कार्य बढ़ेगा। फटे पुराने नोट बदलने के व्यवसाय आदि से जुड़े लोगों का भी अच्छे दिनों का इंतजार समाप्त हो जाएगा।
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है समसामयिक विषय पर आधारित एक कविता “हिन्दी अनुरागी”।)
☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २७८ ☆
🌻कविता🌻 हिन्दी अनुरागी🌻
☆
हिन्दी अनुरागी बनें, रहे हिन्द का नाम।
हिन्दी में बातें करें, भारत भूमि धाम।।
*
है सुघर मधुर सुंदर बोली, बावन सखियों की हमजोली।
इत -उत डोले पल-पल बोले, हिन्दी शब्द मकरंद घोले।।
हलचल करती पवन हिलोरें, मात्रा सुंदर लगती डोरे।
इन्द्रधनुष सी आभा न्यारी, भाषा लय बाधी है प्यारी।।
*
भाषा इसकी है भली, करें सदा सम्मान।
ह्दय भाव से जोड़ती, सबका रखती ध्यान।।
**
ज्ञानी कहते महिमा जानो, हिन्दी को सब अपना मानों।
खूब करें जन-जन की सेवा, छंद विधा के गणपत देवा।।
कोकिल कंण करें उच्चारण, गीत संगीत की है तारण।
माँ की ममता होती लोरी, लचक- मचक चलती है गोरी।।
*
भाव भरी ये पावनी, सहती हरदम पीर।
कब आयेगा पावन पल, हिन्दी होगी हीर।।
**
नैन निहारे तकती राहें, भरती रहती अपनी आहें।
कलम चलाओ हिन्दी धारी, तुम अब बन जाओ गिरधारी।।
कसकस थाथें हिन्दी आशा, राष्ट्र बचायें हिन्दी भाषा।।
धर्म कर्म की सुंदर वाणी, हिन्दी है जग की कल्याणी।।
*
कानों में रस घोलती, मीठी सी पहचान।
आओं गढ़ ले आज हम, गर्वित दृढ अभिमान।।
**
छम-छम बाजें पांवो झांझर, सात सुरो की पहनी घाघर।।
बैलों की घंटी की छुन- छुन, मीठी हिन्दी बाजें रुनझुन।।
लिख- लिख बांचे कविवर प्यारा, बढ़ता हिन्दी भाईचारा।
निकली लेकरआँचल ममता, इसकी नजरों में है समता।।
*
धूँ- धूँ जलती आग में, देख रही सब ओर।
अपने मुझको थाम ले, लाज बचाओं छोर।।
**
बना देह कंचन है मोती, पावन रिश्ते यही पिरोती।
आओं कर ले मीठी बातें, खूब कटेगी अपनी रातें।।
गंगा यमुना रेवा सरिता, बनी श्रेष्ठ हिन्दी शुभ वरिता।
(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपका आलेख – “तारीफ और खुशामद…“।)
अभी अभी # १०९९ ⇒ आलेख – तारीफ और खुशामद श्री प्रदीप शर्मा
प्रेम का अगला पड़ाव प्रशंसा है ।अपनी तारीफ किसे पसंद नहीं !ढाई आखर अगर प्रेम का है तो तारीफ में तीन आखर हैं,जो शायद ही किसी को अखरते हों । प्रेम में एक बार दिखावा हो सकता है,तारीफ में नहीं । जिसमें प्रेम नहीं वह निष्ठुर और जो किसी की तारीफ नहीं करे,वह खुदगर्ज,घमंडी, आत्मकेंद्रित इंट्रोवर्ट ।
क्या गुजरती होगी उन गृह शोभाओं पर,जो घर के दस काम छोड़कर,बड़ी मेहनत,प्यार और मनोयोग से पति परमेश्वर के लिए प्याज के पकौड़े तलकर लाती है,पति महोदय चुपचाप बिना कुछ बोले,प्लेट साफ कर देते हैं,लेकिन उनके मुंह से तारीफ का तो एक शब्द भी नहीं निकलता ,अपितु कह उठते हैं,मिर्ची बहुत है,एक ग्लास पानी लाओ । क्या यह पकौड़ों पर और किसी की उम्मीद पर घड़ों पानी फेरना नहीं हुआ ।।
बच्चे भी तारीफ के बहुत भूखे होते हैं । खुश रहना उनकी फितरत रहती है । उन्हें अगर थोड़ा प्रेम, प्रोत्साहन ,प्रशंसा और हौसला मिल जाए तो बड़ा से बड़ा काम वे खुशी खुशी कर लेते हैं । बिना तारीफ और हौसले के भी क्या जवानों में कभी जोश आया है । आशा,उत्साह,उमंग और उम्मीद का ही दूसरा नाम सकारात्मकता है । कदम कदम बढ़ाए जा,खुशी के गीत गाए जा। ये जिंदगी है कौम की,तू कौम पे लुटाए जा ।
किसी के गुणों का बखान भी प्रशंसा की श्रेणी में आता है । सम्मान और प्रशंसा में चोली दामन का साथ है । प्रमाण पत्र,प्रशंसा पत्र ,पुरस्कार ,इनाम और पारितोषिक सब तारीफ के ही तो प्रकार हैं । जहां सफलता है,विजय है, अच्छा परिणाम है,वहां प्रशंसा ही प्रशंसा है ,स्तुति है,गुणगान है ।।
ईश्वर सर्व व्यापक है,सर्व शक्तिमान है । हम उसकी पूजा करते हैं,आराधना करते हैं,उनकी स्तुति और गुणगान करते हैं। स्तुति और गुणगान में भी अतिशयोक्ति अलंकार होता है ।भारत माता की जय हो अथवा अम्बे मात की । जय हे,जय हे,जय हे, और जय हो,जय हो,जय हो में पुनरावृत्ति दोष नहीं जोश कहलाता है । भक्ति भाव
में ही मंत्रों का जाप होता है,जहां एक स्तुति का ,मंत्र का 108 बार जाप किया जाता है,जिसे माला फेरना कहते हैं । हम जिसे ज्यादा स्नेह करते हैं,उसकी दिन भर माला फेरते रहते हैं । वह माला भी हो सकती है,कोई माया,ममता,शांति अथवा शकुंतला भी । एक मां के लिए उसके लाड़ले से बढ़कर कोई पूंजी नहीं होती । लाल तेरा जुग जुग जिये माता ।
जहां तारीफ काम नहीं आती,वहां खुशामद भी करनी पड़ती है । थोड़ी चिकनी,थोड़ी चुपड़ी, बातों में थोड़ी मिश्री घोलनी पड़ती है । बच्चों को खुशामद सिखलानी नहीं पड़ती । बड़ों को मतलब निकालने के लिए सीखनी पड़ती है । खुशामद से गलत काम भी आसानी से करवा लिया जाता है । आप खुशामद को हठ का परिवर्तित रूप भी कह सकते हैं,जिसमें अनुनय होता है, विनय होता है,थोड़ा मस्का,थोड़ा नवनीत होता है, थोड़ी तारीफ होती है तो थोड़ी चापलूसी भी । कितनी प्यारी होती है खुशामद ।।
बिना स्तुति, जप और प्रशंसा के तो शस्त्र और शास्त्र भी किसी काम के नहीं होते । शस्त्र और शास्त्र का भी उपयोग के पूर्व, विधिपूर्वक पूजन किया जाता है । अच्छे उद्देश्य से,सर्व जन हिताय और सर्व जन सुखाय की गई प्रशंसा,तारीफ अथवा स्तुति सार्थक होती है । केवल स्वार्थ सिद्धि के लिए की गई प्रशंसा अथवा स्तुति से आसुरी शक्तियां ही प्रसन्न होती हैं ।
सभी अच्छे कार्य तारीफ , प्रशंसा और खुशामद से ही संपन्न होते हैं । शिव जी के धनुष का संधान भी स्तुति के बाद ही संभव हो पाया था । आइए हम भी विश्व के मंगल के लिए स्तुति करें,आराधना करें,विनायक वंदना करें ;
(नंदा आठवीत होती म्हणजे बारातेरा वर्षाची. मी तिला पाहिले तेंव्हा माझ्या लक्षात आले ती चुणचुणीत मुलगी आहे, काळीसावळी असली तरी बोलघेवडी आहे.. सतत हसत राहायची. आता हिचे घरात रहाणे मावशीला किती रुचते हे पाहायचे, कारण ती दोन महिने रहाण्याच्या दृष्टीने आली होती.)
इथून पुढे – –
नंदा तिच्या आईसोबत आली त्या रविवारी आम्ही दोघ मावशीकडे गेलो. मावशी तिच्या खोलीत टीव्ही पहात होती आणि उषा आणि नंदा खाली बसल्या होत्या आणि टीव्ही पहात होत्या, मला थोडे आश्यर्य वाटले कारण आपल्या खोलीत कुणालाही न घेणारी मावशी या दोघींसमवेत टीव्ही पहात होती.
आम्हाला पहाताच उषा उठली आणि पाणी आणायला गेली, तिच्यापाठोपाठ नंदा पण उठली. नंदाने दोन ग्लासातून पाणी आणुन दिले, पाणी पिऊन होतं न होतं तोपर्यत चहा आणि बिस्किटे घेऊन उषा आली.
समिधा सर्व पहात होती, मग मावशी तिच्या तब्येतीविषयी सांगू लागली. ऐकंदरीत नंदाचे घरात येणे मावशीला रुचलेले दिसलें.
तीन चार दिवस झाले असतील, अचानक मावशीचा फोन आला
“अरुण, उषा पाच हजार मागते आहे ऍडव्हान्स, तिला काही नंदासाठी खरेदी करायची आहे म्हणे, मी तिला नाही म्हंटल, तिचे मागील महिन्यांचे पैसे पोच आहेत, आता तिला पैसे कसे देणार? तिने बुडवले तर?
मी तिला म्हंटले “द्यायला लाग पैसे, ती नाही बुडवायची आणि तिने नाही दिले तर मी देईन तुझे पैसे ‘.
मावशीचे समाधान झाले असावे. तिने उषाला पाच हजार दिले बहुतेक कारण दुसऱ्या दिवशीच तिचा परत फोन आला “अरे अरुण, काल मी उषाला पाच हजार दिले मग दोघी बाहेर गेल्या, तिने नंदासाठी ड्रेस घेतले, चप्पल घेतले पण मला कमाल वाटली तिने माझ्यासाठी कॉटनचे मस्त गाऊन आणले, घरात चालायला मऊ स्लीपर आणले, फ्रीझला कव्हर आणले, मिक्सरला कव्हर आणले, बघ.. या गोष्टी हव्याच होत्या.. माझ्या लक्षातच आले नव्हते.. मऊ स्लीपर मुळे मला घरात फिरायला बरे जाते ‘.
एकांदरीत मावशी समाधानी होती हे बरे, नाहीतर माझी धावपळ होणार होती.
पुढील रविवारी मी गेलो तेंव्हा मावशी, उषा आणि नंदा पत्ते खेळत होती, त्त्यांचा पाच तीन दोन खेळ रंगात आला होता. मला पहाताच मावशी म्हणाली “अरुण, खुप दिवसांनी पत्ते खेळतेय मी, या नंदाने हे पत्ते शोधून काढले बघ, आता नंदा मला हरवते आहे एकसारखे.
मावशी कृतकोपाने नंदाकडे पहात म्हणाली.
मला मावशीचे हे रूप नवीन होते. मग मी थोडावेळ त्यान्च्या खेळात सामील झालो, माझ्या लक्षात आले मावशी आणि नंदा यांचे सूत कमालीचे जुळले होते.
मावशी आता हळूहळू चालू लागली, आता फिजिओ येणे बंद झाले पण उषा आणि नंदा तिच्या पायाला मालिश करू लागल्या आणि मावशीला ते आवडू लागले.
एकदा मावशीने मला फोन केला “अरे अरुण, येताना बुद्धिबळसेट घेऊन ये बाबा, ही नंदा मला बुद्धिबळ शिकवते म्हणते ‘… मला कमाल वाटली.. मावशी या वयात बुद्धिबळ शिकणार आणि ते पण खेड्यातल्या मुलीकडून.. मी रविवारी बुद्धिबळसेट नेऊन दिला आणि नंदा मावशीला बुद्धिबळ शिकऊ लागली. मग मावशी सांगायची “काल उषा आणि नंदाने मला खाली बागेत नेलं.. कधी उषाने भाजी आणायला गेली असताना भेळ घेऊन आली, कधी उसाचा रस आणला.. मी समाधानी होतो. नाहीतर माझी धावपळ झाली असती.
आता मावशी उषाच्या जेवणाची तारिफ करायची, तिच्या हातचे माश्याचे कालवण तिला फार आवडायचे. एकदा मला म्हणाली “अरे या नंदाचा आवाज चांगला आहे, सतत गुणगुणत असते… काल ही काय गुणगुणते म्हणून हळूच दाराला कान लावला तर स्वातंत्रविरांचे गाणे “, ने मजसी ने मात्रभूमिला.. सागरा प्राण तळमळला ‘…
मला एवढा अभिमान वाटला या पोरीचा, नाहीतर मुंबईतील पोरी कसल्या कसल्या जिंगल्स ऐकत असतांत ‘.
आता मावशी, उषा आणि नंदा यांचे त्रिकुट जमले होते, आयुष्यात कधीही कुणालाही जवळ न करणारी मावशी या दोघी मायलेकीच्या अगदी जवळ गेली होती.
म्हणेपर्यत मे महिना संपत आला आणि उषाला गावी जायचे वेध लागले, तिची कोण वाट पहात होते म्हणून नव्हे तर नंदाची शाळा सुरु होणार होती आणि मावशीकडे सहा महिन्यासाठीच ती आली होती. मी उषाचे आणि नंदाचे रेल्वे तिकीट काढले आणि मावशीला फोन करून सांगितले, मावशी काही बोलली नाही.
उषा आणि नंदाने गावी जायची तयारी केली. आपली बॅग त्या आवरू लागल्या. नंदाला मुंबई फार आवडली म्हणे पण आता तिची शाळा सुरु होणार होती आणि मुंबईत तसे तिचे कुणीच नव्हते.
मी चार जून रोजी या दोघीना रेल्वेत बसवायला म्हणून मावशीच्या घरी गेलो. मावशी एकटी हॉलमध्ये बसुन होती. माझ्याशी बोलली नाही. मी आतल्या खोलीत जाऊन उषाला मी आल्याचं सांगितलं. त्या दोघी तयारीत होत्या. त्या दोघी ब्यागा घेऊन बाहेर आल्या. दोघीनी मावशीला नमस्कार केला. मावशी गप्प होती. दोघींच्या डोळ्यात पाणी जमा झालं होतं.
उषा आणि नंदा शेवटचे हे घर पहात होत्या. उषा या घरात सहा महिने राहिली आणि नंदा दोन महिने. दोघीनी आपआपल्या ब्याग उचलल्या आणि मावशीला “येतो ‘, म्हणत डोळ्यातील अश्रू थोपवत बाहेर पडल्या. मी पण मावशीला “, , येतो ग यांना गाडीत बसवून ‘असे म्हणून बाहेर पडलो.
टॅक्सी स्टेशनकडे धावत होती. मी पुढे बसलो होतो, माझं लक्ष होतं दोघी रुमालाने डोळे पुसत होत्या.
मी दोघीना डब्यात बसवलं, अजून पाच मिनिटे होती गाडी सुटायला. एवढ्यात माझा फोन वाजू लागला. मावशीचा फोन होता
“अरुण, त्या दोघीना घेऊन ताबडतोब घरी ये, मी त्यान्च्याशिवाय राहू शकत नाही रे ‘…
“अग मावशी, असं काय करतेस? उषा सहा महिन्यासाठीच आली होती आणि नंदाची शाळा नाही का?
“ते सर्व माहित आहे मला, मी तुझी मावशी म्हणून सांगते आहे, तू त्याना गाडीतून उतरव आणि टॅक्सीने घरी आण, जास्त बोलू नकोस.. मी सांगते तसे कर.. नाहीतर गाडी सुटेल..
मी त्या दोघीना ब्यागा घेऊन उतरायला सांगितले. त्याना कळेना काय झाले?
मी स्टेशनबाहेर येत होतो, माझ्या मागून त्या दोघी.
मी परत टॅक्सी पकडली आणि मावशीच्या घरी आलो. उषा परत परत “काय झाला.. कित्याक परत आणलास ‘, असं विचारत होती. मी कसलेच उत्तर दिले नाही.
मावशीच्या घराच्या दारात मावशी दार उघडून वाट पहात होती. त्या दोघीना पहाताच ती पुढे झाली आणि दोघीना मिठीत घेऊन रडू लागली.
“, अरुण, मी नाही राहू शकत या दोघी शिवाय, एवढी वर्षे मी माणुसघाणी होते, कुणाचा सहवास मला नको असायचा पण माणसाची साथसोबत किती महत्वाची हे या दोघींच्या सहवासाने कळलं. खरंच गेले सहा महिने मी आंनदात घालवले कारण उषा होती घरात, मग ही नंदा आली.. मला बुद्धिबळ शिकवणारी.. कुणीतरी घरात लहान पण हवंच… आम्हला मुलं नाहीत त्यामुळे हे घर कस उजाड झालं होतं.. पैसे खुप असले म्हणून काय झाले.. माणसे सहवासाला नसतील तर.. काय करायचे त्या पैशाचे?
उषा, तू इथेच राहा.. माझी बहीण म्हणूंन.. नाही म्हणू नकोस उषा… तुला काही कमी पडणार नाही..
या नंदाला येथेच उत्तम शाळेत घालूया, गाण्याच्या क्लासला घालूया.. काय आवाज आहे तिचा.. तीच गाणं जपायला हवं.
उषा, नंदा तुम्ही माझ्याजवळ हव्यात.. नाही म्हणू नका.. आपण आंनदात राहू.. होय म्हण उषा..
होय म्हण ‘.
मावशीचे अश्रू पुसत उषा मान हलवून “होय.. होय ‘म्हणत होती.. नंदा केंव्हाच मावशीला बिलगली होती.
मी कोपऱ्यात उभा राहून डोळे पुसत पुसत ही साथसोबत पहात होतो.
कधी कधी आयुष्यात एखादा साधा दिवसही मोठा धडा देऊन जातो. त्या दिवशीही तसंच झालं.
मी सकाळी अंगणात झाडांना पाणी घालत होते. हातात पाइप होता, मन मात्र नेहमीच्या कामात गुंतलेलं. तेवढ्यात समोरच्या वर्षाताईंचा आवाज आला- “तृप्ती… ऐकलंस का गं? “
मी वर पाहिलं. “काय हो ताई? “
त्या थोडं जवळ येत म्हणाल्या, “जोशीकाकूंचं घर विकलं म्हणे. “
माझ्या हातातला पाइप तसाच थांबला. पाणी मात्र वाहत राहिलं. “काय? खरंच? “
“हो गं. मुलगा पुण्यात आहे ना… आता त्यांना कायमचं तिकडे घेऊन जातोय. “
मी नकळत समोरच्या घराकडे पाहिलं. दार उघडं होतं. आत कुणीतरी कपाट हलवत असल्याचा आवाज येत होता.
जोशीकाकू… वीस वर्षांच्या शेजारी. माझ्या लग्नानंतर मी या घरात आले, तेव्हा पहिल्यांदा साखर मागायला मी त्यांच्या दारात गेले होते. मुलांना ताप आला की काकू रात्री येऊन विचारायच्या, “औषध दिलंस का? ” दिवाळीत त्यांच्या घरी फराळ, आमच्याकडे पुरणपोळी. एखादा दिवस असा नव्हता की एकमेकींची चौकशी झाली नाही.
पण मग काहीतरी बदललं. गेली तीन वर्षं आम्ही एकमेकींशी बोललोच नव्हतो. कारण आठवलं, तर आज हसू येईल इतकं छोटं. त्यांच्या जांभळाच्या झाडाच्या फांद्या आमच्या अंगणात खूप वाढल्या होत्या. रोज पानं पडायची. एक दिवस मी सहज म्हणाले होते, “काकू, वेळ मिळाला की फांद्या जरा छाटून घ्या ना. ”
माझा हेतू तक्रार करण्याचा नव्हता. पण त्यांना तसं वाटलं असावं. त्या म्हणाल्या, “झाड आहे तर पानं पडणारच. “
मलाही राग आला. मीही दोन शब्द जास्त बोलले. त्यातून आवाज चढला. घरातले बाहेर आले. शेजारी जमले. आणि त्या दिवसानंतर दोघींनीही एकमेकींकडे न पाहण्याचा जणू निश्चयच केला.
सुरुवातीला वाटलं, दोन दिवसांत सगळं सुरळीत होईल. पण दोन दिवस आठवड्यात गेले, आठवडे महिन्यात गेले. दिवाळी आली- फराळाचं ताट गेलं नाही. संक्रांत आली- तिळगूळ दिला गेला नाही. गणपतीत आरतीचं निमंत्रण दिलं नाही.
दोघींनाही बहुतेक बोलायचं होतं. पण मनात एकच प्रश्न- “आधी मी का? ” अहंकाराने नात्याच्या मध्ये भिंत उभी केली होती.
त्या संध्याकाळी त्यांच्या घरासमोर ट्रक उभा राहिला. कामगार सामान भरत होते. मी गॅलरीत उभी राहून बघत होते. जोशीकाकू गेटजवळच्या खुर्चीवर शांत बसल्या होत्या. पूर्वीचा त्यांचा हसरा चेहरा आज फार थकलेला दिसत होता.
अचानक त्यांनी वर पाहिलं. आमची नजरानजर झाली. क्षणभर वाटलं, हात हलवावा. पण हात हलला नाही. त्यांनीही नजर वळवली. मीही आत आले.
त्या रात्री जेवताना मिस्टर म्हणाले, “उद्या जाऊन भेटून ये. “
“आता? तीन वर्षांनी? ” मी विचारलं.
ते शांतपणे म्हणाले, “नाती जपायला उशीर होतो… उपयोग नसतो. “
रात्रभर झोप लागली नाही. डोक्यात सतत एकच विचार. भांडण आठवत होतं, पण कारण क्षुल्लक वाटत होतं. मग आपण इतकी वर्षं नेमकं काय जपलं? अहंकार?
सकाळी चहा झाला. घरातली कामं उरकली. आणि अचानक मी उठले. स्वतःलाच म्हटलं, “चल, जाऊन येऊया. “
त्यांच्या दारापाशी गेले, तेव्हा हात थोडा थरथरत होता. बेल वाजवली. दार उघडलं. जोशीकाकू समोर उभ्या होत्या.
क्षणभर दोघींनाही शब्द सापडले नाहीत. मी हळूच म्हणाले, “काकू… निघताय म्हणे? “
त्यांच्या डोळ्यात लगेच पाणी आलं. “हो गं… “
एवढंच.
मग त्यांनी माझा हात धरला. हात अजूनही तसाच उबदार होता. “तृप्ती, ” त्या म्हणाल्या, “आपण इतकी वर्षं का नाही बोललो गं? “
माझ्याकडे उत्तर नव्हतं. मी फक्त म्हणाले, “दोघींनीही हट्ट धरला. “
त्या हसल्या. “वयाने मोठी मी… पाऊल आधी मीच टाकायला हवं होतं. “
“नाही काकू, ” मी म्हणाले, “मीही येऊ शकले असते. “
त्या घरभर नजर फिरवत म्हणाल्या, “हे घर सोडताना सामानाची खंत नाही वाटत. पण तुझ्याशी बोलणं राहिलं, याची जास्त खंत वाटते. “
माझे डोळे भरून आले.
त्या आत गेल्या आणि एक छोटी तुळशीची कुंडी घेऊन आल्या. “ही ठेव, ” त्या म्हणाल्या. “दररोज पाणी घालशील… तेव्हा मला एकदा आठव. “
मी कुंडी घेतली. त्या क्षणी मला जाणवलं- ती फक्त तुळस नव्हती, ते पुन्हा जोडलेलं नातं होतं.
निघताना मी त्यांना मिठी मारली. ती मिठी निरोपाची कमी, आणि तीन वर्षांच्या अबोल्याची माफी जास्त होती.
थोड्याच वेळात ट्रक निघाला. जोशीकाकूंनी हात हलवला. मीही हात हलवला. ट्रक वळणावर दिसेनासा झाला.
समोरचं घर रिकामं झालं. पण त्या रिकाम्या घराने मला एक गोष्ट शिकवली – नाती मोठ्या कारणांनी तुटत नाहीत. ती तुटतात छोट्या गैरसमजामुळे, एका हट्टामुळे, आणि “आधी मी का? ” या चार शब्दांमुळे.
रक्ताची नाती जन्माने मिळतात. पण शेजारची नाती आपण आपल्या वागण्यातून कमावतो. म्हणून मतभेद झाले तरी चालतील… अबोला नको. कारण संकटात सर्वात आधी दार ठोठावणारा माणूस अनेकदा नातेवाईक नसतो… तो आपल्या भिंतीच्या पलीकडे राहणारा शेजारीच असतो.
☆ डॉक्टर फॉर बेगर्स ☆ “हिऱ्याची अंगठी आणि मी…!!!” – भाग – १ ☆ डॉ अभिजीत सोनवणे ☆
भीक मागणाऱ्या लोकांचे पुनर्वसन किंवा त्यांच्यासाठी इतर काही गोष्टी करता करता अनेक भले बुरे अनुभव येतात. तळागाळातल्या या लोकांकडून खूप काही शिकायला मिळतं, माणुसकी म्हणजे नेमकं काय हे समजतं, सकारात्मक बाबी दिसतात, पूर्णतः अडाणी असून सुद्धा जीवनाकडे बघण्याचा त्यांचा सकारात्मक दृष्टिकोन भारावून टाकणारा असतो, मी मग याच चांगल्या बाबींवर लिहितो.
वाचल्यानंतर बऱ्याच वेळा अनेक जण मला असं विचारतात, ‘हि अशी चांगली लोकं तुम्हालाच कशी भेटतात, आम्हाला का नाही भेटत असं कुणी? ‘
‘तुम्हालाच सगळे चांगले अनुभव कसे येतात? आम्हाला का नाहीत येत? ‘
‘या इतक्या अडाणी, अंगावर धड कपडे नसलेले लोक, जगण्याची आशा नसलेले लोक, यांच्याकडे इतके चांगले विचार कुठून येतात? ‘
‘तुमच्या बाबतीत खूप छान छान घटना घडतात, एकही वाईट घटना तुमच्या बाबतीत घडत नाही दिवसभरात… मग आमच्याच बाबतीत का नाही असं घडत? ‘
अरे हो.. हो… ऐका तर खरं…
माझ्याबाबतीत सर्व काही चांगलं घडायला मी काय आभाळातून पडलोय का? की मला कोणता वर मिळाला आहे…?
तर… दिवसभरातून शंभर पैकी 99 घटना, या चिड आणि राग आणणाऱ्या, काम सोडून द्यावं की काय असं क्षणभर वाटायला लावणाऱ्या इतक्या टोकाच्या असतात. माझ्या बाबतीत काय, किती आणि कसं वाईट घडलंय हे मी माझ्या पुस्तकात सविस्तर लिहिलंच आहे. तरीही त्यातल्या काही सांगतो…
आयुष्याच्या सुरुवातीला हे माझं काम सुरू करण्यापूर्वी मी वेश्याव्यवसाय करणाऱ्या मुलींचे पुनर्वसन करणाऱ्या संस्थेत काम करत होतो (माझ्या आणि कुटुंबाच्या पोटासाठी केलेली नोकरी होती ती, याला मी समाजसेवा म्हणणार नाही). दरवेळी मी पुण्यातल्या बुधवार पेठ या रेड लाईट एरिया मध्ये कामानिमित्त फिरत असायचो, तिथल्या महिलांशी बोलायचो, प्रसंगी जिथे हा व्यवसाय चालतो त्या घरात (याला Brothel म्हणतात) सुद्धा जायचो. यावेळी दुरून पाहणारे लोक मला “बायका पुरवणारा एजंट” समजायचे.
भीक मागणाऱ्या लोकांच्या पुनर्वसनाचे काम सुरू केलं, तेव्हा भीक मागणाऱ्या या लोकांना कोणीतरी सांगितलं, ‘तुमच्यातल्या चांगल्या बाया “हेरायला” हा एजंट तुमच्यात घुसला आहे, हा तुमच्या बायांना “धंद्याला” लावेल, याला दूर ठेवा. ‘
भीक मागणाऱ्या लोकांना मेडिसिन देण्यासाठी सुरुवातीला जेव्हा यांच्यात अगदी प्रेमाने मी यांच्या जवळ जायचो, पण “एजन्ट” समजून भीक मागणाऱ्या लोकांनी मला चपला फेकून मारल्या आहेत, गुटखा खाऊन अंगावर थुंकले आहेत, काठ्या घेऊन अंगावर आले आहेत…
रॅकेट चालवणाऱ्या लोकांना वाटायचं, माझ्यामुळे यांचा “बिझनेस” कमी होईल म्हणून कित्येक वेळा गळ्याला सुरे सुद्धा लावले आहेत… आई बहिणी वरून शिव्या देऊन ते मला म्हणायचे, ‘आज आत्ता इथे दिसलास, पुन्हा दिसू नकोस, दिसलास तर नागडा करून मारू, इथेच खल्लास करून टाकू… कुणाला पत्ता सुद्धा लागणार नाही…! ‘
असो, तर सांगायचा मुद्दा हा, की दिवसातून 99 वेळा माझ्या बाबतीत वाईट घटना घडतातच, क्षणभर वाटतं कशासाठी करायचं हे मी…? पण दिवसभरातून एक तरी माणुसकीचे दर्शन घडवणारी, जन्माला येऊन सार्थक झालं असं वाटायला लावणारी, एक तरी घटना घडतेच. या एकाच घटनेचे वजन 99 वाईट घटनांपेक्षा जास्त भरतं… या चांगल्या घडलेल्या एका गोष्टीच्या फुंकरीमुळे बाकीच्या 99 गोष्टी धुरळ्यागत उडून जातात…! हिच मला मिळणारी ऊर्जा आणि शक्ती! ! !
याच ऊर्जा आणि शक्तीच्या बळावर, गेली अकरा वर्षे रोज भीक मागणाऱ्या लोकांमध्ये राहून त्यांच्या पुनर्वसनाचे, शिक्षणाचे, फुटपाथ वर पडलेल्या लोकांना उचलून सुरक्षित ठेवण्याचे काम सुरु आहे, अर्थात आपल्या सर्वांच्या साथीने…!
ती दिवसभरातून घडलेली एकच चांगली घटना, मग मी शब्दरूपात मांडतो, जेणेकरून समाजापर्यंत एक चांगला संदेश पोहोचेल, आपणही असं काहीतरी करावं हे तरुण मंडळींना सुद्धा वाटेल, निराश झालेले लोक हे वाचून नैराश्यातून कदाचित बाहेर पडतील, सगळंच वाईट नाही, काहीतरी चांगलं सुद्धा आजूबाजूला घडतंय, हे लोकांना कळेल, एरव्ही न दिसणाऱ्या माणुसकीचे दर्शन घडेल, इतकाच माझ्या लिखाणाचा हेतू असतो…!
खूप लोक म्हणतात, ‘तुम्हाला येणाऱ्या वाईट अनुभवांवर सुद्धा काहीतरी लिहीत जा की… ‘ पण पेपर उघडला, टीव्ही लावला, आजूबाजूला पाहिले तर अनंत नकारात्मक आणि वाईट वाटेल अशा घटना घडतच असतात, आपण त्या वाचतो पाहतो… मग पुन्हा माझ्या बाबतीत घडलेल्या नकारात्मक गोष्टी सांगून मी त्यात आणखी कशाला भर घालू…???
‘तुम्हालाच सगळे चांगले अनुभव कसे येतात? आम्हाला का नाहीत येत? ‘, ‘वाईट आलेल्या अनुभवांवर का लिहीत नाही? ‘ हे मला विचारणाऱ्या त्या सर्वांसाठी हे उत्तर आहे…! असो… अगदी साधी गोष्ट… एखाद्याने आपल्याला विचारलं – तुला मी पाचशे किलो गहू देऊ? की एक किलो गहू? दोन्हीतलं एक काहीतरी निवड… कुणीही काय निवडेल? पाचशे किलो गहू… कारण इथे *वजन* महत्त्वाचं ठरतं.
एखाद्याने विचारलं – तुला मी चांगल्या सोसायटीतला पाच रूम असलेला 3000 स्क्वेअर फुटचा पॉश फ्लॅट देऊ? की चाळीतलं 100 स्क्वेअर फुटाचं पत्र्याचं एक घर देऊ? दोन्हीतलं एक काहीतरी निवड… कुणीही काय निवडेल? अर्थातच पॉश फ्लॅट… कारण इथे महत्त्वाची ठरते *आकारमान आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्याची किंमत. *
पण…
एखाद्याने विचारलं – तुला मी पाचशे किलो लोखंड देऊ? की 50 तोळे सोनं… काय देऊ? दोन्हीतलं एक काहीतरी निवड… आता कुणीही काय निवडेल? 50 तोळे सोनं…!
बघा क्षणामध्ये संदर्भ बदलले…
“वजन” महत्त्वाचं म्हटलं तर 500 किलो लोखंडाचे वजन खूप जास्त आहे… तरीही निवड झाली कमी वजनाच्या सोन्याची!
“आकारमान” महत्त्वाचं मानलं, तर 500 किलो लोखंडाचं आकारमान खूप जास्त आहे… तरीही निवड झाली कमी आकारमानाच्या सोन्याचीच!
एखाद्याने विचारलं – तुला मी अब्जावधी रुपयाची एक छोटी हिऱ्याची अंगठी देऊ? की पॉश सोसायटीतल्या दहा खोल्या भरतील इतके जुने भंगार सामान देऊ? दोन्हीतलं एक काहीतरी निवड… कुणीही काय निवडेल? अर्थातच हिऱ्याची अंगठी…!
बघा इथेही वजन, आकारमान, असं सर्व काही असूनही, निवड झाली कमी वजनाच्या, कमी आकारमानाच्या हिऱ्याच्या अंगठीचीच…!
आयुष्यात असे अनेक प्रसंग येतात, जीथे “वजनाला” किंमत नसते आणि “किमतीला” वजन नसतं…! रुपयात होणारी किंमत हि फक्त व्यवहारासाठी आहे…!
“किंमत” आणि “मूल्य” यात खूप फरक आहे…! “किंमत” ही कायम खर्च होते… “मूल्य” आयुष्यभर जपले जाते…!
हॉटेलमध्ये स्वतः दोन हजार रुपयांचं खाणं… आणि एखाद्या भुकेल्या माणसाला दहा रुपयाचा वडापाव घेऊन देणं… दोन हजार रुपयांना किंमत जास्त आहे, परंतु या किमतीला वजन नाही… दहा रुपयांना विशेष किंमत नाही, तरीही याचे “मूल्य” आणि “वजन” खूप जास्त आहे…! दोन हजार रुपये खर्च झाले… दहा रुपये अमूल्य होऊन जमेच्या रकान्यात जमा झाले…
तर… मला रोज मोठ्या “आकाराचे” अपमान मिळतात… खूप जास्त “वजनाचे” तिरस्कार मिळतात…
पेशंट तपासायला रस्त्यावर मी एखादी “मोक्याची जागा” बघून मेडिसिन चे डबे मांडून बसतो, परंतु चालायला अडथळा होतो म्हणून लोक माझ्या या डब्यांना मुद्दाम लाथा मारून जातात, दुकानदारांना गिऱ्हाईक आत यायला अडथळा येतो म्हणून मला ते तिथून हाकलून लावतात… या नंतर, दहा खोल्या भरतील इतक्या शिव्या मिळतात…! ! ! पण मी हे मुद्दाम लिहीत नाही, गरजच काय…?
पण हे सर्व करत असताना उकिरड्यात काहीतरी चकाकताना दिसतं, मी जवळ जाऊन पाहतो ती बहुधा हिऱ्याची अंगठी असते, वेगवेगळे घाव बसले असावेत म्हणून अंगठीचा आकार बदललेला असतो, हिरा मात्र तस्साच लखलखणारा…! हां, थोडी धूळ बसलेली असते इतकंच…
मी माझ्या रुमालाने धूळ साफ करतो, एक सुरकुतलेला पण डोळ्यात चकाकी असणारा साधारण सत्तरीच्या आजीचा चेहरा मग हिऱ्याच्या रूपात समोर येतो…!
मी तिला बोलतं करतो… , ‘मुलगा चांगल्या खात्यात हाय, मला कसला त्यो टीबी का फीबी रोग झालाय म्हणत्यात, सतत खोकणाऱ्या म्हातारीमुळं आपल्या पोरास्नी काय तरास नगो म्हणून हितं आनून पोरानं बशीवली, परत घ्यायाला येतो म्हनला पण धा दिस झालं तरी आला न्हायी…! ‘
‘आजी तुम्हाला मुलाचा फोन नंबर माहित आहे का, पत्ता माहित आहे का? मी तुम्हाला सोडतो, ते वाट बघत असतील तुमची. ‘
‘मला समदं म्हाईत हाय बाळा, पन वाट चुकलेल्याची बघत्यात, सोडून दिलेल्याची न्हायी. माजी वाट बघणारं आता तिथं कुणी न्हायी’ तिने डोळ्याला पदर लावला.
सकाळी मी रोजच फिरायला बाहेर पडतो. गणपती उत्सवाचा पहिला दिवस होता. नेहमीप्रमाणे फिरायला बाहेर पडलो. दार उघडून बाहेर आलो आणि समोरच गेटवर भारद्वाज पक्षी बसलेला दिसला आणि आज काहीतरी शुभ घडणार असा संकेत मिळाला. त्याला हात जोडून मी नमस्कार केला आणि फिरायला बाहेर पडलो.
मेन रोड लागल्यावर, नेहमीचे दृश्य असते, की रस्त्यावर प्लास्टिकच्या पिशव्या पडलेल्या असतात / कचरा पडलेला असतो / कागदाची खोकी पडलेली असतात. आज मात्र रस्ता एकदम चकाचक दिसत होता. काही जण कार चालवत असतात / स्कुटर चालवत असतात आणि काहीतरी खात असतात. खाऊन झाले कि कागद / प्लॅस्टिक पिशवी रस्त्यावर टाकतात. आज कुणीच कचरा फेकलेला दिसत नव्हता.
कां? ते मात्र समजत नव्हते.
सिटी प्राईड च्या रस्त्यावर आलो, की तिथे, कुत्री घेऊन फिरणारे स्त्री-पुरुष नेहमीच दिसतात. रस्त्यावर कुठेही कुत्र्यांच्या मनात येईल त्याप्रमाणे त्यांचे शी – शू करणे सुरू असते. कुत्रे फिरवणाऱ्याला मात्र त्याचे काही देणे घेणे नसते. आज पण कुत्र्याला घेऊन हिंडणारी मंडळी दिसत होती. फुटपाथवर एका ठिकाणी एका कुत्र्यानी शी केली, आणि मालकाने लगेच प्लास्टिकच्या पिशवीत शी गोळा केली. आणि आश्चर्य म्हणजे आज कुत्री फिरवणाऱ्या सगळ्यांच्याच हातात प्लास्टिकच्या पिशव्या दिसत होत्या. हा बदल कशामुळे घडला? ते मात्र समजत नव्हते.
पुढे मेन रोडला आलो. नेहमीचा देखावा म्हणजे, हॉर्नचे कर्कश आवाज, काही चौकांमध्ये सिग्नल सुरू असतात, काही ठिकाणी बंद असतात. सिग्नल पाळणारे अगदी बोटावर मोजण्या इतकेच असतात. सगळ्याच गाड्या बेफाम वेगाने धावत असतात. झेब्रा क्रॉसिंग वर रस्ता ओलांडणारे जीव मुठीत घेऊन धावत असतात. काहीजण उलटी कडून वेगाने येत असतात. काहीजण फुटपाथवर गाड्या घालत असतात.
आज मात्र सगळेच बदललेले दिसत होते. सगळे सिग्नल चक्क सुरु होते. कोणी हॉर्न वाजवत नव्हते. सिग्नल तोडून जाणारी एकही गाडी दिसत नव्हती. झेब्रा क्रॉसिंग वरून पादचारी आरामात रस्ता ओलांडत होते. सगळ्या गाड्या २० – ३० च्या वेगाने जात – येत होत्या. उलटी कडून येणारी किंवा फुटपाथ वरून जाणारी एकहि टु व्हीलर दिसली नाही. वळणारी प्रत्येक गाडी चक्क साईड इंडिकेटर देत होती.
हा बदल बघून, मी माझे फिरणे विसरलो, आणि ट्रॅफिकचा हा नवीन रंग बघण्यात रममाण झालो. काहीतरी कारणामुळे माझी तंद्री मोडली आणि मी पुढे निघालो. ट्रॅफिक मध्ये एकदमच ही सुधारणा कशामुळे झाली, ते मात्र काही समजत नव्हते.
पुढे मारुती मंदिर लागते, तिथे फुटपाथवर नेहमीच लोक कबुतरां करता धान्य टाकत असतात. त्यामुळे कबुतरांचे थवे कायम तिथे असतात. कबुतरांमुळे काही आजार पसरतात, त्यांना रस्त्यावर धान्य टाकू नका, असे बरेच वेळा पेपरमध्ये आपण वाचतो. पण त्याची दखल कुणीच घेताना दिसत नसते. आज मात्र फुटपाथ वर कोणीही धान्य टाकले नव्हते. त्यामुळे आज एकही कबूतर दिसत नव्हते. हा बदल कशामुळे ? हे मात्र समजत नव्हते.
थोडं पुढे गेलं की गणपतीचे मंदिर आहे. रोज मी बाहेरून दर्शन घेतो आणि पुढे जातो.
गणपती उत्सव सुरू असल्यामुळे गणपतीचे दर्शन घेण्याकरता मी मंदिरात गेलो. बाप्पाला नमस्कार करताना एकदम लक्षात आलं की गणपती उत्सवामुळे बाप्पा सगळ्यांना दर्शन देण्याकरता दहा दिवसां करता इथे आले आहेत. आणि आत्ता येताना रस्त्यावर जो बदल दिसत होता तो सगळा त्यांच्या अस्तित्वामुळेच आहे.
मी बाप्पांना नमस्कार केला. डोळे मिटले आणि इतका सुंदर बदल घडवून आणल्याबद्दल देवाचे आभार मानले, आणि असाच बदल कायम ठेव अशी बाप्पाकडे प्रार्थना केली.
आणि चक्क बाप्पा बोलत आहेत असा मला भास झाला –
बाप्पा : तुमच्या सगळ्यांकरता काय योग्य आहे हे दाखवण्याकरता मी हा बदल दहा दिवस घडवून आणणार आहे. सगळ्यांना जर हा बदल आवडला तर पुढचे सगळे दिवस मात्र तुम्ही त्याप्रमाणे स्वतःमध्ये बदल करायचा आहे. आपण रस्त्यावर असताना आपल्या बेशिस्त वागण्यामुळे इतरांना त्रास होणार नाही हा विचार सगळ्यांनीच जर केला तर हे सहज शक्य आहे. इतरांमध्ये आपले आई वडील बघा, आपले वयस्कर आजी आजोबा बघा, आपले मित्र बघा, आपले नातेवाईक बघा, आपली लहान मुलं बघा, आपली बायको बघा/ नवरा बघा,’ आणि आपोआपच हा बदल तुमच्यामध्ये घडून येईल.
☆ “कसं रिऍक्ट व्हावं हेच समजत नाही…” ☆ श्री मंगेश मधुकर ☆
झालं असं की,
दुपारची वेळ, हॉस्पिटलमध्ये फार गर्दी नव्हती तेव्हा वेदनेनं विव्हळणाऱ्या आजीला घेऊन म्हातारबा आले. आजींची अवस्था पाहून नर्सनं ताबडतोब डॉक्टरांना बोलावलं.
“डॉक्टर, म्हातारी लई तळमळतीये. ”म्हातारबांनी हात जोडले. आजींना तपासल्यावर डॉक्टर म्हणाले “बरेच दिवस दुखणं अंगावर काढलेलं दिसतंय. सर्दी ताप, खोकला आणि अशक्तपणा आहे. खूप दिवसांच्या उपाशी दिसतायेत. हॉस्पिटलमध्ये ठेवावं लागेल. काही तपासण्या कराव्या लागतील. तुम्ही यांचे कोण?
“कुणी बी नाई. रस्त्यावर तडफडत व्हती माज्याच्यानं बघवलं नाय म्हणून इत घेऊन आलो.”
“आजींचे नाव काय? कोणी नातेवाईक??”
“लई येळा ईचारलं पण म्हातारी काय बी बोल्ली नाय. बहुतेक मुकी हाय.”
“पोलिसांना कळवावं लागेल”
“कशाला? त्यापरिस असं करा. माजी सावत्र बहीण समजा”
“ठीकये. तुम्ही जबाबदारी घेत असाल तर हरकत नाही. फॉर्मवर सह्या कराव्या लागतील. ”
“हा करू की. काही पैशे बी भरू. आधारकार्ड बिर्ड पायजे असलं तर ते बी घ्या पर हीला बरी करा. ” – –
– – अनोळखी व्यक्तीसाठी धडपडणाऱ्या म्हातारबांचे सगळ्यांना खूप कौतुक वाटलं. “अजूनही माणुसकी शिल्लक आहे. ”असं प्रत्येकाला वाटतं होतं.
आजीना ऍडमिट करून गेलेले म्हातारबा नंतर चार दिवस फिरकलेच नाहीत. फोन केल्यावर पाय मुरगळल्यानं येऊ शकत नाही असं सांगितलं. त्यानंतर काही ना काही कारणं देत म्हातारबा टाळत होते. पंधरा दिवस होऊन गेले तरी म्हातारबा आले नाहीत आणि मोबाइलही बंद. आजीची तब्येतीत सुधारत होती परंतु बोलता आणि लिहिता-वाचता येत नसल्यानं काहीच माहिती मिळत नव्हती. सगळंच अधांतरी आणि त्यात भरीसभर म्हणजे बिल वाढत होतं.
शेवटी नाईलाजानं पोलिसांना बोलवावं लागलं. म्हातारबांना ओळखता का? विचारल्यावर आजींनी होकारार्थी मान डोलावली. हातवारे करत आजी काही सांगायचा प्रयत्न करत होत्या पण कोणाला समजत नव्हतं. त्याचवेळी दुसऱ्या पेशंटला भेटायला आलेल्या जोडप्याकडं आजींनी बोट दाखवल्यानं गोंधळ अजून वाढला. पोलिसांनी चौकशी केली पण ते जोडपं आणि आजींचा काहीही संबंध नव्हता तरीही आजी सारखं सारखं बाईंच्या कपाळावरच्या टिकलीकडे आणि मंगळसूत्राकडं बोट दाखवत होत्या. तेव्हा एका सीनियर नर्स अंदाजानं ‘नवरा-बायको’ म्हणाल्या तेव्हा आजींनी जोरजोरात मान डोलावली. एक बोट स्वतःकडं आणि दूसरा हात उंचावत इशारा केला तेव्हा गुपित उलगडलं आणि पोलिसांची चक्र हलली. दुसऱ्या दिवशी म्हातारबा हॉस्पिटलमध्ये हजर झाले.
“साहेब, डॉक्टर, माप करा. लई मोटी चुक झाली. मी खोटं बोल्लो. ही माजी पयली बायको. आमचा काडीमोडहून तीस वर्ष झाले. त्यानंतर आमच्यात कायबी संबंध राहिला नाही. म्या दुसरं लग्न केलं. दोन पोरं हायेती पर ही एकटीच राहिली. काई दिसांपूर्वी अचानक दिसली. लय वाईट अवस्थेत व्हती. इच्या गावाकडं ईचारलं तवा कळलं की आता हीचं कुनीबी नाय. लोकांनी फसवून घरदार लुटलं. भीक मागून जगतेय. मिळालं तर खाते नाईतर उपाशी. “
“मग स्वतःच्या घरी जायचं ना” पोलीसांनी खडसावलं.
“लई ईच्चा हाय पन घरी नेता येत नाई कारण मीच पोरांच्या जिवावर जगतोय. म्हणून ही लबाडी केली. बरी झाल्यावर कुठल्या तरी म्हाताऱ्यांच्या आश्रमात ठेवेन. माज्या घरी सांगू नगा नाईतर मीपण रस्त्यावर येईल. बँकेत दोन यप डी हायेत त्यातून दवाखान्याचे पैशे फेडेन. आता वरच्याजवळ एवढंच मागणं हाय की.. हिचं जगणं सुखाचं झालं नाही. निदान मरण तरी… ” बोलता बोलता म्हातारबा ढसाढसा रडायला लागले.
त्यावेळी आजी मात्र एकदम निर्विकार आणि पोलिस, डॉक्टर, हॉस्पिटल स्टाफ सगळे सुन्न.
अभी अभी # १०९९ ⇒ आलेख – तारीफ और खुशामद 
अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती # ३४१ 
जीवनरंग 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
