(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपका आलेख – “खाली दिमाग…“।)
अभी अभी # १०९९ ⇒ आलेख – खाली दिमाग श्री प्रदीप शर्मा
दिमाग हो या घर, इन्हें ख़ाली रखना भी ख़तरे से खाली नहीं ! खाली घरों में छिपकली, चमगादड़ ही नहीं, भूत प्रेत भी निवास करने लगते हैं। आहट जैसे सीरियल हों अथवा रामसे ब्रदर्स की फिल्में, जहां भी कोई खाली हवेली देखी, रात के अंधेरे में, कंबल ओढ़े, एक हाथ में लाठी और एक हाथ में लालटेन लिए एक बूढ़ा चौकीदार, दरवाज़े के चरमराने और पार्श्व संगीत की चीख चिल्लाहट के बीच, बाहर आ खड़ा होता है। गुमनाम है कोई, और कहीं दीप जले कहीं दिल जैसे गीतों से भी भला कोई कहीं डरता है आजकल।
लेकिन हम घर की नहीं, दिमाग की बात कर रहे हैं ! कुछ लोगों के पास या तो ख़ाली दिमाग होता है या फिर उसमें गोबर अथवा भूसा भरा होता है। जहां यह पूरी तरह ख़ाली होता है, ऐसा कहा जाता है कि वहां शैतान अपना घर कर लेता है। अतः घर हो या दिमाग़, इन्हें कभी खाली ना रखें। दिमाग में क्या भरना, वह हम बाद में सोचेंगे, पहले तो यह भी ध्यान रखें कि घर भी किसी शरीफ इंसान को ही देना। आजकल शैतान भी दिमाग से निकलकर ऐसे घरों में वास करने लग गए हैं। कहीं कहीं तो कोर्ट कचहरी के बावजूद भी खाली नहीं करते और मकान मालिक यह कहता पाया जाता है, मेरे मकान पर एक शैतान ने कब्ज़ा कर लिया है। ।
जो ब्रेन सर्जन हैं, उन्हें दिमाग की अधिक जानकारी होगी, लेकिन ऐसा माना गया है कि अधिक सोचने, मानसिक तनाव और अवसाद के कारण ही सभी मनोरोग होते हैं। दिमाग में तनाव का कारण ही अधिक सोच विचार है, संकल्प विकल्प है। दिमाग शांत हो, कम सोचे विचारे, ध्यान धारणा करे, तो तनाव कम होता है। सांस के साथ साथ अनावश्यक विचारों को भी बाहर फेंकने से मन की शांति मिलती है। कचरा सूखा हो या गीला, उसे घर से बाहर फेंकना ही समझदारी है।
चिंतक, विचारक, लेखक और विद्वान एक पल भी बिना सोचे नहीं रह सकते। उठते बैठते, सोते जागते उनके विचारों का प्रवाह समुद्र की लहरों की तरह सदा तरंगित रहता है। उनके लेखकीय पात्र उनके मानस पटल पर पहरा दिए बैठे रहते हैं। मजाल है, दिमाग खाली हो, और कोई शैतान प्रवेश कर जाए। ।
गधे के पास दिमाग होता है कि नहीं, इस पर आज तक किसी विद्वान ने शोध नहीं किया। हमारा ख़ाली दिमाग तो यह कहता है कि गधे के पास दिमाग होता ही नहीं। ना रहेगा बांस, ना बजेगी बांसुरी। ना शैतान ना सरस्वती। कुछ लेना न देना मगन रहना।
हम इंसान हैं। जानवरों की तरह घास नहीं खाते, स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन ग्रहण करते हैं। ईश्वर ने हमें सोचने और समझने की शक्ति दी है। जिस तरह हम ऑक्सीजन ग्रहण करते हैं और कार्बन डाइऑक्साइड बाहर फेंकते हैं, अच्छे विचारों का स्वागत कीजिए। जो विचार अन्यथा हैं, उन्हें बाहर का रास्ता दिखाइए। ।
जहां सात्विक विचार हैं, वहां शैतान का प्रवेश निषेध है। तामसी विचार ही शैतान हैं जिनकी जड़ में राग, द्वेष, अहंकार, प्रतिशोध और महत्वाकांक्षा जैसे असुर पलते रहते हैं। मन को शांत रहने दे, सुशांत ना बनने दें, संत भले ही बनें, कभी राष्ट्र संत ना बनें। यह घर तेरा मेरा है, खाला का घर नाहिं ..!!!
भाद्रपद महिना म्हटलं की डोळ्यासमोर येते प्रसन्न गणेश मूर्ती. आणि गणेश म्हटलं की मोदक हवाच. जिथे गणेश तिथे मोदक. मोदक करायला तसा अवघड. गृहिणीच्या कलागुणांना मुक्त वाव येथे आहे.
स्वच्छ धुतलेल्या बासमती तांदुळाची शुभ्र पिठी आणि गुळ व खोबरे यांचे योग्य प्रमाणातील मिश्रण शिजवून केलेले सारण ही याची पूर्वतयारी. त्या सारणात सुकामेवा, वेलदोडे, जायफळ, खसखस घातल्यास त्या खमंग सारणाला अपूर्व सुगंधही येतो. गणपतीच्या आधीच चार दिवसापासून ही तयारी सुरू असते. कारण स्वागताच्या पहिल्या दिवशीच्या नेवैद्याला २१ मोदकांचे ताट गणेशा पुढे ठेवायला गृहिणी उत्सुक असते. या मोदकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे उकड. पीठ व पाणी यांच्या योग्य प्रमाणाला चांगली वाफ आली की उकड तयार. हाताने मळलेल्या उकडीचा एक छोटा गोळा घेऊन त्याची पापडी करायची. त्यावर पुरणाचा गोळा ठेवायचा आणि सुंदर कळ्या पाडून मोदकाचे तोंड बंद करायचे. कळ्या जेवढ्यां नाजूक आणि त्यांची संख्या जास्त, तेवढे करणाऱ्याचे कौशल्य जास्त. असा हा मोदक वाफेवर उकडला जातो. त्यामुळे त्याची चव वाढते. तुपाबरोबर तर छानच. असा हा मोदक गणपतीला आवडतो आणि त्याच्यामुळे सर्वांनाच मोदकाचा भोग घेता येतो. मोठ्या मोदकावर लहान मोदकही करतात. हे कौशल्याचे काम.
पुराण कथा मधूनही मोदकाचा उल्लेख आढळतो. त्यातील एक कथा. अत्री ऋषींची पत्नी अनुसया. तिने आदराने भगवान शंकर, देवी पार्वती आणि गणेश यांना भोजनाला निमंत्रित केले. विविध पक्वान्न युक्त भोजन स्वाहा करूनही गणपती बाप्पाची भूक भागली नाही. मग तिने झटपट करून एक नवीन पदार्थ तयार केला. आणि अहो आश्चर्य! त्याच्या सेवनाने बाप्पाचे पोट भरलं. त्याने २१ वेळा ढेकर देऊन तृप्तीची पोचपावती दिली. देवी पार्वतीने कुतूहुलाने पदार्थाची कृती व नाव विचारले. तोच हा मोदक. तेव्हापासून २१ मोदकांचा नैवेद्य गणपतीला दाखवल्या जातो.
आता उकडीच्या आणि तळणीच्या मोदकाखेरीज सुकामेवा, चॉकलेट, खवा यांचे विविध रंगाचे मोदकही केले जातात. ओरिसा, आसाम, कर्नाटक, तामिळनाडू, केरळ मध्येही मोदक करतात. नावे वेगळी करण्याची पद्धत थोडी वेगळी.
परमार्थात मात्र या मोदकाला वेगळा अर्थ आहे मोद म्हणजे आनंद आणि क म्हणजे लहानसा भाग. म्हणून आनंद प्राप्त करून देणारा मोदक ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वरीत गणेशाच्या सहा हाताना सहा दर्शने म्हणतात आणि त्यातील वेदांत दर्शन रूप हातात मोदक दाखवतात. वेदांत दर्शन हे परमानंदाची, ब्रह्मानंदाची प्राप्ती करून देणारे, त्याची थोडीशी झलक किंवा थोडीशी अनुभूती देणारा हा मोदक. मोदक खाल्ल्यावर कुणाला आनंद होत नाही? मोदकाने मिळणाऱ्या आनंदाच्या कितीतरी पट आणि अखंड आनंद म्हणजे ब्रह्मानंद. मोदकाची चव थोडा वेळ जिभेवर राहते थोडा काळ आनंदाची अनुभूती देते पण ब्रह्मानंद अखंड आनंद देतो, प्रसन्नता देतो. म्हणून अशा आनंदाचे प्रतीक असा हा मोदक.
मोदक हे ज्ञानाचे प्रतीक. ज्ञान प्रथम थोडे वाटते. पण अभ्यास करू लागल्यावर त्याचा विस्तार लक्षात येतो. तसाच मोदक टोकाकडून खाली खाली मोठा मोठा होत जाणारा. गोडी व आनंद वाढविणारा. एकंदरीत गणेश व त्याचा मोदक म्हणजे ज्ञानाचा व आनंदाचा कंद.
मी सुमनमावशीच्या प्लॅटमध्ये बसलो होतो. ऑर्थोपेडीक सर्जनकडे मावशीला न्यायचे होते. तिच्या गुढग्याचे ऑपरेशन करावे लागणार होते. मावशीच्या घरी मावशी एकटी. तिचे यजमान चार वर्षांपूर्वी देवाघरी गेले. त्याना मुलबाळ नव्हते. मावशीचे यजमान मोठया कंपनीत नोकरीला होते, मावशी शिक्षिका म्हणून निवृत्त झाली होती. मुंबईतील ही अख्खी बिल्डिंग त्त्यांची होती. भरपूर भाडे येत होते. खुप संपत्ती होती पण पैसे खर्च करणे तिच्या जीवावर येई. प्रत्येक रुपया रुपया साठी ती वाद घालायची. आता ऑपरेशनसाठी लागणाऱ्या खर्चासंबधी बोलायला मी आलो होतो.
मावशी -तू विचारलंस का हॉस्पिटलमध्ये खर्चाच.. आधी पासून कोटेशन घे नाहीतर मुंबईतील हे डॉक्टर्स लुबाडतात पेशन्टना.
मी -होय, मी सगळी चौकशी करून आलोय. एकाच गुढग्याच ऑपरेशन करायचंय तर चार लाखपर्यत खर्च येईल.
मावशी -बापरे, चार लाख.. एवढे?
मी – त्या हॉस्पिटलमध्ये विशेष सेवा असते… ऑपरेशननंतर फिजिओची गरज लागते किमान चार महिने. त्या हॉस्पिटलचा फिजिओ घरी येऊन उपचार करतो, शिवाय नर्सिंगवगैरे टॉप असत त्या हॉस्पिटलमध्ये म्हणून…
मावशी -त्यापेक्षा साधे हॉस्पिटल बघ.. मालिश काय कोणी पण बाई करेल.
मी -मावशी, काय करणार आहेस त्या पैशांचं.. बँकेत ठेऊन काय उपयोग.. स्वतः साठी उपचार तर करून घे.
मावशीं -असे काही खुप पैसे नाही आहेत आमच्याकडे.. सर्वाना वाटतं हिच्याकडे खुप पैसा पडलाय.. पण यांच्या आजारपणात किती खर्च झाले?
मी -मला सर्व माहित आहे, मी काकांचा मेडिक्लेम काढला होता, त्यामुळे त्यान्च्या आजारपणात किती खर्च झाला आणि किती कंपनीकडून मिळाला हे माझ्यापेक्षा जास्त कुणालाच माहित नसणार.
मावशी -बरं बरं.. काय ते हॉस्पिटलच ठरव आणि या ऑपरेशननंतर मी पाच सहा महिने घरात काही करू शकणार नसेन तर बाई बघायला हवी… आंघोळ बाथरूममध्ये न्यायला.. जेवण करायला.. बाजारहाट करायला.
मी -मुंबईमध्ये अशा बायकासाठी एजन्सी आहे, मी त्याची चौकशी करतो आणि ऑर्डर कळवतो.
मावशी -छे छे, तसल्या भैय्याबायका नको माझ्या घरात. त्या एजन्सी यूपीबिहार नाहीतर मद्रासी बायका पाठवतात, त्या नको.
मी -मग कसली बाई हवी.. आता कामवाली बाई मिळणे खुप कठीण झाले आहे.
मावशीं -तू आपल्या गावाकडची बाई बघ. त्याना माहित असते आपल्या चालीरीती.. जेवणाची पद्धत.
मी -अग आपल्या गावामध्ये शिक्षण पोहोचलाय, सर्वांनी शिक्षण घेतलं, सरकारी योजना पण गावात गेल्यात, आता बहुतेक लोकांची परिस्थिती सुधारली, आता आपल्याकढची बाई मिळणे कठीण..
मावशी -तू शोध.. एवढे मावशीसाठी कर.. जोपर्यत बाई मिळतं नाही तोपर्यत मी ऑपरेशन करून घेणार नाही.
आता आली पंचाईत, मावशीचे ऑपरेशन करून घेणे आवश्यकच होते, आताच तिला खाली बसता येत नव्हते, जिने चढता उतरता येत नव्हते आणि गुढगे दुखतं होते.
काहीतरी करायला हवे होते, काय करावे असा विचार करुंन मी माझ्या पुतण्याला फोन केला.
माझ्या पुतण्याला सांगितले सहा सात महिन्याकरिता कोणी गरजू आणि विश्वासू बाई बघ, आपल्या मावशीच्या घरात.. मावशी कशी आहे, हे तुला माहित आहे.. म्हणून..
पुतण्याने तिसऱ्या दिवशी उषा नावाच्या बाईची माहिती दिली. उषा ही आमच्या गावातील कुंभारवाडीतील, ती लग्न करून दुसऱ्या गावात गेली, तिला एक मुलगी झाली पण तिचा नवरा करोनामध्ये गेला आणि सासरी दीर जाऊ तिला थारा देईनात, म्हणून ती मुलीला घेऊन माहेरी आली. तिची मुलगी आता आठवीत शिकते आहे.
माझ्या पुतण्याने तिची शिफारस केली, चांगल्या वर्तनाची बाई आहे आणि मनमिळाऊ आहे, तिची मुलगी पण चुणचुणीत आहे, अर्थात तिची मुलगी मामाकडेच राहील कारण तिची शाळा आहे.
मी मावशीला कल्पना दिली आणि पुतण्याला उषाला मुंबईत आणायला सांगितले.
दोन दिवसांनी माझा पुतण्या उषाला घेऊन माझ्याकडे आला. माझ्याकडे ती दोन दिवस राहिली, यावेळी माझ्या पत्नीने तिला सुमनमावशीच्या स्वभावाची कल्पना दिली.
शनिवारी मी उषाला मावशीकडे घेऊन गेलो. मावशी कोचवर बसुन पाय दाबत होती, उषाला माझ्यासोबत पहिल्यानंतर ती मला सांगायला लागली
“अरुण, हिला सांग माझ्या खोलीत कुणी आलेलं मला आवडत नाही फक्त लादी पुसण्यासाठी यायचं, माझ्या कपाटाला किंवा रूममधील कोणत्याही वस्तूला हात लावायचा नाही.. माझ्या रूमला जोडून संडासबाथरूम आहे, तो वापरायचा नाही, इतरांना वेगळी सोय घरात आहे, रोज मला विचारून जेवण नाश्ता बनवायचा, उगाच वस्तू खुप आहेत म्हणून जास्ती बनवायच्या नाहीत, तेल थोडं वापरायचं. भांड्याची पावडर, कपड्याची पावडर कमी घालायची, कपडे भांडी स्वच्छ व्हायला हवीत. वाणसामान, भाजी आणल्यानंतर मला हिशेब द्यायचा ‘.
मी मावशीला म्हणालो “अग, तिला मी आणि समिधाने कल्पना दिलेली आहेच आणि तुझे ऑपरेशन झाले की समिधा दोन दिवस येथे राहील म्हणजे तिला सर्व समजेल, तू काळ्जी करू नकोस, आता हॉस्पिटलची तारीख ठरवू. ‘
शेवटी मी ऑपरेशन तारीख ठरवली आणि मावशीला ऍडमिट केले.
दुसऱ्या दिवशी ऑपरेशन झाले, ऑपरेशनबद्दल डॉक्टर समाधानी होते, मी आणि समिधा होतोच आमच्यासोबत उषा होतीच.
रात्री उषाने बनवलेले जेवण घेऊन मी हॉस्पिटलमध्ये गेलो. मावशी व्यवस्थित जेवली म्हणजे तिला जेवण आवडले असणार नाहीतर तिने जेवणाला नाव ठेवले असते.
दोन दिवसांनी मावशी घरी आली, आता तिला वेदना सुरु झाल्या. हॉस्पिटलचा फिजिओ येऊन ट्रीटमेंट देत होताच पण उषा गरम पाण्याने शेकत होती, जेवण, पाणी औषधे हातात आणुन देत होती.
मावशी उषाच्या तक्रारी करत नव्हती याचा अर्थ उषा तिला तक्रार करायला जागा ठेवत नव्हती. उषाने बनवलेले जेवण मी आणि समिधा जेवलो होतो, तिचे जेवण आमच्या पद्धतीप्रमाणे होते.
रविवारी संध्याकाळी मी आणि समिधा मावशीकडे गेलो, तेंव्हा उषा मावशीच्या हाताला धरून थोडं थोडं चालवत होती आणि मावशी हळूहळू पाय टाकत होती.
एप्रिल महिना लागला. मी मावशीकडे गेलो असताना उषा माझ्याजवळ आली आणि मला म्हणाली
“भाऊंनू, माज्या चेडवाक आता सुटी पडतली, दोन महिने शाळा नाय.. माका वाटा होता चेडवाक हय आणूचा, दोन महिने रवात माज्याबरोबर, तुमी मावशेक विचारा “
मी मावशीला “उषाच्या मुलीला दोन महिने रजा आहे, तेंव्हा ती तिच्याबरोबर रहाण्यासाठी इथे येते आहे, मग त्या दोघी जूनमध्ये एकदमच गावी जातील कारण तोपर्यत उषाला पण सहा महिने होतं आहेत, असे सांगितले. उषाची मुलगी इथे येते आहे हे ऐकून मावशीच्या डोक्याला आठ्या पडल्या. तिने उषाला बोलावले आणि सांगू लागली.
“अरुण म्हणतो आहे, तुझी मुलगी रजेत इथे येते आहे पण मला शांतता लागते, गडबड गोंधळ चालत नाही, मुलांनी सतत मोबाईल पहाणे, अचकट विचकट गाणी म्हणणे मला आवडत नाही हे लक्षात ठेव. माझ्या खोलीत कुणी आलेले मला आवडणार नाही, बाकी तुला माहित आहेच.. घरात जे बनेल तेच तिने खायचे.. तिच्यासाठी वेगळे काही बनणार नाही ‘.
उषा माझ्याकडे पहात होती, मी तिला मान हलवायला सांगितली, तशी तिने मान हलवत “होय.. होय म्हंटले आणि एका शेजारच्या माणसांसोबत उषाची मुलगी नंदा मावशीकडे आली.
नंदा आठवीत होती म्हणजे बारातेरा वर्षाची. मी तिला पाहिले तेंव्हा माझ्या लक्षात आले ती चुणचुणीत मुलगी आहे, काळीसावळी असली तरी बोलघेवडी आहे.. सतत हसत राहायची. आता हिचे घरात रहाणे मावशीला किती रुचते हे पाहायचे, कारण ती दोन महिने रहाण्याच्या दृष्टीने आली होती.
☆ गौरी पूजनाच्या काही ह्रद्य आठवणी… ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
तेव्हा आम्ही कसबा पेठेतील एका वाड्यात रहात होतो हे सर्वांनाच माहित आहे.
त्या छोट्या घरातही गौरी गणपतीचा सण थाटात साजरा व्हायचा. आमच्या गौरी अगदी वेगळ्या आणि युनिक आहेत. पंच्चाहत्तर वर्षापूर्वीच्या आहेत. हे गौरींचे मुखवटे श्री शंकरराव चौधरी (बबूआत्याचे यजमान) यांनी दिलेले आहेत. आजही आम्ही त्यांचीच स्थापना करतो. जगात इतरत्र कुठेही असे मुखवटे उपलब्ध नाहीत.
माझी आई हाडाची कलाकार होती. तिच्या अंगी नेतृत्व गुणही उच्च प्रतीचे होते. गौरायांचे हात, दागिने, वस्त्रे, फुलाच्या वेण्या, मोत्याच्या जाळ्या इ. सर्व ती स्वहस्ते बनवीत असे.
गौरीला रंगीबेरंगी कर्दळी, डेलिया, झेनिया, आँस्टर, गुलाब इ. फुलांची आरास केली जायची. ही फुले आम्हाला श्री गणपतराव वळे (गोदू आत्याचे यजमान) पुणे विद्यापीठातून आठवणीने, न चुकता घरपोच आणून देत असत. अशी ही दुर्मिळ फुले मंडईत सामान्याना सहसा उपलब्ध नसत.
गौरींना महाप्रसाद केला जात असे. त्यात भात, वरण, चटणी, कुरडया-पापड्या, घोसाळ्याची भजी, अळूची पातळ भाजी, वाटलेली सुकी डाळ, उसळलेल्या मिरच्या, बटाट्याची सुकी भाजी, आमटी, साखरी भात, मसाला भात, काकडीची कोशिंबीर, भोपळ्याचे रायते, आणि पोटात पत्री साखर दडवलेले वेलदोडे घातलेले साजूक तुपातले बेसन लाडू.
आमची आई सुग्रण होती. तिचा स्वयंपाक अति रुचकर असे. तिला स्वतः सद्गुरु श्री नारायण महाराजांचे आशीर्वाद लाभले होते. तिचे ‘अन्नपूर्णा’ हे नावही त्यांनीच ठेवले होते. ती खऱ्या अर्थाने अन्नपूर्णा होती. शेकडो, हजारो माणसे तिच्या हातचे जेऊन संतुष्ट झाली आहेत.
आमच्या दुसऱ्या, म्हणजे भाऊकाकांच्या घरीही स्वतंत्र गौरी असत. इतर मेनू बहुतेक सारखाच असे पण माझी कुसुमकाकू रव्याचे लाडू करीत असे. तिच्या हातचे रव्याचे लाडू खाणे हा एक स्वर्गीय आनंद होता. तसे लाडू मी आजपर्यंत अन्यत्र चाखले नाहीत. कौतुक म्हणजे काकू माझ्यासाठी हे लाडू राखून ठेवीत असे. मग पुढचे आठ दहा दिवस मी रोज काकांकडे जात असे.
गौरीआगमनाच्या दिवशी ज्वारीची भाकरी आणि शेपूची भाजी हा नैवेद्य असे. दुसऱ्या दिवशीच्या जेवणात पडवळाची कढी, घोसाळ्याची भजी आवश्यक असत. तिसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचा मेनू सामान्य असे पण दही भात आवश्यक.
गणपती विसर्जनाला वाटलेली कच्ची हरभऱ्याची डाळ, तिला चरचरीत हिंग-जिऱ्याची फोडणी दिलेली असे. इतर जिन्नस मिरची, कोथिंबीर, जिरे, मीठ, लिंबाचा रस इ. चिमूटभर साखरही घातलेली असे. काही अपवाद वगळता, सर्व तिखट मिठाच्या पदार्थात गूळ किंवा साखर आवश्यक. ते आमच्या पुणेरी खाद्यसंस्कृतीचे वैशिष्ठ्य आहे.
ही खिरापत असे आणि वाड्यातील सर्वांना दिली जात असे.
जेवणात साजूक तुपाचा प्रच्छन्न वापर असे. तूप चमच्याने वाढण्याऐवजी वाटीत वाढले जात असे. (त्या वाट्याही वेगळ्या आकाराच्या असत. त्यांना ‘द्रोण’ म्हणत. राजा केळकर संग्रहालयात आता दिसतात.) मोदक, पुरणपोळी यावर तुपाचे तामले उलटे करण्याची प्रथा होती! कोलेस्टेरॉल, वर्कआऊट, बॅलन्स डाएट असले अभद्र शब्द अजून जन्माला यायचे होते!
आयुष्याच्या नेमस्त वाटेवरून चालले होते मी.. मरगळलेले पाय ओढत.. गिरणीच्या पट्ट्यासारखी…
मागे काही नाही.. पुढेही काही नाही.. वाट संपणार कधी हेही ठाऊक नाही! !
इतक्यात आली एक झुळूक वाऱ्याची.. तीही एकटीच माझ्यासारखी…
सोबतीसाठी आसावले मी.. पण ती स्वतःतच हरवलेली…
साद घातली तिला.. ‘ म्हटलं मला बदलायचीये गं ही वाट.. ‘
म्हणाली ‘ खरंच गं वेडी तू.. ये माझ्या पाठोपाठ..!
अलगद धरून तिच्या पंखांना चालले मीही लहरत.. लहरत… अन् गुंगच झाली मती…
जिकडे तिकडे बेहिशोबी पसरलेल्या वाटा पाहून.. ऑक्टोपससारख्या – –
एक वाट छोटीशी.. कोवळ्या बाल पायरवांची…
दुसरी अवखळ उडत्या तरण्या पावलांची… आणि पुढे…
पुढे हा हमरस्ता.. संसारीच जसा.. दबत्या श्वासांनी.. अडखळत्या ढकलत्या पावलांनी गजबजलेला.. जणू तुरुंगाचीच वाट चालतोय…
त्याच्या अगदी शेजारीच ही एक वाट.. जत्रेतल्या चौकासारखी.. बजबजलेली, भांबावलेली, रस्ता चुकलेली
– – अज्ञानाच्या अंधारात बुडालेली…
आणि हिच्या शेजारीच.. पण विरुद्ध दिशेने धावणारी एक नेटकी डांबरी सडक.. जणू ज्ञानाचे दिवे हातात घट्ट धरून अवकाशाला गवसणी घालायला निघालेली…
इथून थोडी पलिकडे.. लपतछपत चाललेली एक वाट.. चोरपावलांची.. डोळे मिटल्याचं नाटक करणाऱ्या बोक्यासारखी.. काळोखलेली तरीही सावध आणि धीट…
आणि मध्येच ही सज्जनशी भासणारी लबाड वाट.. लक्ष्मीची पूजा करत तिच्याच भक्तांना लुबाडणारी…
… इकडे एक समांतर असा प्रशस्त राजरस्ता… “ फक्त देशप्रेमिकांसाठी “ ही आधीची पाटी केव्हाच काढून फेकून दिलेली… आणि आता बगळ्यांच्या असंख्य थव्यांनी सतत भरून वहाणारा.. राजमुकूटाकडे नजर रोखलेला…
.. या बाजूला, इतरांपासून जराशी दूरच.. अगदी एकाकी भासणारी.. विरागी संन्यस्त पावलांनी वेगळेपण जपणारी तेजस्वी वाट… पण कित्येकांना अजिबात माहितीच नाही अशी…
… पहाता पाहता माझी नजर थकली.. पण हेच समजेना की चालल्यात कुठे या इतक्या सगळ्या वाटा..
.. लांब क्षितिजाच्या पोटात गडप व्हायला?? ..
.. की सर्व नद्यांनी त्या सर्वसमावेशक सागराकडे झेपावे तशा अवकाशाच्या अज्ञात पोकळीत झेपावायला??
एक प्रसंग… ज्याने डोळे पाणावले आणि माणुसकीचा अर्थ शिकवला
दिनांक : 13 सप्टेंबर 2026
कधी कधी एखादा प्रसंग घडतो…
शब्द थांबतात, डोळे बोलू लागतात आणि मनाच्या खोलवर कुठेतरी माणुसकीची ज्योत पेटते.
13 सप्टेंबरचा तो दिवसही असाच होता…
‘आम्ही साऱ्या सावित्रीच्या लेकी‘ – शैक्षणिक आश्रयालय, वाघाडी, यवतमाळ येथील पारधी समाजाच्या मुलींनी पर्यावरणपूरक शाडूच्या मातीपासून स्वतः मानाचे गणपती तयार केले होते.
गणपती विक्रीसाठी बिरसा मुंडा चौक, आर्णी नाका, यवतमाळ येथे स्टॉल लावण्यात आला होता.
मूर्तीला किंमत नव्हती…
होती ती फक्त शिक्षणासाठी सहयोग राशीची अपेक्षा.
स्टॉलसमोर सहा-सात चिमुकल्या पारधी मुली हातात फलक घेऊन उभ्या होत्या.
“गणपती बाप्पाच्या मूर्तीसाठी मूल्य नाही,
आमच्या शिक्षणासाठी सहयोग राशी द्या.”
“आम्ही मातीला आकार दिला,
तुम्ही आमच्या स्वप्नांना आकार द्या…”
त्या निरागस मुलींच्या हातातील फलक त्यांच्या आयुष्याचीच कहाणी सांगत होते.
तेवढ्यात जवळच तृतीयपंथीयांचा एक समूह आला.
सामान्यतः अशा वेळी टाळ्यांचा आवाज ऐकू येतो…
जगण्यासाठी मदतीची मागणी केली जाते…
पण त्या दिवशी काहीतरी वेगळे घडले.
टाळ्या वाजल्या नाहीत.
पैशांची मागणी झाली नाही.
ते त्या चिमुकल्या मुलींकडे पाहत राहिले…
कदाचित त्या फलकावरील शब्दांनी त्यांच्या मनाला स्पर्श केला असावा.
आणि अचानक…
मिना नावाच्या तृतीयपंथीय भगिनीने पुढे येत स्टॉलसमोर ठेवलेल्या सहयोग राशीच्या दानपेटीत स्वतःचे शंभर रुपये टाकले.
क्षणभर सगळे स्तब्ध झाले!
ज्यांच्या हाताकडे समाज अनेकदा मदतीसाठी पुढे येणारे हात म्हणून पाहतो,
त्याच हाताने आज एका मुलीच्या शिक्षणासाठी मदतीचा हात पुढे केला होता.
तिने त्या चिमुकल्या मुलींना आशीर्वाद दिला आणि म्हणाली—
“ तुम्ही खूप शिक्षण घ्या…
माझा फोन नंबर देते.
गरज पडल्यास मला फोन करा. ”
बस्स…
त्या चार-पाच शब्दांनी वातावरणच बदलून गेले.
मुलींच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेचे अश्रू होते…
आजूबाजूला उभे असलेले लोक हा प्रसंग पाहतच राहिले…
कारण त्या क्षणी शंभर रुपयांची किंमत शंभर रुपये राहिली नव्हती.
ती झाली होती—
माणुसकीची श्रीमंती!
गणपतीच्या मूर्ती शाडूच्या मातीच्या होत्या…
पण त्या दिवशी माणुसकीचा गणपती एका हृदयात साकारला होता.
ज्या मुली म्हणत होत्या
“आम्ही मातीला आकार दिला, तुम्ही आमच्या स्वप्नांना आकार द्या…”
त्यांच्या स्वप्नांना आकार देण्यासाठी
एका तृतीयपंथीय भगिनीने पुढे केलेला हा हात
कदाचित रकमेने छोटा असेल…
पण भावनेने तो आभाळाएवढा मोठा होता!
समाजाने अनेकदा माणसांना त्यांच्या बाह्य ओळखीवरून विभागले…
पण त्या दिवशी त्या स्टॉलवर
ना तृतीयपंथीय होता, ना पारधी मुलगी…
होती फक्त दोन माणुसकीची हृदये!
एकीकडे शिक्षणासाठी हातात फलक घेऊन उभ्या असलेल्या चिमुकल्या लेकी…
आणि दुसरीकडे त्यांच्या शिक्षणासाठी आशीर्वादाचा हात पुढे करणारी मिना…
गणरायासमोर घडलेला हा प्रसंग कदाचित योगायोग नव्हता.
कदाचित बाप्पानेच समाजाला सांगितले असावे—
“ माझ्या मूर्तीला नव्हे,
या लेकींच्या स्वप्नांना हात द्या…
कारण शिक्षणाने उजळलेले एक आयुष्य हजारो आयुष्यांना प्रकाश देऊ शकते. ”
त्या दिवशी स्टॉलवर अनेक गणपती विकले गेले असतील…
पण मिनाने दिलेले ते शंभर रुपये या संपूर्ण उपक्रमातील सर्वात अमूल्य ‘ सहयोग ’ ठरले.
कारण त्यात पैशांपेक्षा अधिक काही होते—
आशीर्वाद होता…
आपुलकी होती…
विश्वास होता…
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—
माणुसकी होती!
मिना ताई, आपल्या त्या शंभर रुपयांना आणि त्याहूनही मोठ्या मनाला मनःपूर्वक नमन!
☆ Gen Z’ असणे म्हणजे नेमके काय?– लेखिका : मेधा खासगीवाले☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆
काल एका किंचाळकन्येचं वक्तव्य ऐकले आणि मन अक्षरशः सुन्न झाले. “आम्ही Gen Z आहोत, हे टॉलरेट करणार नाही”, असे म्हणत ती *कारगिलसारख्या* अत्यंत दुर्गम आणि संवेदनशील भागात गस्त घालणाऱ्या सैनिकांविषयी अतिशय अपमानास्पद भाषेत बोलत होती.
‘Gen Z’ असणे म्हणजे नेमके काय?
आधुनिक असणे, प्रश्न विचारणे, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हे सर्व स्वागतार्हच आहे. पण ह्याचा अर्थ इतिहासाचे अज्ञान, कर्तव्याविषयी अनादर आणि देशासाठी प्राण पणाला लावणाऱ्यांचा अपमान असा निश्चितच होत नाही.
कारगिल ही केवळ पर्यटनासाठीची रमणीय जागा नाही. त्या पर्वतरांगांतील प्रत्येक दगडामागे शौर्याची, त्यागाची आणि रक्ताची कहाणी दडलेली आहे. याच भूमीत २७ वर्षांपूर्वी भीषण युद्ध झाले. त्या युद्धात पाचशेहून अधिक भारतीय सैनिकांनी प्राणांची आहुती दिली आणि त्याहून कितीतरी अधिक सैनिक गंभीर जखमी झाले, कायमचे अपंग झाले. असंख्य कुटुंबांनी आपले पुत्र, पती, वडील आणि भाऊ गमावले. आजही त्या परिसराचे रक्षण करण्यासाठी सैनिक प्रतिकूल हवामानात आणि जीवघेण्या परिस्थितीत अखंड गस्त घालत असतात.
अशा संवेदनशील भागांतून कधी सैनिकांचे ताफे जातात, तर कधी शस्त्रास्त्रे, अन्नधान्य आणि इतर आवश्यक युद्धसामग्रीची वाहतूक केली जाते. सुरक्षेच्या कारणास्तव काही वेळ रस्ते बंद ठेवावे लागतात. पुलवामा अटॅक आपल्यासमोरच झाला आहे. पर्यटक म्हणून आपण तिथे गेलो असू आणि त्यामुळे आपल्याला थोडा विलंब किंवा गैरसोय झाली, तरी ती जाणीवपूर्वक केलेली अडवणूक नसते. ती देशाच्या सुरक्षेसाठी असलेली अपरिहार्य व्यवस्था असते.
आपल्या दहा दिवसांच्या पर्यटनापेक्षा, देशाची सुरक्षा नक्कीच अधिक महत्त्वाची आहे, एवढे साधे भान आपल्याला असू नये का?
“आमच्या करातून सैनिकांचा पगार दिला जातो, त्यांना सैन्यात भरती व्हायला आम्ही सांगितले होते का? ” अशा प्रकारची वक्तव्ये करताना लाज वाटत नाही का? हे ऐकताना मनात एकच प्रश्न उभा राहतो की नागरिक म्हणून आपल्याला अधिकार शिकवले जातात; पण कर्तव्ये, संवेदनशीलता आणि कृतज्ञता शिकवली जात नाहीत का?
— — होय, सैनिकांना पगार मिळतो. पण पगार अनेकांनाच मिळतो. उणे ३५ अंश तापमानात, प्राणवायूची कमतरता असताना, बर्फाच्छादित पर्वतांवर आणि उघड्या दगडी चौक्यांमध्ये कोणता ‘टॅक्सपेयर’ आपले नेहमीचे काम करतो? तिथे कोण ऑफिस उघडून हिशेब लिहीत बसतो? कोण शाळा, कॉलेज भरवतो? कोण व्यवसाय चालवतो? कोण सर्जरी करतं? कोण आरामदायी इमारती बांधतो? कोण आपल्या कुटुंबापासून महिनोन्महिने दूर राहून, मृत्यू समोर दिसत असतानाही देशाच्या सीमेवर उभा राहतो? ते सुद्धा कोरडा शिधा खाऊन.
फक्त सैनिक!
आपण पर्यटक म्हणून काही दिवस त्या भागात गेलो, तरी थंडी, विरळ हवा आणि खडतर प्रवासामुळे आपली अवस्था बिकट होते. उत्तम कपडे, गरम अन्न, वाहन आणि सुरक्षित निवास असूनही आपल्याला त्रास होतो आणि त्याच प्रदेशात सैनिक अनेक महिने राहतात. कधी अपुऱ्या सुविधांमध्ये, कधी वादळात, कधी हिमवर्षावात; मिळेल ते अन्न खाऊन, डोळ्यांत तेल घालून आपली सीमा सांभाळतात. त्यांच्या त्या त्यागाची किंमत केवळ पगाराच्या आकड्यांत मोजण्याची हिंमत तरी आपल्याला कशी होते
परदेशांत अनेकदा एक वेगळे आणि हृदयस्पर्शी दृश्य पाहायला मिळते. गणवेशातील जवान दिसला की सामान्य नागरिक आदराने त्याला अभिवादन करतात. तरुण सैनिकालाही वयोवृद्ध लोक सलाम करतात. विमानतळावर लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती आणि त्यांच्याबरोबर कर्तव्यावर निघालेल्या सैनिकांना विमानात चढण्यासाठी प्राधान्य दिले जाते. कारण गणवेशामागचा त्याग त्या समाजाला समजलेला असतो.
आणि आपल्या देशात?
— — कर्तव्य बजावून थकलेले सैनिक रेल्वेच्या डब्यात जागा न मिळाल्याने प्रसाधनगृहाजवळ जमिनीवर झोपलेले दिसतात. हे दृश्य पाहिले की तळपायाची आग मस्तकात जाते. ज्यांच्यामुळे आपण आपल्या घरात सुरक्षित झोपतो, त्यांनाच प्रवासात बसण्यासाठी साधी जागाही मिळत नाही. उठून थोडा वेळ देण्याची तसदी पण घेतली जात नाही. यापेक्षा मोठी शोकांतिका कोणती? *
— एका सैनिकाने लिहिलेले वाक्य मनात खोलवर कोरले गेले आहे— “आमच्याविषयीचा आदर केवळ शब्दांमधून व्यक्त करू नका; तो तुमच्या कृतीतून दिसू द्या. “
खरंच, वर्षातून दोन दिवस ‘जय जवान’ म्हणणे, समाजमाध्यमांवर तिरंग्याचे चित्र लावणे, किंवा देशभक्तीपर गाणी शेअर करणे, म्हणजे सैनिकांचा सन्मान नव्हे. त्यांच्या कर्तव्याची जाणीव ठेवणे, नियमांचे पालन करणे, त्यांच्या कामात अडथळा न आणणे, प्रवासात त्यांना जागा देणे, त्यांच्या कुटुंबीयांशी संवेदनशीलतेने वागणे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्याविषयी आदराने बोलणे हा खरा सन्मान आहे.
देशाच्या सीमेवर प्राणांची बाजी लावणाऱ्या सैनिकांविषयी अपमानास्पद भाषा वापरणे, हे अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य नव्हे; ती असंवेदनशीलता, अज्ञान आणि कृतघ्नता आहे.
सैनिकांना तुमच्या दयेची गरज नाही. त्यांना अवास्तव देवत्वही नको आहे. फक्त योग्य सन्मान, कृतज्ञता आणि संवेदनशील वागणूक मिळायलाच पाहिजे.
मुलांवर संस्कार करताना पालकांनी त्यांना केवळ स्वतःचे अधिकार शिकवून चालणार नाही. देशाप्रती असलेली कर्तव्ये, सैनिकांच्या त्यागाबद्दलची कृतज्ञता, गणवेशाचा सन्मान आणि सार्वजनिक जीवनातील शिस्त यांचेही भान लहानपणापासून दिले पाहिजे. कोणाशी कशा पद्धतीनी आपण बोलतो? आधुनिक विचार असणे म्हणजे उद्धटपणा, बेजबाबदारपणा किंवा देशरक्षकांचा अपमान करण्याचे स्वातंत्र्य नव्हे. *अधिकारांची भाषा आपल्याला उत्तम येते. आता आपल्या मुलांना नागरिक म्हणून असलेल्या जबाबदाऱ्यांचीही जाणीव करून देण्याची वेळ आली आहे. *
सैनिकांचा सन्मान केवळ भाषणांत, घोषणांत आणि समाजमाध्यमांवरील पोस्टमध्ये नको; तो आपल्या विचारांत, शब्दांत आणि प्रत्यक्ष कृतीतून दिसला पाहिजे. एक सैनिक बनण्यासाठी जेवढे शारीरिक परिश्रम करून घेतले जातात आणि मानसिक ताकद वाढवली जाते, तेवढे परिश्रम ह्या किंचाळकन्येला आणि समविचारी माणसांना एक दिवस करायला लावले तरी मेंदूतले आणि जिभेवरचे किडे वळवळायचे थांबतील. आकड निघून जाईल.
Enough is enough!
लेखक : मेधा खासगीवाले
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
जपानमध्ये जेव्हा कोणत्याही वस्तूचा भाव प्रचंड वाढतो –
उदा. साखर, कोबी, मुळा – तेव्हा ते भारतात आपण करतो त्याच्या अगदी उलट वागतात.
१. ते ती वस्तू विकत घेणेच बंद करतात ‘काईमोनो नो तेबानारे’
जपानमध्ये एक संस्कृती आहे- ‘तेबानारे’ म्हणजे खरेदीपासून दूर जाणे.
जर कोबी २०० येनवरून ५०० येन झाला, तर जपानी गृहिणी त्या आठवड्यात कोबी घेणारच नाही. ती दुसऱ्या स्वस्त भाजीकडे वळेल, जसे की मोड आलेले बियाणे (मोयाशी – नेहमी १०-१५ रुपयांना मिळते), जे त्यांचे महागाईचे मापक आहे.
ते कधीच साठेबाजी करत नाहीत. साठेबाजी करणे हे स्वार्थी आणि लाजिरवाणे मानले जाते.
२. पर्यायाकडे वळणे – ‘चिए नो थ्योरी’
त्यांच्याकडे शहाणपणाची पाककृती (Wisdom Cooking) ही संकल्पना आहे. जर साखरेचा भाव वाढला तर ते लगेच:
– कमी साखर वापरणे
– मिरीन, मध किंवा कृत्रिम गोडव्यासारखा पर्याय वापरणे
– मेनूच बदलणे – गोड पदार्थाऐवजी खारट पदार्थ बनवणे
जर कांद्याचा भाव दुप्पट झाला तर ते कांदा टाकून भाजी बनवणार नाहीत, ते कांद्याशिवाय भाजी बनवतील.
३. घबराट नाही, निषेध नाही
जपानमध्ये तुम्हाला कधीच दिसणार नाही:
– बाजारात लोक भांडत आहेत
– न्यूज चॅनेल “महागाई डायन” म्हणून ओरडत आहेत
– सरकारला साठा मर्यादा लादावी लागत आहे
सुपरमार्केट गेल्या वर्षीचा भाव vs सध्याचा भाव दाखवणारा बोर्ड लावतात, त्यामुळे ग्राहकाला कळते की हे हवामान/ वादळामुळे तात्पुरते आहे.
४. उत्पादक आणि विक्रेता भाववाढ सोडतात
AEON, Don Quijote सारखे मोठे जपानी सुपरमार्केट्सचे धोरण आहे – जरी घाऊक भाव ३०% वाढला तरी ते किरकोळ भाव फक्त ५-१०% वाढवतात आणि बाकीचा तोटा स्वतः सोसतात, ग्राहकांची निष्ठा टिकवण्यासाठी. ते काही महिने तोटा सहन करतात.
शेतकरी सहकारी संस्था (JA – Japan Agriculture) देखील भाव थंड करण्यासाठी लगेच बफर स्टॉक बाजारात सोडते.
५. सरकारी कारवाई खूप जलद आणि शांतपणे होते
जर २ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ भाव २०% पेक्षा जास्त वाढला, तर METI आणि कृषी मंत्रालय लगेच:
– आयात कोटा उघडते
– सरकारी साठा बाजारात सोडते (ते तांदूळ, साखरेचा मोठा साठा ठेवतात)
– ग्राहकांना नाही तर शेतकऱ्यांना अनुदान देते
सर्वोत्तम उदाहरण: २०२३-२४ मध्ये खराब हवामानामुळे कोबीचा भाव ८०० येन प्रति नग झाला. जपानी लोकांनी फक्त कोबी खाणे बंद केले. सुपरमार्केटने अर्धा कोबी, पाव कोबी विकायला सुरुवात केली. रेस्टॉरंट्सनी मेनूमधून कोबी काढून टाकला. ३ आठवड्यांत भाव परत २०० येनवर आला. कोबी न खाल्ल्याने कोणीही मेले नाही.
एकाच ओळीत सांगायचे तर, ‘आपण भारतीय भावनिक प्रतिक्रिया देतो. ‘
व्यावहारिक प्रतिक्रिया द्या :- ‘खरेदी करू नका, भाव आपोआप खाली येईल:…
* * * *
लेखक:अज्ञात
प्रस्तुती: उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर ≈
अभी अभी # १०९९ ⇒ आलेख – खाली दिमाग 
कवितेचा उत्सव 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
