☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ४ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
रविंद्रनाथ टागोरांनी बंगाली भाषेतील त्यांचा काव्यसंग्रह ‘गीतांजली’ १९१० साली प्रकाशित केला. या संग्रहात १५० हून अधिक कविता आहेत. या संग्रहातील ५३ व त्यांच्या ‘नैवेद्य’, ‘खेया’ अशा पूर्वप्रकाशित पुस्तकातून तसेच नियतकालिकातून प्रसिद्ध झालेल्या पन्नास अशा एकूण निवडक १०३ कवितांचे स्वत: रविंद्रनाथांनी इंग्रजीत भाषांतर करून ‘गीतांजली’ ‘song offerings’ हे पुस्तक सन १९१२ मध्ये प्रकाशित केले. या पुस्तकाला प्रसिद्ध इंग्रजी कवी W B Yeats यांची प्रस्तावना लाभली आहे. याच इंग्रजी काव्यसंग्रहाला सन १९१३ मधे नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला.
——————–
गीत : १०
Here is thy footstool and there rest thy feet where live the poorest, and lowliest, and lost.
When I try to bow to thee, my obeisance cannot reach down to the depth where thy feet rest among the poorest, and lowliest, and lost.
Pride can never approach to where thou walkest in the clothes of the humble among the poorest, and lowliest, and lost.
My heart can never find it’s way to where thou keepest company with the companionless among the poorest, the lowliest, and the lost.
Leave this chanting and singing and telling of beads! Whom dost thou worship in this lonely dark corner of a temple with doors all shut? Open thine eyes and see thy God is not before thee!
He is there where the tiller is tilling the hard ground and where the path-maker is breaking stones. He is with them in sun and in shower, and his garment is covered with dust. Put off thy holy mantle and even like him come down on the dusty soil!
Deliverance? Where is this deliverance to be found? Our master himself has joyfully taken upon him the bonds of creation; he is bound with us all for ever.
Come out of thy meditations and leave aside thy flowers and incense!
What harm is there if thy clothes become tattered and stained? Meet him and stand by him in toil and in sweat of thy brow.
The time that my journey takes is long and the way of it is long.
I came out of the chariot of the first gleam of light, and pursued my voyage through the wildernesses of worlds leaving my track on many a star and planet.
It is the most distant course that comes nearest to thyself, and that training is the most intricate which leads to the utter simplicity of a tune.
The traveller has to knock at every alien door to come to his own, and one has to wander through all the outer worlds to reach the innermost shrine at the end.
My eyes strayed far and wide before I shut them and said “Here art thou! “
The question and the cry “Oh, where? ” melt into tears of a thousand streams and deluge the world with the flood of assurance “I am! “
आज २९ डिसेंबर, यवतमाळचे आद्य मराठी शायर अॅड भाऊसाहेब पाटणकर यांचा जन्मदिन.
मराठीत ‘शायरी’ हा शाही काव्यप्रकार यशस्वीपणे हाताळणारे भाऊसाहेब हे पहिले मराठी शायर!
आपल्या शायरीविषयी त्यांना किती आत्मविश्वास होता पहा. ते म्हणतात…
शायरी ऐकून माझी सांगेल जो, ‘ आता पुरे’
तो रतीच्या चुंबनाही सांगेल की, ‘ आता पुरे! ‘
ते साक्षात ईश्वरालाही ठणकावून सांगतात….
*
नुसतेच ना दुनियेत तुमच्या आलो अम्ही, गेलो अम्ही
भगवन्, तुझ्या दुनियेस काही देउनी गेलो अम्ही
शायरी अर्पून गेलो, माझे जणू सर्वस्व ती
दुनिया तुला विसरेल भगवन्, ना अम्हा विसरेल ती!
इष्क, जीवन, मृत्यू, विनोद, वार्धक्य अशा अनेक विषयांवरची त्यांची शायरी विलक्षण सुंदर आहे. ‘मृत्यू आणि वास्तव’ या विषयावरची शायरी वाचल्यावर कोणाही सहृदय व्यक्तीचे मन गलबलून जाते!
जन्मातही नव्हते कधी मी, तोंड माझे लपविले
मेल्यावरी संपूर्ण त्यांनी, वस्त्रात मजला झाकले ।
आला असा संताप मजला, काहीच पण करता न ये
होती आम्हा जाणीव की, मी मेलो, आता बोलू नये॥
*
कफ़न माझे दूर करुनी, पाहिले मी बाजूला
एकही आसू कुणाच्या, डोळ्यात ना मी पाहिला ।
बघुनि हे, माझेच आसू धावले गालावरी
जन्मभर हासून मी, रडलो असा मेल्यावरी॥
*
मरता आम्ही, शोकार्णवी बुडतील सारे वाटले
श्रद्धांजली तर जागजागी देतील होते वाटले ।
थोडे जरी का दु:ख माझे, असते कुणाला वाटले
जळण्यातही सरणात मजला, काहीच नसते वाटले॥
*
ऐसे जरी संतोष तेव्हा मानिला इतुकाच मी
कळलेच ना तेव्हा कुणा कफ़नात जे रडलो आम्ही ।
त्यांचेच हे उपकार ज्यांनी, झाकले होते मला
झाकती प्रेतास का ते तेव्हा कुठे कळले मला॥
*
लाभला एकांत जेव्हा, सरणात त्या माझ्या मला
रोखता आलाच नाही, पूर अश्रूंचा मला ।
जेव्हा चिता ही आसवांनी, माझी विझाया लागली
चिंता कसा जळणार आता, ह्याचीच वाटू लागली ।।
स्वतः नैय्यायिक व शास्त्रपंडीत असणाऱ्या भाऊसाहेबांची दार्शनिक शायरीही अतिशय प्रगल्भ व रमणीय आहे. पत्त्याच्या खेळाच्या रूपकातून त्यांनी हसत खेळत मांडलेले गंभीर तत्वज्ञान पहा…
मारतो राजास एक्का, नहिल्यास दहीला मारतो
कल्पनेचे खेळ सारे, कोणी कुणा ना मारतो ।
पाहता कोणात काही नाही कुठेही वेगळे
सारेच तुकडे कागदाचे, छाप नुसते वेगळे॥
*
आता जरासा रंग काही खेळास येऊ लागला
पत्त्यातला राजा स्वतःला राजाच मानू लागला ।
राणीसही जाणीव काही और होऊ लागली
लाजलि नव्हती कधी ती, आज लाजू लागली॥
*
दीनतेचा खेद आता दुर्रीस होऊ लागला
पंजा म्हणे चौ-र्यास आता श्रीमंत वाटू लागला ।
विसरून निजरुप नुसत्या नामरुपी गुंतले
भलत्याच कुठल्या अवदसेच्या पाषात आता गुंतले॥
*
नुसता उपाधी भेद, कोणी राजा नव्हे राणी नव्हे
आणखी सांगू पुढे, तो खेळही अमुचा नव्हे ।
खेळतो दुसराच, त्याला पाहिले नाही कुणी
म्हणती तयाला ईश, म्हणति आल्ला कुणी, येशू कुणी॥
*
त्याचा म्हणे हा खेळ, नुसते पत्ते आम्ही पत्त्यातले
एका परी पत्त्यास कळले मर्म हे पत्यातले ।
आहे इथे रंगेल कोणी पत्ता असा पत्त्यातला
आहे जरी पत्त्यातला तो, नाही तसा पत्त्यातला॥
*
नामरूपाचा सतःच्या पत्ताच ना त्याला कधी
ना कशाची खंत होतो राजा कधी, दुर्री कधी ।
हासतो नुसताच आहे सर्वाहुनी हा वेगळा
आणखी सांगाल काहो वेदांत कोणी वेगळा ।।
अशा या ‘ मस्तवाल ‘, ‘ बेगुमान ‘, ‘ प्रतिभावान ‘ ‘ पंडित ‘ शायराच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
– जगणे व्हावे मंगलगाणे – ☆ सुश्री ज्योत्स्ना तानवडे ☆
कवितेच्या प्रदेशात # २९७ 
इंद्रधनुष्य 
`
