☆ “आपला धर्म आणि संस्कृती…” ☆ सुश्री नीता चंद्रकांत कुलकर्णी ☆
आपली खाद्यसंस्कृती हा माझा लेख तुम्ही वाचला आहेत. खाद्य बरोबर संस्कृती हा शब्द मी वापरला आहे.
संस्कृती म्हणजे काय तर..
आपल्या श्रद्धा, मूल्य, ज्ञान रीतीरीवाज, यांनी परिपूर्ण अशी आपली जगण्याची पद्धत.
ती अनेक वर्षाच्या अभ्यासानंतर निर्माण होते. त्याचा सर्वांगीण विचार आपल्या पूर्वजांनी केला आहे.
तदनुसार ऋतुमान आणि शरीर शास्त्राचा अभ्यास करून त्यांनी हे पदार्थ ठरवले आहेत. दैनंदिन आहारात बदल करून ते पदार्थ केले जातात. ते त्या वेळी आपल्या पोटात जाणे हे आपल्या आरोग्यासाठी हितकारक आहे.
” आरोग्यम् धनसंपदा “
हे कितीतरी वर्षांपूर्वीच आपल्याला सांगून ठेवलेल आहे. निरामय आरोग्यासाठी हा आहार आहे.
आपल्या धर्मात अनेक सणंवारं, व्रतवैकल्य, नेम, प्रथा आहेत. आपला धर्म हा मानसिक, शारीरिक आणि आरोग्य शास्त्र जपणारा असा आहे. त्याची एक चौकट पूर्वजांनी घालून दिलेली आहे.
गंमत अशी आहे की ती चौकट त्रासदायक न वाटता आनंदी कशी होईल याचाही विचार त्यांनी केलेला आहे. त्यामुळे लक्षात येते की त्या दिवशी का होईना आपण दुःख बाजूला ठेऊन सण साजरा करतो.
म्हणूनच इतकी शतकें झाली तरी आपला घर्म अबाधित आहे.. आता तर उलट इतरांना त्यापासून प्रेरणा मिळत आहे.
काही सण आपण आपल्या कुटुंबात साजरे करतो शिवाय सार्वजनिक पण करतो. त्यातून एक प्रकारचे समाज प्रबोधन होत आहे. एक लक्षात ठेवायचे की त्यातला मूळ गाभा, त्याचा अर्थ समजून घेऊन आपण विवेकानी सण साजरे केले पाहिजेत.
गाय, वासरू, बैल, नाग, गरुड, यांची पूजा करून आपण सर्वांचा मान राखतो. त्यांच्याबद्दल कृतज्ञ असतो. तो कृतीतून व्यक्त करतो.
वनस्पती शास्त्राचा अभ्यास पूर्वजांनी केलेला होता. त्यामुळे दाराशी तुळस लावली जाते. वडाच्या झाडाची पूजा केली जाते. बेलाचे पान देवाला वाहिले जाते. त्यांचे उपयोगी गुण आपल्याला माहीतच आहेत. यातूनच वृक्ष संवर्धन होते. वृक्ष जोपासले जात आहेत.
हळदी कुंकू हे कुटुंब, नातेवाईक आणि त्याच्याबरोबरच समाज एकत्र बांधून ठेवण्यासाठी केलेली सुंदर प्रथा आहे. त्यामुळे आपापसात माया, प्रेम व स्नेहबंध निर्माण होतात. आसपासच्या लोकांच्या ओळखी होतात. वेळप्रसंगी मदतीला हेच लोक धावून येतात. आपला एकोपा वाढवण्यासाठी ही प्रथा आपण चालू ठेऊ. सध्याच्या परिस्थितीत याची फार गरज आहे.
श्लोक, आरत्या, प्रार्थना यामुळे पाठांतराची सवय होते. टाळ आणि घंटा आरती करताना वाजवली तर त्याचा नाद जोश निर्माण करतो. वातावरणात सकारात्मक लहरी उमटतात. घरात अल्हाददायक असे वातावरण तयार होते. ती ऊर्जा आणि शक्ती खरोखर जाणवते.
सहजपणे आपण म्हणतो
” किती छान वाटले आज “
तीच ही अंतरंगाला जाणवणारी शक्ती…
आरती झाली की प्रसाद येतो. प्रसाद आणि नैवेद्य या संकल्पनेमुळे संयम बाळगायला हवा हे लहानपणापासून आपोआप शिकले जाते. आरती नंतर प्रसाद मिळणार हे माहीत असते. त्यामुळे समोर लाडू, पेढे असले तरी लहान मुलं त्याला हात लावत नाहीत.
हेच नकळत होणारे संस्कार आहेत.
खरंतर खूप गोष्टींबद्दल लिहिता येईल. पण लेख मोठा होईल म्हणून लिहीत नाही.
तुम्ही सुज्ञ आहात.. तुमचा तुम्ही विचार करून समजून घेताल हे मला माहित आहे.
असा हा पावित्र्य, मांगल्य जपणारा आपल्या संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा आपण होईल तितका जतन करू.
☆ ब्रह्म सत्यम् जगन् मिथ्या… – भाग – ३☆ श्री सुनील देशपांडे☆
पहिल्या दोनही लेखानंतर एका वाचकाने प्रश्न उपस्थित केला.
भक्ती, श्रद्धा, विश्वास, शरणागती या सर्वांना काहीच स्थान नाही का? तुम्ही फक्त ज्ञानमार्गाचा विचार केला आहे असे दिसते. पण भक्ती आणि कर्म मार्गाने सुद्धा काही वेळा आपोआप साक्षात्कार झाल्या प्रमाणे प्रमेये उलगडतात.
मुळात प्रश्न असा आहे आपल्याला सत्य हवे आहे की समाधान. भक्ती श्रद्धा विश्वास शरणागती या सर्व मार्गाने समाधान नक्की मिळू शकते.
ईश्वरी भक्तीच्या मार्गाने गेल्यानंतर समाधान मिळवणे हा वेगळा विषय आहे. आपला सध्या मुख्य चर्चेचा विषय आहे की आपल्याला सत्य हवे आहे की समाधान? वरील सर्व मार्ग हे समाधान मिळवण्याचे आत्मशांती मिळवण्याचे. मानसिक संतुलन मिळवण्याचे मार्ग आहेत. मला रामनामाच्या जपाने समाधान मिळते.
शांती मिळते. परंतु मुस्लिम किंवा ख्रिश्चन माणसाला रामनामाच्या जपाने या गोष्टी प्राप्त होतील का?
मी भक्ती मार्गाने जायचे ठरवले तर भक्ती कुणाची करायची म्हणजे समाधान मिळेल? याचे उत्तर मी लहानपणापासून ज्या ईश्वर मार्गावर श्रद्धा ठेवली आहे किंवा श्रद्धा ठेवण्यास मला शिकवले आहे त्याच मार्गाने गेल्यास मला समाधान मिळते. माझे सर्व प्रश्न सुटले आहेत असे सुद्धा मला वाटते. पण ते वाटणे हे खरे आहे का ते भासमान आहे? भासमान सत्य हे ब्रह्म मार्गामध्ये अपेक्षित नाही. चार प्रज्ञा ज्या दुसऱ्या लेखांत वर्णन केल्या आहेत त्या चारही प्रज्ञांच्या सहाय्याने जे उत्तर येते त्याला सत्य म्हणजेच आपली वाटचाल सत्याच्या मार्गाने चालू आहे याची खात्री किंवा याचा पुरावा असे म्हणू शकतो. आता तुम्ही असेही विचाराल की या चारही प्रज्ञा एकाच व्यक्तीच्या ठाई असू शकतील का?
नसतीलही. म्हणूनच जेव्हा एक शास्त्रीय तत्व किंवा गणित किंवा शोध लावला जातो तेव्हा जगातील त्या विषयातील सर्वाधिक ज्ञान असलेले शास्त्रज्ञ साधारणपणे 200 ते 300 असे शास्त्रज्ञ असतात त्यांच्या समुदायापुढे तुम्हाला तुमचे निष्कर्ष मांडायचे असतात. त्यांची उत्तरे समाधानकारक रीतीने म्हणजेच योग्य शास्त्रीय कसोटीवर सिद्ध करून द्यावी लागतात. हे सर्व शास्त्रज्ञ मिळून जे प्रश्न उपस्थित करतात ते चारही प्रज्ञां मधून आलेले प्रश्न असतात. त्यांची उत्तरे जर शास्त्रीय निकषावर योग्य ठरली तर मग ते तत्व किंवा गणित किंवा शोध हा चारही प्रज्ञांच्या निकषावर खरा उतरला आहे असे म्हणता येते. म्हणजेच ब्रह्म मार्गावरचे ते पुढचे पाऊल ठरते. अशा प्रकारची कसोटी लावण्याची तयारी ज्यांची असते त्यांनाच ब्रह्म मार्गावरचे प्रवासी म्हणता येईल. भक्ती, विश्वास, समर्पण या मार्गावर कसोटीला उतरवण्याची पद्धत नसते. शेवटी सत्य हे अनंतावर आहे. म्हणजेच ते कधीही सापडण्यासारखे नाही. जर कोणी मला अंतिम सत्य सापडले आहे असा दावा करत असेल तर तो दावा खोटा किंवा त्याला सापडलेले अंतिम सत्य हे भासमानच असणार हे उघड आहे. सत्य मार्ग आणि समाधान मार्ग हे दोन्ही भिन्न आहेत. मला माझ्या मनाचे समाधान होणे महत्त्वाचे आहे. मला माझ्या मनाची शांती महत्त्वाची आहे. मला आत्मसाक्षात्कार महत्त्वाचा आहे. .
त्यासाठी मला सत्य माहित असणे आवश्यक नाहीच. प्रभू रामचंद्रांनी लहानपणी चंद्र मागितला असताना त्यांना चांदीच्या आरशासारख्या पत्र्यावर चंद्राची प्रतिमा दाखवली आणि त्यांना चंद्र मिळाल्याचा आनंद झाला अशी एक कथा सांगितली जाते. याचाच अर्थ असा की मनाचे समाधान पाहिजे असेल तर भासमान सत्याने सुद्धा ते मिळू शकते. ईश्वराचे दर्शन झाले आणि माझ्या मनातले सगळे प्रश्न संपले असे म्हटले जाते. पण श्रीकृष्णाच्या सहवासात सुद्धा अर्जुनाचे प्रश्न संपले नाही १८ अध्याय सांगून सुद्धा अर्जुनाचे प्रश्न सुटले आहेत असे म्हटले जात नाही. फक्त लढण्यासाठी आवश्यक ते तत्व किंवा आपले कृत्य चुकीचे नाही याचे समाधान त्याला मिळाले. त्यानंतरही त्याला प्रश्न पडले असतील आणि त्यांनी ते श्रीकृष्णांना विचारलेही असतील. भक्ती, समर्पण, श्रद्धा, विश्वास, शरणागती हे सगळे मार्ग हे स्वतःच्या मनातील विचार थांबवण्याचे किंवा प्रश्न संपवण्याचे मार्ग आहेत. माझी श्रद्धा आहे म्हणजे मी प्रश्न विचारायचे नाहीत. माझा पूर्ण विश्वास आहे म्हणजे प्रश्न विचारायचे नाहीत. मी पूर्ण शरणागती किंवा समर्पण केले आहे म्हणजे प्रश्न विचारण्याचा संबंधच येत नाही. या सर्व मार्गांचा संबंध हा सत्यान्वेशी नाही. यात काही चुकीचे नाही. आपल्याला जे समजले आहे तेच आणि तेवढेच सत्य आहे असे समजल्यानंतर पुढे जाण्याचा प्रश्नच येत नाही. एकदा सत्याचे म्हणजेच ब्रह्माचे अनंतत्व स्वीकारले की आपण संपूर्ण समाधानी होऊ शकत नाही. एका विशिष्ट मार्गाने गेल्यानंतर सत्य सापडल्याचे समाधान मिळते ही गोष्ट महत्त्वाची. समाधान मिळवण्यासाठी हे सर्व मार्ग आहेत हे माझ्या वैयक्तिक सुखासाठी किंवा एका विशिष्ट समूहाच्या वैयक्तिक सुखासाठी असू शकतील. हे समाधान मिळवणे किंवा मानसिक शांतता मिळवणे मनातील कोलाहल संपवणे हे सुद्धा महत्त्वाचे नाही असे नाहीच. फक्त त्या मार्गाने गेल्यानंतर सत्य सापडत नाही समाधान मिळते एवढेच.
वाळवंटात मला दूरवर पाणी दिसले मी भरभर चालत पळत धडपडत त्या जागेपर्यंत पोहोचलो परंतु मला पाणी दिसले नाही. मृगजळ म्हणजे काय ते का दिसते ते कसे दिसते हे संशोधनाने वेगवेगळ्या निष्कर्षातून आणि वेग वेगळ्या प्रयोगातून सिद्ध होऊन समजले आहे.
परंतु समजा मला हे माहीत नाही. अशा परिस्थितीत तिथे गेल्यानंतर एखादी व्यक्ती तिथे असेल आणि त्याला मी म्हटले की मी लांबून इथे पाणी पाहिले होते पण येथे पाणी तर दिसत नाही कुठे गेले?
तेव्हा ती व्यक्ती काही गोष्टी अशाही सांगू शकेल तुझ्या मागील जन्मीचे पाप म्हणून ते पाणी गायब झाले आहे. परंतु तू मी सांगतो त्या पूजा अर्चा कर आणि सांगतो त्या मार्गाने जा म्हणजे तुझ्या गतजन्मीची पापे नष्ट होऊन तुला पाणी मिळेल. त्या माणसाने सांगितलेल्या पद्धतीने व मार्गाने मी गेल्यानंतर मला पाण्याची टाकी दिसली. तेथे अनेक माणसांची गर्दी ही दिसली त्यांनी असेच सांगितले की त्या साधू पुरुषाने सांगितलेल्या मार्गाने गेल्यानंतर हमखास पाणी मिळते. आमच्या मागील जन्मीची पापे त्याने धुवून, त्यांनी सांगितलेले जप केले त्यांनी सांगितलेल्या मार्गाच्या पूजाअर्चा केल्या, त्यानंतर आम्हाला हे पाणी मिळाले.
त्यात सत्य काय आहे? त्या जागी खरंच पाणी होते आणि ते गायब झाले होते? त्या व्यक्तीला त्या ठिकाणी मृगजळ आहे हे माहीत असल्याने तो तिथे बसला आणि त्याने त्याचे तत्त्वज्ञान तुमच्यागळी उतरवले. त्याने माहित असलेला किंवा त्याने स्वतः भरून ठेवलेला एखादा छोटासा पाण्याचा साठा तुम्हाला दाखवला. तुम्ही त्याचे भक्त झालात.
अशा वेगवेगळ्या मृगजळाच्या जागा हेरून एका ठिकाणी साधू एका ठिकाणी मौलवी एका ठिकाणी पादरी अशा व्यक्ती बसल्या असतील आणि त्यांनी त्यांचे त्यांचे शिष्यगण तयार केले असतील. हे सर्व भासमान सत्याचे भक्त. मी सांगितलेल्या मार्गाने आल्यानंतर तुम्हाला हे पाणी मिळाले माझ्याच मार्गाने पुढे सत्यसागर अर्थात अंतिम सत्य तुम्हाला गवसणार आहे. मी त्या सत्य सागरात न्हाऊन आलो आहे. असे सांगून त्याने लोकांना अधिक भजनी लावले. त्या माणसाच्या मृत्यूनंतरही त्याचे फोटो लावून त्याच्या भक्तांनी टाळकुटत त्याचीच महती गाणे चालूच ठेवले. तरी त्यांना सत्य सापडण्याची शक्यता किंवा सत्याच्या मार्गा वरून एक पाऊल सुद्धा पुढे जाता येणार नाही हे नक्की.
मला काय हवं आहे? सत्यमार्ग की समाधान मार्ग? सत्य मार्गावर फक्त प्रश्न व प्रयत्न त्या प्रयत्नानंतर मिळणाऱ्या यशावर पुन्हा निर्माण होणारे प्रश्न आणि त्यांच्या उत्तरासाठी पुन्हा प्रयत्न असा हा न संपणारा अनंताचा मार्ग आहे.
शेवटी सत्य हे ब्रह्माच्या ठिकाणी म्हणजेच अनंताच्या ठिकाणी आहे आणि जग हे मिथ्या आहे. त्यामुळे मिळणारे समाधान शांती हे सर्व मिथ्या आहे भासमान आहे. म्हणजेच ब्रह्म सत्यम् जगन्मिथ्या.
(पूर्वसूत्र- मीनाच्या घरून बाहेर पडलो तेव्हा मी खूप अस्वस्थ होतो. तारामावशीला भेटायला ठाण्याला जायचं हे आता ठरलंच होतं, पण ‘तिला पॅरॅलिसिसचा माईल्ड अॅटॅक आलाय’ हे मीनाचं वाक्य मनात जसं कांही रूतून बसलं होतं.)
प्रथम ऐकलं तेव्हा त्यातलं गांभीर्य जाणवलं नव्हतं पण रिकाम्या मनात जेव्हा तेच वाक्य ठाण मांडून बसलं तेव्हा मात्र नकारात्मक विचारांनी मन भरून गेलं. मीना आणि तिचा नवरा मावशीच्या आजारपणातलं गांभीर्य जाणीवपूर्वक कमी करत होते कां? सुरुवातीपेक्षा मावशीच्या तब्येतीत सुधारणा जाणवल्यामुळेही असेल कदाचित किंवा मला आत्तापासूनच विनाकारण दडपण नको असंही त्यांना वाटलं असेल, पण ती दोघं परस्परांचा अंदाज घेऊन मोजक्या शब्दांत सगळं व्यक्त करत होते असंच आता वाटत राहिलं. त्यामुळे ठाण्याला जाण्यासाठी मी लोकलमधे चढलो तरी त्या गर्दीतही मी एकटाच होतो. सोबत होती ती फक्त मावशीच्या संदर्भातल्या विचारांचीच.
माझ्याजवळच्या सविस्तर पत्त्यामुळे तिच्या धाकट्या मुलीचा फ्लॅट शोधायला त्रास जाणवलाच नाही. दारावरची बेल वाजवताना मात्र मनात चलबिचल होतीच. सारखं वाटत होतं नेहमीसारखं हसतमुखानं पुढे येत तारामावशीनंच दार उघडावं. माझं हसतमुखाने स्वागत झालं खरं पण ते मावशीनं नव्हतं केलं. दार उघडणाऱ्या तिच्या धाकट्या लेकीनं केलं होतं.
” ये. बैस. तुझीच वाट पहात होते. घर सापडायला त्रास नाही ना झाला? ”
मी सोफ्यावर टेकत असतानाच तिने विचारलं.
” अजिबातच नाही. तुझ्या ताईनं व्यवस्थित पत्ता आणि जवळपासच्या खुणाही लिहून दिल्या होत्या. त्यामुळे सापडलं लगेच. “
” मी आलेच. पाणी घेऊन येते… ” ती लगबगीने आत निघाली. जाताजाताच थांबली…
” तू असं कर. इकडं आत आईजवळच बैस. ये. ती केव्हापासून वाट पहातेय तुझी.. “
” कसं काय? तिला काय माहित? ” मी आश्चर्याने विचारलं.
” अरे, ताईचा फोन आला होता तू येतोयस म्हणून. अंथरूण धरल्यापासून खूप कंटाळलीय अरे ती. म्हणून मग सांगितलं तिला तू येतोस म्हणून. मुद्दाम तुला भेटायला येतोय म्हटलं तेव्हा तर खूश झाली ऐकून. “
“आणि काका कुठे आहेत? बाहेर गेलेत कां? “
” हो. आमचा चहा झाला सगळ्यांचा आणि पाय मोकळे करून येतो म्हणाले. ताईचा फोन आला तेव्हा ते आंघोळीला गेले होते. आणि नंतर आईच्या गडबडीत त्यांना तू येणारायस हे सांगायचं राहूनच गेलं. त्यामुळे तुझं येणं त्यांच्यासाठी मात्र सरप्राईजच असणाराय. खूप आनंद होईल त्यांनाही. ये, इथं या समोरच्या बेडरुममधे आहे बघ आई. तू बैस तिच्याजवळ.. मी पाणी घेऊन येते.. “
इथवर सगळं अगदी मनासारखंच घडलं होतं. आता चांगला तास दीडतास मावशीशी मनसोक्त गप्पा मारायला मिळणार होत्या. मुख्य म्हणजे तिने पाठवलेली दत्ताची मूर्ती मला कशी अचानक, योग्यवेळी मिळाली ते सगळं तिला सविस्तर सांगायचं होतं. तिला ती मूर्ती माझ्यासाठी कधी आणि कां घ्यावीशी वाटली, मुख्य म्हणजे अशी मूर्तीच कां, त्याऐवजी दुसरं कांही कां नाही? .. हे जाणून घ्यायचं होतं. मनातलं हे सगळं मोकळेपणाने बोलून तिला यामागची प्रेरणा नेमकी कशी झाली हे समजून घ्यायचं होतं. या सगळ्यामागचा कार्यकारणभाव जाणून घ्यायचा होता मला खूप दिवसांपासून.. आणि आज तो योग अगदी एका क्षणाच्या अंतरावर उभा होता!!
याच भारावल्या अवस्थेत मी झरकन् आत गेलो. मावशी काॅटवर डोळे मिटून झोपलेली होती. तिला हाक मारून उठवायचं माझ्या अगदी जीवावर आलं. मी तिथे काॅटजवळच्याच एका खुर्चीवर टेकलो. तेवढ्यांत पाण्याचं तांब्याभांडं घेऊन तिची मुलगी आली. तिने ते तांब्याभांडं माझ्या हातात देत जवळचा छोटा टी पाॅय पटकन् माझ्यासमोर आणून ठेवला. ती हळूच तिच्या आईजवळ गेली.
” झोपू दे तिला. नको डिस्टर्ब करू. ” मी म्हंटलं.
“कंटाळा आला कीं अशीच गुंगीत पडून असते. जागीच असेल… ” असं म्हणत तिने अलगद तिच्या कपाळावर हळूवारपणे थोपटलं. मावशीने अलगद डोळे उघडले. प्रश्नार्थक नजरेने आपल्या लेकीकडे पहात राहिली.
” बघितलंस कां कोण आलंय? ” तिने हळूवारपणे विचारलं. मी उठून तिच्याजवळ गेलो. मला पहाताच तिची हताश, निश्चल नजर आनंदाश्चर्याने भरून गेली.
” ओळखलंस कां मला..? ” मी अधिरतेने विचारलं. तिच्या केविलवाण्या चेहऱ्यावर अंधुकसं हसू तरंगत राहिलं. ती जीवाच्या कराराने अंथरूणावर उठून बसायची धडपड करू लागली.
” आईs.. , नाहीss नको. अजून बसता येणार नाहीय तुला, हो कीं नाही..? हे बघ, तोच इथं बसतोय तुझ्याजवळ. बोलतोय तुझ्याशी… ” म्हणत ती बाजूला झाली. ” तू.. तू इथं बैस तिच्याजवळ. बोल तिच्याशी… “
मी तिच्याजवळ टेकलो. तिचा निस्तेज, कृश हात हळूच हातात घेऊन तिला थोपटत राहिलो. ती अनिमिष नजरेने माझ्याकडे पहात राहिली.
” मी.. मी.. मुद्दाम तुला भेटायला.. तुझ्याशी गप्पा मारायला आलोय मावशी… ” मी म्हणालो. ते तिच्यापर्यंत नेमकं पोचल्यासारखं ती कसनुसं हसली. ओळखीचा ओझरता स्पर्श तिच्या नजरेत तरळून गेला. तिच्या चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्या कांहीशा थरथरल्या. आपला उजवा हात कष्टपूर्वक पुढे करीत तिने माझा हात अलगद हातात घेतला आणि अचानक तिचे भरून आलेले डोळे पाझरु लागले.
“अ.. अ.. ळ.. ख.. लं.. तू.. तू.. ”
भरभरून बरंच कांही बोलण्याच्या असोशीने ती कासावीस होत राहिली. पण तिच्या बोबड्या, केविलवाण्या अगतिकतेत ते सगळं व्यक्त न होताच विरून गेलं.
” एs.. तू आतच येतोस कां थोडा वेळ? तुझं खाणं होईपर्यंत बाबा येतीलच. ते आले कीं चहा करते… “
खरंतर मावशीची केविलवाणी अवस्था बघून कांही खाण्यापिण्याची भावना नाहीशीच झाली होती. मला जे हवं ते हातून निसटूनच गेलंय हे सूर्यप्रकाशाइतकं स्वच्छ होतं. आता जे कांही खाणं, बसणं, बोलणं असेल ते सगळं उपचारापुरतंच होत रहाणार होतं हेही नाईलाजाने मी स्वीकारलं न् आत जाण्यासाठी उठू लागणार एवढ्यांत बाहेरून आलेल्या काकांनी आत डोकावून पाहिलं आणि मला बघताच थबकले.
” अरे… तू? असा अचानक..? ” ते आश्चर्याने म्हणाले. त्यांना झालेला आनंद मला थोडी उभारी देऊन गेला. मग खाणं, गप्पा, चहा यात विषय एकच होता तो म्हणजे तारामावशी आणि तिचं अचानक उद्भवलेलं आजारपण!
” ही आजारी आहे हे तुला कसं समजलं? नाही म्हणजे तू मुद्दाम धावपळ करून आवर्जून तिला भेटायला आलायस म्हणून विचारलं रे… ” ते सहजच म्हणाले.
“खरं सांगू कां? मी तिलाच भेटायला मुंबईला आलो होतो. ती आजारी आहे हे मी आल्यानंतर मला समजलं… “
ते अविश्वासाने माझ्याकडे पहातच राहिले.
” तिची ही अगतिक अवस्था पाहून मला खूप वाईट वाटतंय. तिच्याशी न बोलताच परत जाणं हे खूप क्लेशकारक आहे माझ्यासाठी… ” माझा आवाज भरून आला तसा मी आवंढा गिळला. आता मन मोकळं केल्याशिवाय मलाच चैन पडणं शक्य नव्हतं आणि त्यासाठी भिडेकाका हीच एकमेव योग्य व्यक्ती आहे असं मला वाटलं. मी त्यांना विश्वासात घेऊन माझ्या येण्याचं नेमकं प्रयोजन उत्स्फूर्तपणे सांगून टाकलं.
” पण आता मावशीकडून या कशाचं नेमकं उत्तर मला मिळणं शक्यच नाही. अर्थात तिच्या या आकस्मिक आजारपणामुळे आपणा सर्वांनाच झालेल्या दुःखापुढे माझं हे दुःख कांहीच नाहीय. तरीही काहीतरी हरवल्याची रूखरूख मात्र माझ्या मनात रहाणारंच. “
ऐकून काकाही कांहीसे अस्वस्थ झाले..
” थांब, मी बोलतो तिच्याशी. सांगतो तिला सगळं. ती जे, जसं सांगेल, मला समजेल नक्कीच.. ” असं म्हणत ते उठलेच. आत गेले. पाठोपाठ मी. तिच्याजवळ बसून तिला समजेल अशा पद्धतीने ते सगळं तिला सांगत, विचारत राहिले. ऐकता ऐकता मावशीने माझ्याकडे पाहिले. त्या नजरेत एक वेगळीच चमक होती. मग खूणेनेच तिने मला जवळ बोलावलं. मनात साठलेलं सगळं ती असोशीने मला सांगायचा, व्यक्त करायचा प्रयत्न करत राहिली. तिचं ते विचित्र आवाजातलं सांगणं शब्दरूप घेईनाच. तिची कासावीशी माझ्याच सहनशक्तीच्या पलीकडची होती. मी शांतपणे, तिला कळतील अशा खूणा करीत सगळं मला समजल्याचं तिला खोटंच सांगून टाकलं. ऐकून तिचेही डोळे समाधानानं हसले. काका आश्चर्याने माझ्याकडे पहातच राहिले.
“काका, तिच्याकडून सगळं जाणून घ्यायचा अट्टाहास आता नको करायला. तिला त्रास होतोय त्याचा खूप.. ” मी म्हटलं. त्यांनाही ते पटलं. मी त्या तिघांचा निरोप घेतला. काकांना नमस्कार करून जायला वळलो तेवढ्यांत काकांनी हाक मारून मला थांबवलं.
” तुझं पूर्ण समाधान होईल का नाही माहित नाही पण मला जे माहित आहे तेवढं तरी मी नक्कीच सांगू शकतो. ” ते म्हणाले. मी आश्चर्याने त्यांच्याकडे पहातच राहिलो. ते आता काय बोलणार याची उत्सुकता होतीच.
“तीन वर्षापूर्वींची गोष्ट आहे. आम्ही संगमेश्वरला नेहमीप्रमाणे यात्रेला गेलो होतो. तिथे दर्शन घेऊन गर्दीतून कशीबशी वाट काढत घरी परतत असताना हिने मला थांबवलं. रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या एका हातगाडीकडे निर्देश करीत तिने मला बोलावलं. स्वत: लगबगीने पुढे गेली. त्या गाडीवर विकायला ठेवलेल्या खेळणी, देवांचे फोटो, मूर्ती यांच्या गर्दीत तिला नेमकी ती दत्तमूर्ती कशी दिसली ते तीच जाणे.
‘ किती छान आहे ना ही मूर्ती? मला घ्यायचीय. ‘ ती म्हणाली. मला तिचा थोडा रागच आला.
“अगं कशाला? घरी देव कमी आहेत का आपल्या? त्यात आणि ही मूर्ती ठेवणारायस कुठं? ” मी म्हणालो.
‘मला माझ्यासाठी नकोच आहे. अरविंदासाठी घ्यायचीय. माझ्या आजारपणात आपण त्याच्या घरी राहिलो होतो तेव्हा बघितलंयत ना तुम्ही? रोजच्या धावपळीतही नियमित गुरुचरित्र वाचन असायचं त्याचं. त्याला खूप दिवसापासून कांहीतरी द्यायचं मनात आहे हो माझ्या. योग येईल तेव्हा तेही देईन. पण ही मूर्ती पाहिली आणि त्याची आठवण झाली बघा. त्याला नक्की आवडेल ही. घेऊया? .. ‘ ती म्हणाली. तिचं ते बोलणं ऐकल्यानंतर त्या मूर्तीकडे पहाण्याची माझी नजरच बदलली. अतिशय तजेलदार रंगांनी रंगवलेली, धातूची ती छोटीशी सुबक मूर्ती मलाही खूप आवडली. जेव्हा केव्हा भेट होईल तेव्हा तुला ती द्यायची असं ठरवून घेतलेली ती मूर्ती पुढं जवळजवळ तीन वर्षं तिने जपून ठेवलेली होती. नुकतीच तुझी आई मुंबईत असताना आवर्जून आम्हाला भेटायला आली, तेव्हा हिने आठवणीने ती तुझ्या आईकडे तुला देण्यासाठी दिली होती. तिला हीच मूर्ती कां घ्यावीशी वाटली याचं नेमकं उत्तर तिच्याकडेही नसेल कदाचित. ही सगळी त्या परमेश्वराचीच इच्छा म्हणायचं. त्यातून तुला जे समाधान मिळालं ते अतिशय मोलाचं आहेच. पण आज तू इथं येऊन तुझ्याही नकळत जे समाधान आम्हा दोघांना दिलंयस तेही तितकंच आनंददायी आहे आमच्यासाठी!”
“मी..? मी कसलं समाधान दिलंय? “
“तुला हवं ते योग्य वेळी तुझ्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी दत्त महाराजांनी तुझ्या मावशीची निवड केली होती हे तू आलास म्हणूनच आम्हाला समजलं ना? यापेक्षा तिच्या न् माझ्यासाठी अधिक अपूर्वाईचं दुसरं काय असणार? ” ते मनापासून म्हणाले.
मघाशी निघतानाची माझ्या मनात निर्माण झालेली कांहीतरी निसटून गेल्याची भावना माझ्याही नकळत विरून गेली होती. कितीतरी प्रश्न मनात अजूनही अनुत्तरीत असतानासुद्धा अतिशय मोलाचं असं खूप कांही गवसल्याची भावनाच माझ्या मनात भरून राहिलेली होती…!!
☆ ब्रह्म सत्यम् जगन् मिथ्या… – भाग – २☆ श्री सुनील देशपांडे☆
पूर्व परंपरेत ब्रह्माला चार मस्तके आहेत. म्हणजेच चार प्रज्ञा. चार वेगवेगळ्या पद्धतीने सत्यान्वेशी प्रगती करण्याचे मार्ग दाखवणारी चार मस्तके.
पहिले मस्तक : विचारशक्ती. प्रगतीसाठी स्वतःची विचारशक्ती वापरण्याची प्रज्ञा. ब्रह्ममार्गाकडे जायचे असेल तर ती असणे आवश्यक आहे. त्या मार्गावरील शेवटचे स्थान म्हणजे ब्रह्म. म्हणजेच विचारशक्तीचे अनंतत्व म्हणजे ब्रह्माचे पहिले मस्तक.
दुसरे मस्तक : बुद्धीप्रामाण्य. एकदा विचारशक्तीने पुढे जायचे ठरवल्यानंतर त्या विचारशक्तीवर पूर्ण विश्वास ठेवून बुद्धीच्या कसोटीवर जे पटेल त्यालाच सत्य मानण्याची प्रज्ञा म्हणजेच बुद्धीप्रामाण्य. त्या बुद्धीप्रामाण्याचे अनंतत्व म्हणजे ब्रह्माचे दुसरे मस्तक.
तिसरे मस्तक : संशोधन. विचार आणि बुद्धी यांच्या समन्वयाने पुढे जात असताना प्रत्यक्ष प्रमाण ताडून पाहणारी प्रज्ञा म्हणजेच संशोधन. या संशोधन वृत्तीचे अनंतत्व म्हणजे तिसरे मस्तक.
चौथे मस्तक : विवेकबुद्धी. या तीनही मार्गातून सिद्ध झालेली गोष्ट योग्य त्या पद्धतीने वापरण्याचा सम्यक व सुयोग्य विचार करणे व तशी पात्रता निर्माण करणारी प्रज्ञा म्हणजे विवेक बुद्धी. या विवेक बुद्धीचे अनंतत्व म्हणजे चौथे मस्तक.
ब्रह्माची ही चार मस्तके म्हणजे या चार प्रज्ञा या असल्याशिवाय सत्याच्या मार्गावरून म्हणजेच ब्रह्म मार्गावरून पुढे जाताच येत नाही. एकदा या ब्रह्म मार्गावरून पुढे जात राहिले की त्या मार्गाचे अनंतत्व म्हणजे ब्रह्मा.
यात पुन्हा प्रश्न येईलच की प्रज्ञा म्हणजे काय?
त्याचे उत्तर पाहिजे असेल तर सरस्वतीला समर्पित असे प्रज्ञाविवर्धन स्तोत्र याकडे पहावे. या स्तोत्रातून मिळणारी फलश्रुती म्हणजे बुद्धी, ज्ञान आणि स्मरणशक्ती. (Thought process, knowledge and memory) याचाच अर्थ बुद्धिमत्ता आणि मिळवलेले ज्ञान हे स्मरणशक्ती मध्ये साठवून ठेवून त्याचा योग्य वेळी उपयोग करता येण्याची क्षमता म्हणजे प्रज्ञा.
याचाच अर्थ या चार प्रज्ञांच्या सहाय्याने किंवा एकत्रित प्रयत्नाने किंवा एकत्रीकरणाच्या दिशेने प्रगल्भ होत प्रवास करणे म्हणजे सत्याचा शोध. परंतु हा शोध हा आपल्याला अनंताकडे नेतो याचाच अर्थ या शोधाचा अंत कधीच होत नाही. म्हणूनच कोणत्याही क्षणी कोणत्याही पद्धतीने पूर्ण सत्य किंवा अंतिम सत्य समजले आहे असा दावा करणारा अस्तित्वात असूच शकणार नाही. म्हणजेच आत्तापर्यंत जे ज्ञात झाले आहे त्याच्या पलीकडे काहीतरी आहेच. म्हणूनच आत्तापर्यंत जे समजले आहे ते अंतिम सत्य आहे असा दावा कोणीही करू शकणार नाही. याचाच श्लोकमय अविष्कार म्हणजे ब्रह्म सत्यम् जगन् मिथ्या!
म्हणूनच विज्ञान किंवा वैज्ञानिक विचारसरणी, वैज्ञानिक संशोधन पद्धती या सर्वांचा विचार केल्यास या सगळ्या गोष्टींना ब्रह्मा चे तत्व पूर्णपणे लागू पडते. कोणतेही वैज्ञानिक किंवा शास्त्रीय संशोधन हे अंतिम सत्य नसतेच. प्रत्येक वेळी शास्त्रज्ञ फक्त एवढेच म्हणू शकतो की हे आत्तापर्यंत सापडलेलं सत्य. किंवा ज्ञात सत्य. म्हणजेच सत्याच्या मार्गावरील आजचा मुक्काम. कधी कधी असेही होते की सत्याच्या मार्गावरून भरकटलेपणा सुद्धा येऊ शकतो. त्यामुळे असत्यालाही सत्य समजण्याची चूक होऊ शकते. म्हणूनच शास्त्रीय संशोधनात किंवा वैज्ञानिक संशोधनात कोणतीही गोष्ट शंभर टक्के बरोबर असा दावा करता येत नाही. आत्तापर्यंत झालेल्या प्रायोगिक परिस्थितीमधून द्रृग्गोचर झालेले अलीकडचे सत्य. एवढेच शास्त्रज्ञ म्हणू शकतो आणि एवढेच म्हटले जाते. तेव्हाच ते खरे वैज्ञानिक संशोधन ठरते.
ब्रम्हाला चार मस्तकांबरोबरच चार हातही आहेत. दोन हात हे संशोधनकार्यात गुंतलेले आहेत असे आपण म्हणू शकतो किंवा गुंतवण्यासाठी असले पाहिजेत असेही म्हणता येईल. दुसरे दोन हात हे लेखन कार्यामध्ये गुंतलेले आहेत. याचाच अर्थ ब्रम्हाकडे प्रवास करणाऱ्याने आत्तापर्यंत आपल्याला लाभलेले ज्ञान, वैचारिक पद्धत आणि त्यातून सापडलेले संशोधित ज्ञान या सर्वांच्या योग्य त्या नोंदी ठेऊन पुढील संशोधनासाठी उपलब्ध करून ठेवणे हे सुद्धा अपेक्षित आहे. असे केले तरच या मार्गावरील प्रवास पुढे पुढे सरकेल आणि सत्याच्या जास्तीत जास्त जवळ जाण्याचा प्रयत्न मानवाला करता येईल. मिथ्या जगाकडून ब्रह्म सत्याकडे जाणारा प्रवास हा असाच असला पाहिजे असा माझा ठाम विश्वास आहे.
☆ ब्रह्म सत्यम् जगन् मिथ्या… – भाग – १☆ श्री सुनील देशपांडे☆
विचारशक्ती, बुद्धीप्रामाण्य, विवेकबुद्धी आणि संशोधन यातून प्रतीत होणारं ज्ञान म्हणजे ब्रह्मज्ञान असे मी मानतो. म्हणजे तेच ब्रह्म आणि तेच सत्य.
ब्रह्म म्हणजे अंतिम सत्य.
ब्रह्मा / ब्रह्मदेव म्हणजे विश्वाचा उद्गाता.
म्हणजेच अनंत कोटी ब्रह्मांडाचा निर्माता. अनंत म्हणजे ज्याला अंत नाही असे. म्हणजेच अंतिम सत्य. म्हणजे कधीही न गवसणारे सत्य. कारण त्याला अंत नाही. याचाच सरळ शब्दात अर्थ म्हणजे सत्य हे सतत उलगडत जाणारी गोष्ट आहे. जितका शोध घेऊ तितकं ते अधिक उलगडत जातं आणि तेवढं अधिक ज्ञान प्राप्त होत राहतं. म्हणूनच विज्ञान व संशोधन या सर्व गोष्टी या अनंत आहेत. याला शेवट नाही. म्हणूनच जगामध्ये अंतिम सत्य नावाची गोष्ट अस्तित्वातच नाही. आपण सतत तर्कशक्ती, विचारशक्ती आणि संशोधन यामध्ये कार्यरत राहिलं पाहिजे. म्हणजे सत्याच्या मार्गावर, म्हणजेच ब्रह्मज्ञानाच्या मार्गावर आपण सतत पुढे पुढे जात राहू. विज्ञान आणि वैज्ञानिक संशोधन याचा अर्थ हाच आहे. अज्ञात गोष्टी अनंत आहेत त्यामुळे सगळ्या गोष्टींचं ज्ञान हे कधीच कुणाला होऊ शकणार नाही. कितीही ज्ञान प्राप्त झालं तरी त्यापुढे काहीतरी आहेच. म्हणूनच विज्ञान मार्गाने सतत संशोधन करत राहणे आणि प्रगतीच्या मार्गावर जायचे असेल तर मिळालेले ज्ञान विवेक बुद्धीने वापरणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आणि हीच खरी ब्रम्होपासना.
दृश्यज्ञानातून पुढे प्रगती करत अनुभव सिद्ध ज्ञान, त्यातून पुढे प्रगती करत संशोधन सिद्ध ज्ञान, त्यातून पुढे प्रगती करत विचार आणि तर्क शक्तीतून ज्ञानाचा विकास आणि विवेकशक्ती मधून ज्ञानाचा उपयोग या क्रमाने हा ज्ञानमार्ग असावा असे मला वाटते.
सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो हे दृश्य ज्ञान म्हणजेच जगामध्ये दिसणारं दृश्य ज्ञान. परंतु ते मिथ्या आहे, खरं नाही.
पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते हे वरील चार निकषांवर सिद्ध झालेलं ज्ञान म्हणून ते सत्य आहे. पण मग ते अंतिम सत्य आहे का? असेलच असे नाही. सत्य मार्गा वरून जाताना ते सापडलेले सर्वात अलीकडचं ज्ञात सत्य आहे. सत्याच्या मार्गावरून जाताना एखाद्या गोष्टीचा शोध घेत असताना अनेक प्रश्न निर्माण होतात. त्या प्रश्नांच्या उत्तरांच्या पुढेच अंतिम सत्य असू शकते. म्हणजेच जसे जसे आपण या चार निकषांवर सत्याच्या मार्गावर पुढे पुढे जात असतो,
तसतसे आणखी नवनवे प्रश्न निर्माण होत जातात. त्या प्रश्नांच्या उत्तरा कडे जात असताना पुन्हा अनेक प्रश्न निर्माण होतात. अंतिम सत्य हे या सर्व प्रश्नांच्या उत्तरांच्या ही पुढे असले पाहिजे. त्यामुळे ज्ञात सत्य आणि अंतिम सत्य यात फरक केला पाहिजे. विज्ञान हा फरक जाणीवपूर्वक करत असते. कोणत्याही विज्ञानाने अथवा संशोधकाने असा कधीही दावा केलेला नाही की मी तर्काने गणिताने किंवा प्रयोगांनी सिद्ध केलेले सत्य हे अंतिम सत्य आहे. विज्ञानाचा कायम असाच दावा असतो की हे सत्य या चार मार्गांच्या चिकित्सांवरून जे ज्ञात झाले आहे ते ज्ञात सत्य आहे. विज्ञानाच्या दृष्टीने अंतिम सत्य ही कल्पना आहे. अनंत म्हणजेच इन्फिनिटी ही जशी कोणती एक संख्या नाही सर्व संख्यांच्या पलीकडची ही संकल्पना आहे. त्याच पद्धतीने अंतिम सत्याची कल्पना म्हणता येईल. म्हणजेच ब्रह्मज्ञान हे जर अंतिम सत्य म्हणून कल्पिले तर ब्रह्मज्ञान हे ज्ञानाच्या मार्गावरील अनंतत्व आहे.
‘ब्रह्म सत्यम् जगन् मिथ्या’
या वाक्याचा विचार करताना ब्रह्म हेच अंतिम सत्य आहे असा करण्यापेक्षा अंतिम सत्यालाच ब्रह्म कल्पूया. अंतिम सत्य म्हणजे ब्रह्म असे म्हणूया. या दृष्टीने या मंत्राचा विचार करणे आवश्यक आहे असे वाटते. या परिप्रेक्षातून जर विचार करावयाचा म्हटला तर जगामध्ये अंतिम सत्य असूच शकत नाही, हेच खरे अंतिम सत्य आहे. कुणाला जर अंतिम सत्य सापडले असे म्हणत असेल तर ते असेच असले पाहिजे.
मग उरते ते काय? फक्त प्रश्न प्रश्न आणि प्रश्न.
प्रश्न म्हणजे मनुष्याच्या बुद्धीला, संशोधन शक्तीला, आणि विचारशक्तीला सतत पुढे नेण्यासाठी निर्माण झालेले आव्हान. या आव्हानांचा पाठपुरावा करणे हे सगळ्यात महत्त्वाचे सगळ्यात मोठे सगळ्यात आवश्यक आणि प्रगतीसाठी उपकारक आहे. परंतु या सर्व शक्तींबरोबर विवेकशक्ती ही सुद्धा पुढे गेली पाहिजे त्याचाही विकास झाला पाहिजे. विवेकशक्तीचा विकास झाला नाही तर बाकी सर्व शक्ती गोठून जातील, अस्थिर होतील किंवा चुकीच्या दिशा पकडतील अथवा नष्ट होतील.
थोडक्यात वंशवृद्धी किंवा असलेल्या वंशावळीचे रक्षण व्हावे यासाठी हे दीपपूजन. घरात दीप पाहून लक्ष्मी देखील आत येते असे म्हणतात आणि म्हणूनच त्या लक्ष्मीचे स्वागत करण्यासाठी घरातील दिवे लख्ख उजळून लावणे म्हणजेच समृध्दी व ऐश्वर्य यांचे प्रतिक आहे.
इतर अमावस्या आपल्याकडे अशुभ मानल्या जातात, परंतु ही दीपअमावास्या किंवा लेकुरवाळी अमावास्या ही शुभ मानली जाते. तसेच दिवाळीतील लक्ष्मी पूजनाची अमावस्या देखील शुभ मानली जाते. इतर अमावस्या अशुभ समजल्या जातात.
घराघरातून मातीची ठाणाई ( मांडीवर लेकरासहित) तयार करतात, तिच्या हातात दीप दिला जातो व दोऱ्यानी सुतवले जाते. आणि मग तिची यथासांग पूजा करून तिला पुरणाचा नैवेद्य दाखवून तिची आरती केली जाते व आमच्या वंशाचे रक्षण व वंशवृद्धी साठी प्रार्थना केली जाते.
आपल्याकडे दिव्यांचे विविध प्रकार आहेत. विविध प्रसंगी विविध ठिकाणी आपल्याला ते बघायला मिळतात. या दिवसात पावसाळी हवा असते. बरेचदा अंधारून येते. त्या साठी घरातील दिवे हाताशी असतील तर शोधाशोध करावी लागत नाही. म्हणून आजच्या दिवसाच्या निमित्ताने सगळे दिवे साफ करून ठेवले जातात.
या सणाचे वैज्ञानिक महत्व म्हणजे, आत्तापर्यंत आपण जो आहार केला होता तो आता करायचा नाही तो गतहार झाला. आता चार महिने पचनास हलके अन्न घ्यायचे. या दिवसात पचनशक्ती कमी झालेली असते. म्हणून हलके व सात्विक अन्न घ्यावे.
हजारो वर्षांची परंपरा असलेल्या आपल्या धर्मात याच्या मागचे विज्ञानही सामावलेले आहेच. पूर्वी या दिवशी मांसाहार करून गौरींच्या जेवणापर्यंत मांसाहार बंद ठेवला जात असे. किमान या पावसाळी दिवसांमध्ये मांसाहार बंद ठेवण्याची तीव्र गरज आणि आपली प्रथा किती दूरदर्शीपणे आपल्या पूर्वजांनी योजली आहे.
◆ आपण यामागची वैज्ञानिक कारणे जाणून घेऊया:
१) या ओलसर पावसाळी वातावरणात मांसाहार नीट पचत नाही.
२) बहुतेक प्राण्यांचा हा काळ म्हणजे विणीचा / प्रजननाचा काळ असतो. याच काळात प्राण्यांची हत्या केली तर नवीन प्राणी जन्मालाच येणार नाहीत. मग वर्षभर खायला प्राणी मिळणार कुठून? याचा साऱ्या निसर्गचक्रावरच विपरीत परिणाम होतो. त्यामुळे निसर्गपुत्र कोळीबांधव या काळात मासेमारी करीत नाहीत आणि सरकारी पातळीवरूनही मासेमारीवर बंदी घालण्यात येते.
३) या दिवसात बाहेरच्या दमट वातावरणामुळे प्राण्यांच्या शरीराच्या आत आणि शरीरावरील त्वचेवर अनेक घातक जीवजंतू असण्याची शक्यता असते. शिजविताना त्यांचा पूर्ण नाश न झाल्यास त्याचाही खाणाऱ्याला त्रास होऊ शकतो.
४) वातावरणात ओलावा असतो. मांस किंवा मासे नीट न ठेवल्यास ते हवेतील वाढलेल्या जंतूंमुळे कुजण्याची प्रक्रिया अधिक वेगाने होते.
५) आज विविध लसी, अत्यंत परिणामकारक प्रतिजैविके, औषधे उपलब्ध असूनसुद्धा, धुमाकूळ घालणाऱ्या विविध साथींना आवर घालणे कठीण झाले आहे. अनेक घातक रोगांच्या जीवघेण्या साथी, ह्या अस्वच्छ प्राण्यांच्या शरीरावर वाढणाऱ्या जंतुंमुळे पसरतात. म्हणून या दिवसात मांसाहार टाळल्यास जंतू संसर्गाचा धोका कमी होतो.
अशा सर्व कारणांमुळे या दिवसाला धार्मिक जोड दिली गेली आहे. त्यामुळे आपोआपच निसर्गाचा तोल साधला जातो.
◆ या दिवसात शाकाहार करण्यामागेही शास्त्रीय कारणे आहेतच.
१ ) अत्यंत दुर्मिळ आणि प्रकृतीला पोषक अशा अनेक भाज्या याच काळात उगवतात. संपूर्ण वर्षभरात या भाज्या पुन्हा पाहायलाही मिळत नाहीत.
२) शाकाहार केल्यामुळे अशा भाज्या आपोआपच खाल्ल्या जातात. त्यात बऱ्याच औषधी वनस्पती असतात. त्याचा फायदा वर्षभर होतो.
३) तुलनेने शाकाहाराचे या दिवसात नीट पचन होते.
४) विविध उपासांच्या दिवशी खाल्ल्या जाणाऱ्या कंदमुळांच्या आहारामुळे त्यातील अनेक दुर्मिळ खनिजे आणि उपयुक्त पोषक घटक अपोआप शरीराला लाभतात.
५) कायम मांसाहार करणाऱ्यांच्या पचन संस्थेवर नेहेमी येणारा ताण, या शाकाहारी बदलामुळे कांही काळ कमी होतो.
चातुर्मासात वेगवेगळी व्रते केली जातात. काही मंडळी नक्तव्रत करतात. ते आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत चांगले असते. ही व्रते करण्यामागे सात्विक भाव वाढावेत हा उद्देश असतो. आपले सगळेच सण त्यातील पूजा, आहार, कपडे, व्रते हे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य असतात.
दिव्यांच्या आमावस्येची पूर्वी सांगितलेली कहाणी सर्वांना माहिती असेलच. त्यातून खूप बोध मिळतो. या कहाण्या पूर्वीच्या असल्याने त्या काळाला अनुसरून लिहिलेल्या होत्या. पण त्यातील बोध मात्र त्रिकाल आबाधित आहे. याच कहाणीत किती महत्वाच्या बाबी समजतात.
१) घरातील व्यक्तींची काळजी घ्यावी.
२) माणसात देव बघावा.
३) हलक्या कानाच्या किंवा ज्यांना कमी समज आहे त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये.
४) प्रत्येक गोष्टीची सत्यता पडताळून बघावी.
ही तत्वे नुसती सांगून आचरणात येतीलच असे नसते. म्हणून त्याला काही उदाहरणे/अनुभव/गोष्टी जोडाव्या लागतात. म्हणून आपल्याकडे कहाण्या आवडीने वाचल्या जातात. आज आमच्या प्रत्येक शाळेत दिव्यांचे विविध प्रकार, त्यांचे उपयोग, महत्व तसेच आजच्या दिवसाचे महत्त्व सांगून दीपपूजन केले जाते.
☆ पाऊस आणि आठवणी… ☆ सौ. उज्वला सुहास सहस्रबुद्धे ☆
“सावन आया बादल आए, मोहे पिया नही आए… “1975 साली रिलीज झालेल्या “जान हाजिर है” या सिनेमातील हे गाणं! खरंतर मला हे गाणं माहिती नव्हतं, कारण आम्ही त्यावेळी राजेश खन्ना, अमिताभ बच्चनच्या प्रेमात होतो! त्यामुळे अर्थातच राजेश खन्ना, अमिताभचे पिक्चर आणि त्यातील गाणी पाठ होती. पण हे गाणं ह्यांच्या आवडीचं होतं आणि आज बाहेर पाऊस पाहताना मला हे गाणं आठवतंय! हे तर आता परतून येणार नाहीत, पण ते गाणं मनात आहे! ह्यांनी ऐकवलेले ते गाणे आता माझ्या आयुष्यात खऱ्या अर्थानं मी अनुभवते आहे.
तेव्हा आमचं लग्न झाल्यानंतर आम्ही पाटणला मे महिन्याच्या अखेरीस बिऱ्हाड केलं त्यामुळे लगेचच पावसाळा सुरू झाला! कोकण आणि देश यांच्या बॉर्डर वरचं पाटण हे गाव! तिथे पाऊस ही भरपूर असे. आमचा क्वार्टर गावाबाहेर एका डोंगरावर असल्यासारखाच होता. आणि घराच्या दारात बसलं की समोरही डोंगरदऱ्याच दिसत असत! पाटणला पाऊस भरपूर पडत असे. इतका की घराबाहेर पडताच येत नसे. त्यावेळी घरात टीव्ही ची करमणूक नव्हती. ट्रांजिस्टर, टेप रेकॉर्डर सुद्धा नव्हता आमच्याकडे! त्यामुळे फक्त गाणी आठवणं आणि गुणगुणणे! …. डोळ्यातला पाऊस आणि बाहेरचा पाऊस…. कधी रिमझिम येतोय, कधी कोसळतोय तर कधी बरसतोय एका लयीत! “सावन आया, बादल आए, मोहे पिया नही आए’ ह्या गाण्याप्रमाणे हे पण आता परतून येणार नाहीत, हे सत्य मला मान्य करावं लागतं आहे!
पावसाची गाणी हा तर लेखनाचा आवडता विषय! “रिमझिम गिरे सावन, सुलग सुलग जाये मन,.. ” हे एक गाणं अमिताभ आणि मौसमी वर चित्रित झालेलं, दरवर्षी पाऊस आला की या गाण्याची आठवण येतेच येते!
” सावन का महीना पवन करे शोर…. ” हे ही असं च चिरतरूण
गाणं सुनील दत्त आणि नूतन च्या
“मीलन” मधील!
अशी कित्येक हिंदी गाणी आपल्या मनाच्या कोपऱ्यात जपलेली असतात आणि आपल्या ला भावुक करत असतात..
अशी कित्येक गाणी आपला पावसाचा आनंद द्विगुणीत करत असतात!
पावसाळा ऋतूच मोठा मजेदार! मजेदार अशासाठी की पाऊस नसला तरी प्रॉब्लेम, जास्त झाला तरी प्रॉब्लेम! कामावर जाणाऱ्यांची तर पावसाळ्यात फार चिडचिड होत असते! रोज ट्रॅफिक जॅमला तोंड देणे, कधी पावसामुळे रस्ता बंद होणे तर कधी एखादा पूल धोकादायक तर कधी एखादं धरण! पावसाचा फटका कसा बसेल सांगता येत नाही!
पण पाऊस आठवावा लागत नाही! पाऊस आला की आपोआपच पावसाच्या आठवणी मनामध्ये रुंजी घालू लागतात. असं वाटतं की इतके पावसाळे आपण पाहिले पण पावसाचं प्रेम काही कमी होत नाही! कदाचित बालपण कोकणात गेल्यामुळे मला पावसाची आपुलकी अधिक वाटत असेल! बाहेर बरसणाऱ्या
पावसाच्या सरी, कौलावरून येणारे त्याचे ओघळ, घरामध्ये असणारा बऱ्यापैकी अंधार, – कारण पावसाळ्यात लाईट जाणे कायमच असायचे, मग आम्ही कंदीलाच्या प्रकाशात संध्याकाळी आईच्या भोवती भोवती करत असू. वडील बरेच वेळा फिरतीवर असायचे. त्यामुळे माझे दोन भाऊ आणि मी आई भोवतीच असायचो..
त्या अंधाऱ्या रात्री आई मऊ भात, कधी खिचडी तर कधी
कुळीथाचे पिठलं आणि भात, पापड असे मेनू करीत असे.
हे पदार्थ गरम गरम खाताना खूप आनंद मिळत असे. आधुनिक काळात आपण काही काही गोष्टी विसरून गेलो किंवा त्या मिळेनाशा झाल्या हे मात्र मनाला जाणवत असते.
वयाने सत्तरीचा टप्पा ओलांडला आणि नकळत मन सातव्या वर्षाकडे जात राहिले! बरेचदा आत्ता घडलेल्या गोष्टी आठवत नाहीत पण जुन्या गोष्टी मात्र मनाच्या कोपऱ्यात घट्ट धरून राहिलेल्या असतात आणि पुनरावलोकन करताना पहिल्यांदा आठवतं ते आपलं बालपण!
काळ बदलला, पावसाचं रूप ही बदललं! कधी तो वेळेत येतो, कधी नाही! बाहेरच वातावरण बदललं, रस्ते सिमेंट काँक्रीटचे झाले, लाईट जाणं कमी झालं, घर स्लॅबची झाली, त्यामुळे घरात
पाणी गळणे, ओल येणे कमी झाले! या ओली बरोबरच या सगळ्या गोष्टी प्रेमाची ओढ घेऊन गेल्या! प्रत्येक गोष्टीत आधुनिकता आली पण नकळत प्रेम, मायेची ओल ही कमी झाली. पावसात भिजून आल्यावर गरम गरम चहा आणि भजी किंवा तत्सम पदार्थ खाण्याची लज्जत मात्र कमी झालेली नाही. अजूनही पावसाचं नातं कांदा भज्याशीच जोडले जाते… आणि मग कॅलेंडर कडे लक्ष जातं, अरेच्चा, आषाढी एकादशी जवळ आली, तेव्हा कांदेनवमी चा कांदा भज्याचा बेत व्हायलाच पाहिजे! पूर्वीच्या काळी पुढे चार महिने कांदा खायचा नाही म्हणून कांदे नवमीचे महत्त्व असे, पण आपण आता बारा महिने कांदा खातो, तरीही कांदे नवमी ते कांदे नवमीच! तिचा आनंद तर घेतलाच पाहिजे आणि त्याचबरोबर जुन्या प्रत्येक आठवणी बरोबर एक एक भजं तोंडात टाकताना घेत असलेला आनंद एकमेकांबरोबर शेअर केला पाहिजे!
अशा या पावसानं नेहमीप्रमाणेच मला आठवणींच्या पावसात भिजवून टाकले! दरवेळी पाऊस सुरू झाला की मनामध्येही आठवणींच्या पावसाची बरसात चालू होते आणि ती व्यक्त करायला लिखाण हे होत राहिलंच पाहिजे, खरं ना!
☆ या झोपडीत माझ्या… ☆ प्रा.अरूण विठ्ठल कांबळे बनपुरीकर ☆
परवाची गोष्ट..सांगलीतून माझ्या बनपुरी गावी निघालो होतो. हा माझा नेहमीचा प्रवास आणि नेहमीचाच रस्ता…अगदी खडतर रस्ता असल्या पासूनचा! या मार्गाचे सर्व उन्हाळे पावसाळे पहात आणि सोसत होत असणारा हा माझा नेहमीचाच प्रवास. चकचकित आणि प्रशस्त झालेल्या या डांबरी रस्त्याशी हितगूज करत आणि सभोवतालची हिरवळ डोळ्यात साठवत सक्कासक्काळचा हा प्रवास नेहमीच आनंदाची पर्वणीच देऊन जातो. तसाच आजचाही असाच प्रवास.. मनात येतील ती गाणी मोठ्यानं म्हणत आपल्याच तालातला हा प्रवास मला नेहमीच सुखावतो.तीच ती गाणी रिपिट करत रस्ता कधी सरत राहतो ते कळतही नाही.
आणि प्रवाशाच्या या टप्प्यावर नेहमी थांबून गप्पा मारत चहा घेण्याचं ठिकाण म्हणजे भिवघाट… त्याचं कारणही तसंच.. इथं असणारा माझा मित्र किरण माने. गेली कित्येक वर्षं भिवघाटचं हे हक्काचं थांबण्याचं ठिकाण झालंय माझं..
या प्रवासात त्याची भेट घेत.. त्याच्या सोबत चहा घेत अर्धा पाऊण तास गप्पा मारून भिवघाट उतरायचा नेहमीचाच शिरस्ता. करंज्यांत आल्या आल्याच त्याला फोन करायचा म्हणजे पाच मिनिटात तो हजरच राहतो. मनमिळावू आणि बोलक्या स्वभावाचा किरण सामाजिक आणि राजकीय अशा सगळ्या कामात नेहमीच रस घेतलेला हसतमुख असणारा माझा मित्र. तिथंच त्याचं घर आणि मेडिकलही.त्यामुळेच मी किरण आणि भिवघाट हा त्रिवेणी संगम नेहमीच असा जुळत असतो. त्याची भेट घेतल्याशिवाय भिवघाट उतरता येत नाही आणि सोडताही येत नाही असं पक्कंच होऊन गेलंय म्हणा ना!
..असो त्या दिवशीही त्याची भेट, चहा आणि गप्पानंतर भिवघाट उतरत होतो.तसा छोटासाच हा घाट भिमाशंकर मंदिर आणि घाटातल्या म्हसोबानं पवित्र आणि पावन झालाय.हळूहळू वळणे घेत पायथ्याला पोहचताच उजवीकडे अचानक वेगळेपण जाणवलं आणि गाडी थांबवली. रस्त्याच्या कडेला प्लॅस्टिकच्या बाटलीच्या भिंती बनवून उभी असणारी झोपडी मला खुणावू लागली.
तिथं पोहचून मागोवा घेत आवाज दिला.आत असणाऱ्या पन्नास वयाच्या आसपासच्या स्त्रीने प्रतिसाद देत बाहेर पाहिलं आणि ” काय पाहिजे वं पावणं ” म्हणत बाहेर आली.
..'”काही नाही तुमची झोपडी पाहतोय तुमची, प्लॅस्टिकच्या बाटलीपासून बनवलीय म्हणून वेगळी वाटली आणि कौतुक वाटलं, किती दिवसापासून राहताय मावशी इथे.आणि गाव कोणतं तुमचं, ” त्यांच्याशी संवाद साधत झोपडी न्याहळू लागलो. आतमध्ये त्या स्त्रीचा नवरा काही तरी कामात मग्न होता. मी आल्याच्या चाहूलीनं ते काम थांबवून आमच्या संवादात सामील झाला. तो मोजकंच बोलत होता. मावशी मात्र इकडच्या तिकडच्या ओळखी सांगत होत्या.- ” काय करायचं.अशी राहायची येळ आलीया बघा.माझं माह्यार हे पलिकडं अर्जुनवाडी हाय.सगळं चांगलं हाय तकडं, मस्त तिसरा हिस्सा हाय माझा तिथं, पण काय करायचं, असं वाऱ्यावर राहायची येळ आलीया बघा.सरकार काय मदत करतूया का बघा, घर बिर मिळतंय का? आमाला “,, ..महाराष्ट्राची ही’ लाडकी बहिण ‘तिचं दुःख सांगत होती.
” चहा करू का पावणं” म्हणून आपुलकीही दाखवत होती.
…भिवघाटातल्या नेहमी भरणाऱ्या जत्रंमुळं तिथं नेहमीच गर्दी असते.लोकं पाण्याची बाटली विकत घेतात आणि रिकामी बाटली तिथेच फेकून देतात.त्याच बाटल्या गोळा करून तिच्या नवऱ्याच्या मदतीनं हा निवारा उभा केलाय त्यांनी. आणि हे बनवण्याची आयडीया तिच्या नवऱ्याचीच.
घरात दारिद्र्य घेऊन उभा असलेला हा प्लॅस्टिकच्या बाटलीच्या भिंतीनं बनलेला प्रपंचाचा डोलारा… डोक्यावर हिरवं शेडनेट असलेल्या छतालाही ठिकठिकाणी ठिगळं लागलेली… मळकटलेल्या शेडनेटचंच पडद्यासारखं फडफडणारं दार.अशा झोपडीत विपरीत परिस्थितीत आलेल्या प्रत्येक संकटावर मात करीत प्लॅस्टिकच्या बाटलीच्या भिंती तयार करून पर्यावरणपूरक झोपडं असं ऊन वारा पाऊस झेलत लक्ष वेधतंय. या झोपडीतही एक दुर्दम्य इच्छाशक्ती वसलीय. माणसाच्या जगण्याच्या उमेदीला खडतर मार्गावरूनही असा संसार थाटता येतो याची जाणीव ही झोपडी देते राहते. टोलेजंग इमले आसपास वाढत असताना ही झोपडी मात्र येणाऱ्या जाणाऱ्याचं लक्ष वेधते.
…त्यांच्या दु:ख दारिद्रयाची कहाणी काही असेल ती असेल पण पर्यावरणाला घातक असणाऱ्या आणि लोकांनी पाणी पिऊन रस्त्याकडेला फेकून दिलेल्या पाण्याच्या रिकाम्या बाटल्याचं घर मात्र त्या वळणावर अनेकांचं लक्ष वेधतंय हे मात्र नक्की..!
………….
राष्ट्र संत तुकडोजी महाराजांची रचना आठवून पुन्हा पुन्हा गुणगुणत माझा पुढचा प्रवास सुरु झालेला……!
राजास जी महाली, सौख्ये कधी मिळाली
ती सर्व प्राप्त झाली, या झोपडीत माझ्या॥१॥
*
भूमीवरी पडावे, ताऱ्यांकडे पहावे
प्रभुनाम नित्य गावे, या झोपडीत माझ्या॥२॥
*
पहारे आणि तिजोऱ्या, त्यातूनी होती चोऱ्या
दारास नाही दोऱ्या, या झोपडीत माझ्या॥३॥
*
जाता तया महाला, ‘मज्जाव’ शब्द आला
भितीनं यावयाला, या झोपडीत माझ्या॥४॥
*
महाली माऊ बिछाने, कंदील शामदाने
आम्हा जमीन माने, या झोपडीत माझ्या॥५॥
*
येता तरी सुखे या, जाता तरी सुखे जा
कोणावरी न बोजा, या झोपडीत माझ्या॥६॥
*
पाहून सौख्यं माझे, देवेंद्र तोही लाजे
शांती सदा विराजे, या झोपडीत माझ्या॥
….संत तुकडोजी महाराज
………………
आपणही त्या भागात गेलात की नक्की पहावी अशी ही प्लॅस्टिक बाटल्यांची झोपडी….!
☆ परंपरागत चातुर्मास आणि आजचे नवे अर्थ ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
परमार्थाला पोषक गोष्टींचा विधी आणि प्रपंचाला मारक गोष्टींचा निषेध हे चातुर्मासाचे मूलतत्त्व अथवा वैशिष्ट्य आहे.
हिंदू धर्मात चातुर्मास या कालावधीला पारंपरिक महत्त्व फार आहे. चातुर्मास म्हणजे नक्की काय? या काळात काय करावे आणि काय करू नये याविषयीचेही परंपरागत नियम आहेत. चातुर्मास हा चार महिन्यांचा कालावधी आहे. आषाढी एकादशी ते कार्तिकी एकादशी पर्यंत हा कालावधी असतो. यंदा म्हणजेच २०२५ सालचा चतुर्मास ६जुलैपासून म्हणजेच आषाढी एकादशी पासून ते कार्तिकी एकादशी पर्यंत आहे. साधारणपणे ११८दिवसांचा हा काळ आहे. या कालावधीभोवती पौराणिक कथा आहेत. असे मानले जाते की या चार महिन्यांच्या काळात भगवान विष्णू निद्रासनात जातात. ते या काळात, संपूर्ण विश्वाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी भगवान शंकराकडे सोपवतात. थोडक्यात चातुर्मास हा भगवान विष्णूचा निद्राकाळ आहे आणि शिवाच्या पूजनाचाही काळ आहे.
याविषयीची परंपरा सांगते की या काळात सकाळी लवकर उठून सूर्यदेवाची पूजा करावी, सात्विक अन्नाचे सेवन करावे. जास्तीत जास्त दान करावे. दही, लोणचे, हिरव्या भाज्या, मुळा वगैरे खाणे टाळावे. तसेच या काळात विवाह, मुंजी, गृहस्थापनासारखी शुभ कार्ये टाळावीत. हा धर्मशास्त्रीय संकेत आहे.
अशी समजूत आहे की देवशयनी (आषाढ एकादशी) ते प्रबोधिनी (कार्तिक एकादशी) या देवांच्या निद्राकालात असुर प्रबळ होतात आणि मानवाला त्रास देतात म्हणून त्यांच्यापासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी प्रत्येकाने काहीतरी व्रत अवश्य करावे असे धर्मशास्त्र सांगते. सामान्यपणे लोक चातुर्मासात एखादे तरी व्रत करतातच जसे की पर्णभोजन(पानावर जेवण करणे) एक भोजन अयाचित (म्हणजे न मागता मिळेल तेवढे) एकवाढी (एकदाच वाढून घेतलेले), मिश्र भोजन (काला करून) धरणे— पारणे (एक दिवस भोजन एक दिवस उपास) अशा प्रकारची काही ठळक व्रते चातुर्मासात केली जातात. थोडक्यात हा झाला चातुर्मासाविषयीचा काय करावे, काय करू नये, वर्ज्य, अवर्ज्य याविषयीचा परंपरागत विचार पण या पलीकडे जाऊन या धर्मसंकल्पनांच्या गाभ्यातून उलगडणार्या वैज्ञानिकतेचा, भौगोलिकतेचा, ऋतुमानाचा, नैसर्गिक वातावरणाचा, शास्त्रोक्त दृष्टीने विचार करून चातुर्मास हा कालावधी समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे नवा विचार रुजवणे. केवळ धर्मशास्त्र सांगते म्हणून किंवा पापभीरू मानसिकतेतून व्रतवैकल्ये करणे या अंधश्रद्धायुक्त वृत्तीतून बाहेर येऊन, डोळसपणे या चातुर्मासाला नवा आयाम दिला तर त्याचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होईल.
हा संपूर्ण चार महिन्याचा कालावधी म्हणजे श्रावण, भाद्रपद, अश्विन, कार्तिक. यात सुरुवातीला आषाढाचे काही दिवस आणि शेवटी कार्तिक महिन्यातले काही दिवस येतात. पावसाळ्याचा हा काळ. यावेळी धरणीचे रूप पालटलेले असते. स्थलांतर अशक्य असते. अशावेळी कुटुंबात होणारी शुभकार्ये म्हणजे उपस्थित राहण्यासाठी इच्छुक असणाऱ्या गणगोतांसाठी ही यातायातीची, कठीण किंवा अशक्य बाब होऊ शकते मग या संपूर्ण काळात अशी शुभकार्ये न केलेलीच बरी नाही का? किंबहुना संभाव्य धोके टाळण्यासाठी ती करूच नये म्हणून भगवान विष्णुच्या योगनिद्रेचे कारण पूर्वजांना द्यावे लागले असेल. शिवाय मंगलकार्याच्या निमित्ताने होणारा रजतमयुक्त आहारही धोकादायक. या संपूर्ण विचारामागे देव आणि असुर या रुपकात्मक कल्पना आहेत आणि या कल्पनांचा आधार म्हणजेच परंपरा.
याच काळात मानवाचे ऋतुबदलामुळे मानसिक रूपही पालटलेले असते. देहातील पचनादी संस्थांचे कार्यही निराळ्या ढंगात चाललेले असते. अशावेळी कंद, वांगी, मुळे, तंतुयुक्त पदार्थ पचनसंस्थेसाठी योग्य ठरत नाहीत म्हणून धर्मशास्त्रात या वातवर्धक, पित्तवर्धक, कफवर्धक पदार्थांना चातुर्मासात वर्ज्य ठरवण्यात त्यांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन दडलेला आहे. रजतमयुक्त आणि सत्वगुण प्रधान पदार्थांची एक शास्त्रीय यादी देऊन, वैज्ञानिकता जाणून परंपरेचे महत्त्व धर्मशास्त्रात सांगितले आहे आणि त्याचा अभ्यासपूर्ण विचार करणे म्हणजेच परंपरेला नव्या अर्थाने स्वीकारणे.
या काळात शरीरातील अग्नी मंदावलेला असतो. चेतनाशक्ती, वीर्य शक्ती इतर ऋतूंच्या मानाने कमी झालेली असते आणि जीवन जगताना याचे भान ठेवणे गरजेचे आहे आणि हेच लक्षात आणून देण्यासाठी चतुर्मासातील व्रतवैकल्यांचा आधार घेतला जातो.
एक वेळ जेवणाने ताकद आणि ओज यांची वृद्धी होते. मौन धारणेमुळे शक्तिर्हास रोधला जातो कारण बोलण्यातून बरीच ऊर्जा खर्च होत असते.
दीपध्यान म्हणजे प्रकाशाचे, तेजाचे अग्नीचे मंगलदायी पूजन. शरीराला ताजेतवाने करण्याचे ते एक माध्यम असते.
खरं म्हणजे आपली सर्वच धार्मिक व्रते ही निसर्गाशी जवळीक साधतात. चातुर्मासात पिंपळ, तुळस या वनस्पतींची पूजा, सेवा तसेच त्यांच्याभोवती प्रदक्षिणा घालण्यात येते कारण या सर्वच वनस्पती औषधी, जंतुनाशक आहेत. त्यांच्या संपर्कानेही आरोग्याचे रक्षण होते.
चातुर्मासात येणाऱ्या श्रावण महिन्याचे आपल्या परंपरेत फार महत्त्व आहे. श्रावण महिना म्हणजे व्रतवैकल्यांचा महिना पण त्याचा मूलभूत संबंध निसर्गाशी जुळलेला आहे.. पर्जन्यधारांनी वसुंधरा पूर्णतया नटलेली असते. फुलं, पत्री, फळे यांची रेलचेल असते. हरतालिकेच्या निमित्ताने वेगवेगळ्या २१ पत्रींचे पूजन होते. नागपंचमी, ललित पंचमीच्या निमित्ताने हातावर मेंदी रेखली जाते. दुर्वा खुडणे, दुर्वांच्या संपर्कात राहणे हे सारेच पित्तशामक, आरोग्यवर्धी असते. अशाप्रकारे चातुर्मासाचा पाप पुण्याशी, संस्कृतीशी, देवाधर्माशी संबंध जोडलेला आहे असे वरवर वाटत असले तरी त्यामागे ऋतुबदलाप्रमाणे मनुष्याच्या आरोग्याची, निसर्ग संवर्धनाची काळजी घेणे हा मुख्य हेतू आहे. चातुर्मासातील व्रतवैकल्ये ही वैज्ञानिक पायावर आधारित आहे. त्यांना शास्त्रीय बैठक आहे. शरीर मन व आत्म्याचे आरोग्य आणि उत्कर्ष या हेतूने ती तयार केलेली आहेत.
कुठल्याही परंपरेला का? कशासाठी? हे प्रश्न विचारणे म्हणजे परंपरा डावलणे नव्हे तर त्यात दडलेली शास्त्रीय उत्तरे शोधून परंपरेचा नव्याने डोळस स्वीकार करणे आणि बदलत्या काळानुसार, जीवनपद्धतीनुसार, गरजेनुसार, सोयीप्रमाणे, उपलब्धता जाणून त्यात आवश्यक, सुटसुटीत, कर्मठपणा आणि अंधश्रद्धा टाळून सकारात्मक रूप, आकार देणे म्हणजे खरी आधुनिकता.
चातुर्मासातील परंपरागत व्रतधारणांविषयी याच विचारांची जागृती व्हायला हवी कारण चातुर्मास ही केवळ धर्म परंपरा नव्हे तर ती ऋतुबदलानुसार केलेली एक आरोग्य समृद्ध लाईफ स्टाईल आहे.
(पूर्वसूत्र- त्या रात्री तारामावशीला खूप ताप भरला. थर्मामिटर लावून पाहिलं तर एकपर्यंत ताप होता. प्रवासाच्या दगदगीने आलेला तो ताप नव्हता हे विषमज्वराचं निदान झालं तेव्हा समजलं.)
नियमित औषधं, पथ्यपाणी, आराम यामुळे तापाला पुढे हळुहळू उतार पडत गेला. तिचा अशक्तपणा कमी झाल्यानंतर तिची मुलगी, जावई दोघे स्वतः येऊन या दोघांना घेऊन गेले. खरं तर ही अगदी साधी घटना, पण त्यात भविष्यांत कधीतरी मला दिलासा आणि शुभसंकेत देणारे धागेदोरे अलगद विणले गेले होते आणि हे मधे बराच काळ उलटून गेल्यानंतर मला आपसूक जाणवणार होतं याची मला कल्पनाच नव्हती. अर्थात त्यामुळेच कदाचित ती घटना मनात जपून ठेवायची प्रेरणा तारामावशीला मिळाली असणार हेही ओघाने आलंच. डोंबिवलीला गेल्यानंतर तिने आवर्जून पाठवलेल्या सविस्तर पत्रात आम्हा दोघांचं भरभरून कौतुक करून आम्हाला मनापासून आशीर्वाद दिले होते!
अगदी योगायोगाने घडलाय असं वाटणारा हा प्रसंग मधल्या काळात आम्ही विसरूनही गेलो होतो. या प्रसंगानंतर दोनतीन वर्षांनी माझ्या लहान भावाचं लग्न ठरलं तेव्हा मावशीला कांही कारणाने समक्ष येणं शक्य झालं नव्हतं तरीही तिने आईकडे भावाच्या संसारासाठी तिची आठवण म्हणून योग्य वस्तू घेण्यासाठी आवर्जून आहेरही पाठवला होता. तिच्या सरळ, मोकळ्या स्वभावानुसार आम्हा कुटुंबियांबाबतचा सद्भावही तिने नेहमीच जपला होता! नात्यांकडून अशा सद्भावनांपेक्षा वेगळी अपेक्षा ती काय असणार? तरीही तारामावशीच्या मनात मात्र यापेक्षा वेगळं, व्यक्त न करता आलेलं असं बरंच कांही ठाण मांडून बसलं होतं आणि तिने मला आवर्जून भेट म्हणून पाठवलेली ती दत्तमहाराजांची प्रसन्न रेखीव मूर्ती हे त्याचंच प्रतिक होतं, हे पुढे मी मुद्दाम तिला भेटण्यासाठी आणि हे सगळं जाणून घेण्याकरता केलेल्या आट्यापिट्यानंतर आमच्या अतिशय केविलवाण्या, करूण अशा मूकसंवादातून मला सांगायचा तिने प्रयत्नही केलेला होता. पण त्यातलं कणभरही कांही माझ्यापर्यंत पोचलंच नव्हतं. त्या संपूर्ण प्रसंगाच्या हळव्या आठवणी आजही मला अस्वस्थ करतायत..!!
आपण बरंच कांही मनाशी ठरवतो, ते आपल्याला अगदी सहजशक्य, अतिशय सोपंही वाटत असतं. पण जे घडतं ते ‘त्या’च्या मनात असेल तर आणि तसंच. आता मुद्दाम वेळ काढून मुंबईला जाऊन
तारामावशीची भेट घेणं आणि तिने माझ्यासाठी पाठवलेल्या दत्तमूर्ती संदर्भात तिच्याशी बोलून त्यामागची तिला मिळालेली प्रेरणा आणि अर्थातच या घटनेमागचा कार्यकारणभाव समजून घेणं माझ्यासाठी फारसं अवघड नसणाराय असंच मी गृहित धरलं होतं, पण नेमकं नियोजन करून मी हे सगळं जुळवून आणायचा प्रयत्न सुरू केला तेव्हा मात्र सहजसोपं वाटणारं हेच सगळं माझ्यासाठी अतिशय क्लेशकारकच ठरलं होतं. तो बोचरा अनुभव मी कधीच विसरणार नाही.
माझ्या टीमसाठीचा आॅडिटटूर प्रोग्राम हातात पडताच त्यातील सूचनांप्रमाणे विदर्भातील कांही रूरल-ब्रॅंचेसचे ऑडिट आम्ही संपवत आणले होते. त्यादरम्यानच्या पुढील नियोजनानुसार आम्हाला नाशिक जिल्ह्यामधील ब्रॅंचेसचा आॅडिट प्रोग्राम मिळाला. त्यात पहिलीच ब्रॅंच होती ती नाशिक-मेन ब्रॅंच. नंतर तिथल्याच इतर दोन लोकल ब्रॅंचेस् करून मग जिल्ह्यातल्या इतर ब्रॅंचेस करायच्या होत्या. त्यासाठी अर्थातच खुद्द नाशिकला सलग कमीतकमी एक महिना तरी आमचा मुक्काम असणार होताच. त्यामुळे सततच्या प्रवासाच्या नेहमीच्या दगदगीतून कांही काळ कां होईना सुटका झाल्याने थोडीतरी स्वस्थता मिळणार होती. नाशिक मेन ब्रॅंचचं आॅडिट सुरू केलं तो शुक्रवार होता. माझे तीनही ऑडिट असिस्टंटस् पुण्याचे असल्याने लगेचच्या शनिवारी काम संपवून त्यांचा पुण्याला घरी जाऊन यायचा बेत होता. त्यामुळे तो शनिवार-रविवार मला एकट्यानेच नाशिकला रहाणं क्रमप्राप्त होतं. शुक्रवारी रात्री उशिरा अंथरूणाला पाठ टेकली तेव्हा याच सगळ्या विचारांमधे मग्न असताना एक पर्याय उसळी मारून वर आला. ‘आपणही या शनिवार-रविवारी इथं एकट्यानेच पडून रहाण्यापेक्षा शनिवारचं हाफ-डेचं रूटीन संपवून मुंबईला जाऊन तारामावशीला भेटून आलो तर..? ‘ हा विचार मनात आला न् सगळी मरगळ निघूनच गेली एकदम. नाशिक-ठाणे बस फ्रिक्वेन्सीज चांगल्या होत्या आणि शेअर टॅक्सीसही मिळू शकत होत्या. प्रवास वन वे साधारण दोन अडीच तासांचा. त्यामुळे ते फारसं दगदगीचंही नव्हतं. माझी सख्खी मावशी, मावसभाऊही डोंबिवलीतच रहायचे. त्यांनाही भेटणं झालं असतं. त्याच उत्साहात रिसेप्शनला फोन करून मी माझ्या मावस भावाचा फोन नंबर दिला आणि अर्जंट काॅल जोडून द्यायला सांगितलं. पाच मिनिटांपूर्वी जे मनातही नव्हतं पण खूप दिवसांपासून मला व्हावंसं वाटत होतं ते आता असं अचानक शक्य होणार होतं. सगळं मनासारखं घडून येणार असल्याचा त्याक्षणीचा आनंद माझ्यासाठी अतिशय अनपेक्षित आणि उत्साहवर्धकच होता!
मी माझी आॅडिट टूर, नाशिकचा मुक्काम सगळं मावसभावाशी बोललो आणि ‘उद्या बँकेतली कामं संपवून संध्याकाळी तुमच्याकडे येतोय’ असंही सांगितलं. आता सगळं मनासारखं घडणार यात तिळमात्रही शंका नव्हती… पण? … पण ते तसं घडणार नव्हतं. वाटेत दबा धरून बसलेले अनेक खाचखळगे, अडचणी एकेक करून समोर येत मला अस्वस्थ करीत रहाणार आहेत याची मला तेव्हा कल्पनाच नव्हती!
नाशिकपासून व्हाया ठाणे डोंबिवली हा प्रवास तसा स्वस्थपणे झाला. रात्री भावाकडे छान गप्पा, जेवण, आराम झाला. माझा परतीचा प्रवासही दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी असल्याने, मी गप्पांच्या ओघात
‘मला कांहीही करून आपल्या तारामावशीलाही भेटून जायचंय रे.. ‘ असं भावाला सांगितलं. ती डोंबिवलीतच रहात असल्याने या मावसभावाचं तिच्याकडे अधून मधून जाणं-येणं असेच.
“ती आणि भिडे काका दोघेही आता त्यांच्या मूळ घरी नाही रहात. ते बऱ्याचदा आता दोन्ही मुलींकडेच असतात” भाऊ म्हणाला.
“कां रे…? “
“कारण असं नाही.. पण मावशीला रोजच्या कामांचीही दगदग होते आता. काकाही थकलेत. त्यामुळे दोन्ही मुली, जावयांनीच हा निर्णय घेतलाय. सध्या ही दोघं डोंबिवलीतल्या तिच्या मोठ्या मुलीकडे, मीनाकडे असतात. मी पंधरा दिवसांपूर्वी त्या दोघांना भेटून आलोय. मीना इथून जवळच्या सोसायटीमध्येच रहाते अरे. अगदी जवळ आहे. ” भाऊ म्हणाला
सकाळी चहा घेताना ‘मी आत्ताच मीनाकडे जाऊन येऊ का रे? ‘ असं भावाला विचारलं. त्याला आणखी एक-दोन ठिकाणी जायचं असल्याने त्याने मला तिच्या घरापर्यंत सोडलं आणि ‘तासाभरात न्यायला येतो.. ‘ असं सांगून तो त्याच्या कामासाठी गेला. निघताना भाऊ मीनाला फोन करू लागला तेव्हा मीच त्याला थांबवलं होतं. फोन करू दिला नव्हता. मला मावशीला सरप्राईज द्यायचं होतं.
पण… सरप्राईज मलाच मिळालं पण ते फारसं बरं नव्हतं. कारण घरी मीना आणि तिचा नवरा-मुलं सगळे होते पण मावशी न् काकाच नव्हते. माझा अर्थातच खूप विरस झाला.
त्या दोघांना थोडा बदल म्हणून ठाण्याला असणारी तिची दुसरी मुलगी न् जावई त्यांच्याकडे घेऊन गेले होते. मला परतीचा प्रवास नाहीतरी व्हाया ठाणेच करायला हवा होता त्यामुळे तिच्याकडे जाऊन, मावशीला भेटून तिथूनच थेट नाशिकला जाण्यात मला अडचण कांहीच नव्हती.
“तू असं कर” मी मीनाला म्हणालो, ” मला तिचा ठाण्याचा पूर्ण पत्ता, फोन नंबर लिहून दे आणि कसं जायचं तेही सांग. मला कांही झालं तरी मावशीला भेटायचंच आहे. तिला भेटल्या- बोलल्याशिवाय मला चैनच पडणार नाही. म्हणून भेटायचंय. “
मीनाने अस्वस्थपणे नवऱ्याकडे पाहिलं.
“तुमची खूप आठवण काढत असतात त्या.. ” मग तिचा नवराच म्हणाला, ” तुम्ही जरूर जा, भेटा त्यांना पण…. “
“पण काय? “
” तिला पॅरॅलिसिसचा नुकताच माईल्ड अॅटॅक आला होता अरे. कालच डिस्चार्ज मिळालाय. आम्ही दोघेही कालपर्यंत ठाण्याला जाऊन येऊनच होतो. त्यामुळे तुला पाहून तिला आनंद होईल, पण पूर्वीसारखं बोलता येत नाहीय तिला अजून… ” मीना म्हणाली.
हे सगळंच खरंच खूप विचित्र होतं. पण तरीही ती ‘माईल्ड अॅटॅक’ म्हणाली होती त्यामुळे त्यात मला फारसं गांभीर्य मात्र जाणवलं नव्हतं. तरीही आज शक्यतो पुरेसा वेळ तिच्याजवळ थांबायला मिळेल असं नियोजन करायचं मनाशी ठरवून मी त्या सर्वांचा निरोप घेतला.
तोवरची माझी उमेद, उत्साह सगळं हे ऐकून विरूनच गेलं होतं. ठाण्याला जाऊन मावशीला भेटल्याशिवाय मला आता चैन पडणं शक्य नव्हतंच. मी भावाच्या घराच्या दिशेने झपाझप चालू लागलो. मन मात्र मावशीच्या काळजीने अस्वस्थ झालं होतं… ‘तिथं ठीक असेल ना सगळं…? .. ‘ हा विचार मनात आला. मी तो एखाद्या प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखा झटकूनही टाकला. पण तरीही कुशंकेची पाल मात्र बराच वेळ मनात चुकचुकतच राहिली होती…!!
विविधा 
विविधा 
विविधा 
– ८०८७८१०१९७
